මුරුසිය

විකිපීඩියා වෙතින්
(මුරුසි සමුහාණ්ඩුව වෙතින් යළි-යොමු කරන ලදි)
මුරුසි ජනරජය
Flag of මුරුසිය
Flag
Coat of arms of මුරුසිය
Coat of arms
උද්යෝග පාඨය: Stella Clavisque Maris Indici (ලතින්)[1]
"ඉන්දියන් සාගරයේ තරුව සහ යතුර"
ජාතික ගීය: "මාතෘභූමිය"
මුරුසි ජනරජයේ දූපත්
මුරුසි ජනරජයේ දූපත්
මුරුසි ජනරජයේ දූපත් කළු පැහැයෙන් ලේබල් කර ඇත; චාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ට්‍රොමෙලින් මුරුසිය විසින් හිමිකම් කියයි.
මුරුසි ජනරජයේ දූපත් කළු පැහැයෙන් ලේබල් කර ඇත; චාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ට්‍රොමෙලින් මුරුසිය විසින් හිමිකම් කියයි.
අගනුවර
සහ විශාලතම නගරය
පෝර්ට් ලුයිස්
20°12′S 57°30′E / 20.2°S 57.5°E / -20.2; 57.5ඛණ්ඩාංක: 20°12′S 57°30′E / 20.2°S 57.5°E / -20.2; 57.5
නිල භාෂා(ව)කිසිවක් නැත (නිල)
(තථ්‍ය)[2]
ලිංගා භාෂාවමොරිෂියානු ක්‍රියෝල්
කතා කරන භාෂාව
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
ආගම
(2011)[4][5]
ජාති නාම(ය)මුරුසියානුවන්
රජයඒකීය පාර්ලිමේන්තු ජනරජය
• ජනාධිපති
ප්‍රිත්විරාජ්සිං රූපන්
• උප ජනාධිපති
එඩී බොයිසෙසන්
• අගමැති
ප්‍රවින්ද් ජග්නවුත්
• ජාතික සභාවේ කථානායක
සූරූජ්දේව් ෆොකීර්
ව්‍යවස්ථාදායකයජාතික සභාව
ස්වාධීනත්වය 
• මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව
1968 මාර්තු 12
• ජනරජය
1992 මාර්තු 12
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ
2,040 km2 (790 sq mi) (169 වෙනි)
• ජලය (%)
0.07
ජනගහණය
• 2019 ඇස්තමේන්තුව
1,265,475[6] (158 වෙනි)
• 2011 ජන සංගණනය
1,235,260[7][8][3]
• ජන ඝණත්වය
618.24/km2 (1,601.2/sq mi) (21 වෙනි)
දදේනි (ක්‍රශසා)2023 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
Increase ඇ.ඩො. බිලියන 37.012[9] (139 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
Increase ඇ.ඩො. 29,349[9] (61 වෙනි)
දදේනි (නාමික)2023 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
Increase ඇ.ඩො. බිලියන 14.819[9] (143 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
Increase ඇ.ඩො. 11,751[9] (73 වෙනි)
ගිනි (2017)36.8[10]
මධ්‍යම
මාසද (2021)Increase 0.802[11]
ඉතා ඉහළ · 63 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදලමුරුසි රුපියල් (MUR)
වේලා කලාපයUTC+4 (MUT)
දින ආකෘතිදිදි/මාමා/වවවව
රිය ධාවන මං තීරුවවම
ඇමතුම් කේතය+230
අන්තර්ජාල TLD.mu

මුරුසිය,[lower-alpha 1] නිල වශයෙන් මුරුසි ජනරජය,[lower-alpha 2] යනු ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටි දූපත් රටකි, නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට ඔබ්බෙන්, මැඩගස්කරයට නැගෙනහිරින් කිලෝ මීටර 2,000 (නාවික සැතපුම් 1,100) පමණ දුරින් පිහිටයි. එයට ප්‍රධාන දූපත (මුරුසි ලෙසද හැඳින්වේ), මෙන්ම රොඩ්‍රිගස්, අගලෙගා සහ ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් (කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස්) ඇතුළත් වේ.[12][13] මුරුසි දූපත්, ඇගලේගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් සහ රොඩ්‍රිගුස්, රී යුනියන් (ප්‍රංශ විදේශීය දෙපාර්තමේන්තුවක්), මස්කරීන් ඇතුළු ඒ අසල දූපත් වල කොටසකි. ජනගහනය සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති මුරුසිය හි ප්‍රධාන දූපත, අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන පෝට් ලුයිස් හි සත්කාරකත්වය දරයි. රට වර්ග කිලෝමීටර් 2,040 (වර්ග සැතපුම් 790) පුරා විහිදෙන අතර වර්ග කිලෝමීටර් 2,300,000 (වර්ග නාවික සැතපුම් 670,000) ආවරණය වන සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයක් ඇත.[14]

වාචික ගිණුම් සහ 1502 කොන්ටිනෝ ප්ලැනිස්පියර් මත පදනම්ව, ඉන්දියන් සාගරයේ අරාබි වෙළඳුන් 975 දී පමණ, ඩිනා අරෝබි ලෙස ජනාවාස නොවූ දූපත සොයා ගෙන නම් කළ පළමු අය අතර විය හැකිය[15][16] 1507 දී පෘතුගීසි නැවියන් ඉන්දියාවට යන අතරතුර මැඩගස්කර මුහුදු මාර්ගයෙන් ඉවතට පැන ජනාවාස නොවූ දූපතට ගොස් එය සර්න් ලෙසද (වර්තමාන පෘතුගීසි භාෂාවෙන් 'cisne' හෝ 'swan'), 16 වන සියවසේ පෘතුගීසි සිතියම් මත ඉල්හා දෝ සර්න් ලෙසද නම් කරන ලදී.[17] අද්මිරාල් වෑන් වෝර්වික්ගේ අණ යටතේ ලන්දේසි බලඇණියක් දැන් ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් දිස්ත්‍රික්කයට ගොඩ බැස 1598 දී දිවයින අත්පත් කර ගත් අතර, ජනාවාස නොවූ දූපත් ඔරේන්ජ් කුමරු වන මොරිස්ගේ නමින් නැවත නම් කළේය. ප්‍රාදේශීය කළුවර වනාන්තර සූරාකෑම, ජාවා වලින් ආනයනය කරන ලද උක් පැල කැබලි යොදා ගනිමින් අඛණ්ඩව සීනි සහ මත්පැන් නිෂ්පාදනයක් ඇති කිරීමේ අරමුණින් ස්ථීර පදිංචිය සඳහා කෙටිකාලීන ලන්දේසි උත්සාහයන් සියවසක් පුරා සිදු විය.[18] ප්‍රංශය 1715 දී ජනාවාස නොවූ දූපත අත්පත් කර ගනිමින් දිවයින "අයිල් ද ෆ්‍රාන්ස්" ලෙස නම් කළේය. 1810 දී එක්සත් රාජධානිය විසින් දිවයින අල්ලා ගත් අතර, වසර හතරකට පසු, පැරිස් ගිවිසුම යටතේ ප්‍රංශය, මුරුසිය සහ එහි යැපුම් එක්සත් රාජධානියට පවරා දුන්නේය. මුරුසිය හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයට රොඩ්‍රිගුස්, අගලෙගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, චාගෝස් දූපත් සමූහය සහ 1906 වන තෙක් සීෂෙල්ස් ඇතුළත් විය.[12][13] මුරුසිය සහ ප්‍රංශය ට්‍රොමෙලින් දූපත සම්බන්ධයෙන් ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ආරවුලක් ඇති කළේ ගිවිසුමේ එය විශේෂයෙන් සඳහන් කිරීමට අපොහොසත් වූ බැවිනි.[19] මුරුසිය බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රධාන සීනි නිශ්පාදන ජනපදය බවට පත් වූ අතර 1968 දී නිදහස ලබන තෙක් මූලික වශයෙන් සීනි ආධිපත්‍යය දරන වතු ආශ්‍රිත ජනපදයක් ලෙස පැවතුනි.[20]

1965 දී, බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු සාගර ප්‍රදේශය (BIOT) නිර්මාණය කිරීම සඳහා එක්සත් රාජධානිය මුරුසිය වෙත ගෙවා චාගෝස් දූපත් සමූහය මුරුසි භූමියෙන් ඉවත් කරන ලදී.[21] ප්‍රාදේශීය ජනගහනය බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර විශාලතම දූපත වන ඩියාගෝ ගාර්ෂියා එක්සත් ජනපදයට බදු දෙන ලදී.[22] මුරුසිය සහ එක්සත් රාජධානිය අතර ස්වෛරීත්ව ආරවුල සම්බන්ධයෙන් තීන්දුව දෙමින්, මුහුදේ නීතිය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර විනිශ්චය සභාව, චාගෝස් දූපත් නැවත මුරුසිය වෙත ලබා දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටි නමුත් එම කාරණය සම්බන්ධයෙන් නීතිමය අධිකරණ බලයක් නොතිබුණි.[23] එහි භූගෝලීය පිහිටීම සහ යටත්විජිතවාදයට සම්බන්ධ සියවස් ගණනාව අනුව, මුරුසියහි ජනතාව ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය, සංස්කෘතිය, භාෂාව සහ ඇදහිල්ල තුළ බෙහෙවින් විවිධත්වයට පත් විය. අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ භූගෝලීය සීමාවන් තුළ හින්දු ආගම වැඩියෙන්ම භාවිතා වන ආගම වන එකම රට එයයි.[24][25] ඉන්දු-මුරුසියානුවන් සැලකිය යුතු ක්‍රියෝල්, චීන-මෞරිෂස් සහ ෆ්‍රැන්කෝ-මුරුසියානු සුළුතරයන් සමඟ ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් සෑදී ඇත. දිවයිනේ රජය වෙස්ට්මිනිස්ටර් පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමයට සමීපව හැඩගස්වා ඇති අතර මුරුසියට ආර්ථික හා දේශපාලන නිදහස සඳහා ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් ඇත, Economist's Democracy Index විසින් ලැයිස්තුගත කර ඇත්තේ පූර්ණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහිත අප්‍රිකාවට භූගෝලීය වශයෙන් සමීප එකම රට ලෙසයි.[26] අප්‍රිකාව හා සසඳන විට, ඉතා ඉහළ මානව සංවර්ධන දර්ශකයක් ඇති එකම රට මුරුසිය වන අතර ලෝක බැංකුව එය ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් ලෙස වර්ගීකරණය කරයි.[27] එය අප්‍රිකානු කලාපයේ වඩාත්ම තරඟකාරී සහ වඩාත්ම සංවර්ධිත ආර්ථිකයන් අතර වේ.[28] රට සුබසාධන රාජ්‍යයකි. රජය නොමිලේ විශ්ව සෞඛ්‍ය සේවාව, තෘතීයික මට්ටම දක්වා නොමිලේ අධ්‍යාපනය සහ සිසුන්, ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන් සහ ආබාධිතයන් සඳහා නොමිලේ පොදු ප්‍රවාහනය සපයයි.[29] අප්‍රිකානු රටවල් හා සසඳන විට මුරුසිය නිරන්තරයෙන්ම සාමකාමී රටක් ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.[30]

අනෙකුත් මස්කරීන් දූපත් සහ විශේෂයෙන්ම කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස් සමග, මුරුසිය එහි ජෛවවිවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ සහ එහි ආවේණිකත්වය සඳහා ප්‍රසිද්ධය. ප්‍රධාන දූපත ඩෝඩෝගේ අභාවය සඳහා ප්‍රසිද්ධය, එය තවත් කුරුළු විශේෂ කිහිපයක් සමඟ මිනිස් ජනාවාස වීමෙන් පසු ඉක්මනින් වඳ වී ගියේය. එකෝ පැරකීට්, මුරුසිය කෙස්ට්‍රල් සහ රෝස පරෙවියා වැනි අනෙකුත් ආවේණික සතුන් නොනැසී පවතින අතර දැඩි හා සාර්ථක සංරක්ෂණ ප්‍රයත්නයන්ට යටත් වේ.

නිරුක්තිය[සංස්කරණය]

දැන් මුරුසිය ලෙස හඳුන්වන දූපතේ පැවැත්ම පිළිබඳ පළමු ඓතිහාසික සාක්ෂිය වන්නේ ඉතාලියේ ඔත්තුකරුවෙකු වූ ඇල්බර්ටෝ කැන්ටිනෝ විසින් ෆෙරාරා ආදිපාදවරයා සඳහා පෘතුගාලයෙන් හොර රහසේ ගෙන එන ලද කැන්ටිනෝ ප්ලැනිස්පියර් නම් සිතියමක ය. මෙම සොරකම් කරන ලද පෘතුගීසි සිතියමේ, මුරුසිය විසින් ඩිනා අරෝබි යන නම දරා ඇත.[31][32] 1507 දී පෘතුගීසි නැවියන් ජනාවාස නොවූ දූපතට ගියහ. මෙම දිවයින මුල් පෘතුගීසි සිතියම්වල සර්න් හෝ ඩෝ-සර්න් යන පෘතුගීසි නම් වලින් දිස්වේ, සමහරවිට 1507 ගවේෂණයේ නැවක නම විය හැකිය.

1598 දී, අද්මිරාල් වයිබ්‍රෑන්ඩ් වෑන් වෝර්වික් යටතේ ලන්දේසි බලඇණියක් ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් වෙත ගොඩබසින අතර ලන්දේසි ජනරජයේ ප්‍රධානියා වූ මොරිස් වෑන් නසාවු කුමරුට ගෞරවයක් වශයෙන් දිවයින මුරුසිය ලෙස නම් කරන ලදී. පසුව දිවයින ප්‍රංශ යටත් විජිතයක් බවට පත් වූ අතර එය අයිල් ඩි ප්‍රාන්ස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1810 දෙසැම්බර් 3 වන දින නැපෝලියන් යුද්ධ සමයේදී ප්‍රංශ ජාතිකයන් දිවයින එක්සත් රාජධානියට භාර දෙන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ, දිවයිනේ නම මොරිෂස් අසන්නයි ලෙස ප්‍රතිවර්තනය විය. මොරිෂස් ප්‍රංශ භාෂාවෙන් මොරිස් ලෙස මොරිෂියානු ක්‍රියෝල් ලෙසද හැඳින්වේ.[33]ඉතිහාසය

ඉතිහාසය[සංස්කරණය]

මුල් ඉතිහාසය[සංස්කරණය]

පේද්‍රෝ මස්කරෙන්හාස්, පෘතුගීසි ඉන්දියාවේ වයිස්රෝයි සහ මස්කරීන් දූපත් වල නම.

10 වන ශතවර්ෂයේ අවසානයේ අරාබි නාවිකයින් විසින් එහි පළමු වාර්තාගත සංචාරයට පෙර මුරුසි දූපත ජනාවාස නොවීය. එහි නම ඩිනා අරෝබි, දිවයින මුලින්ම සොයාගත් අරාබි නැවියන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත.

ටෝර්ඩෙසිලාස් ගිවිසුම මගින් පෘතුගාල රාජධානියට ලෝකයේ මෙම කොටස යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමේ අයිතිය ලබා දෙන ලදී. 1507 දී පෘතුගීසි නැවියන් ජනාවාස නොවූ දූපතට පැමිණ සංචාරක කඳවුරක් පිහිටුවා ගත්හ. පෘතුගීසි නාවිකයෙකු වූ ඩියෝගෝ ෆර්නැන්ඩස් පෙරෙයිරා මුරුසිය වෙත ගොඩ බැස්ස පළමු යුරෝපීයයා විය. ඔහු දිවයින "ඉල්හා දෝ සිස්නේ" ("හංසයාගේ දූපත") ලෙස නම් කළේය. පෘතුගීසීන් මෙම දූපත් කෙරෙහි උනන්දුවක් නොදැක්වූ බැවින් වැඩි කලක් රැඳී සිටියේ නැත.[34] 1512 දී පෘතුගීසි ඉන්දියාවේ වයිස්‍රෝයි වූ පේද්‍රෝ මස්කරෙන්හාස් විසින් මෙම දූපත් වෙත ගිය පසු මස්කරීන් දූපත් නම් කරන ලදී. රොඩ්‍රිගස් දූපත නම් කරන ලද්දේ 1528 දී ප්‍රථම වරට දිවයිනට පැමිණි පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ රොඩ්‍රිගුස්ගේ නමිනි.

මොරිෂස් හි ලන්දේසි ක්‍රියාකාරකම් මෙන්ම ඩෝඩෝ කුරුල්ලෙකුගේ ප්‍රථම ප්‍රකාශනය (2), 1601

1598 දී, අද්මිරාල් වයිබ්‍රෑන්ඩ් වෑන් වෝර්වික් යටතේ ලන්දේසි බලඇණියක් ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් වෙත ගොඩ බැස, ලන්දේසි ජනරජයේ මොරිට්ස් වැන් නසාවු කුමරුගේ නමින් දිවයින "මොරිෂස්" ලෙස නම් කරන ලදී. ලන්දේසීන් 1638 දී දිවයිනේ වාසය කළ අතර, ඔවුන් කළුවර ගස් සූරාගෙන උක්, ගෘහස්ථ සතුන් සහ මුවන් හඳුන්වා දුන්හ. ලන්දේසි නාවිකයෙකු වූ ආබෙල් ටස්මන් ටස්මේනියාව, නවසීලන්තය සහ නිව් ගිනියාව යන ප්‍රදේශ සිතියම් ගත කරමින් මහා දක්ෂිණ දේශය සෙවීමට පිටත් වූයේ මෙතැන් සිටය. පළමු ලන්දේසි ජනාවාස වසර 20 ක් පැවතුනි. 1639 දී, ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දීය සමාගම කළුවර ගස් කැපීමට සහ නව දුම්කොළ සහ උක් වතුවල වැඩ කිරීම සඳහා වහල්භාවයට පත් මලගසින් ගෙන එන ලදී.[35] පසුව ස්ථීර ලෙස යටත් විජිතයක් පිහිටුවීමට උත්සාහයන් කිහිපයක්ම සිදු කරන ලද නමුත්, 1710 දී ලන්දේසීන් මුරුසිය අත්හැරීමට හේතු වූ ලාභාංශ නිපදවීමට තරම් ජනාවාස කිසි විටෙක දියුණු නොවීය.[34][36] 1755 ඉංග්‍රීසි Leeds Intelligencer සඟරාවේ පළ වූ ලිපියකින් කියා සිටින්නේ දිගු වලිග සහිත මැකේක් වඳුරන් විශාල ප්‍රමාණයක් එහි ඇති සියල්ල විනාශ කළ නිසා දූපත අතහැර දැමූ බවත්, එකල එය වඳුරු දූපත ලෙසින් ද හඳුන්වනු ලැබූ බවත්ය.[37] පෘතුගීසි නැවියන් ලන්දේසි පාලනයට පෙර අග්නිදිග ආසියාවේ ඔවුන්ගේ උපන් වාසභූමියෙන් මෙම වඳුරන් දිවයිනට ගෙනවිත් ඇත.[38]

ප්‍රංශ මුරුසිය (1715-1810)[සංස්කරණය]

අසල්වැසි අයිල් බර්බන් (දැන් රීයුනියන්) දැනටමත් පාලනය කර ඇති ප්‍රංශය, 1715 දී මුරුසිය පාලනය ගෙන එය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1723 දී, වහල්භාවය නියාමනය කිරීම සඳහා නොයර් කේතය ස්ථාපිත කරන ලදී; එක් මනුෂ්‍ය කණ්ඩායමක් "භාණ්ඩ" ලෙස වර්ග කරන්න, මෙම භාණ්ඩවල හිමිකරුට ඔහුගේ "භාණ්ඩ" අහිමි වුවහොත් රක්ෂණ මුදල් සහ වන්දි ලබා ගැනීමට හැකි වේ.[39] 1735 ප්‍රංශ ආණ්ඩුකාර බර්ට්‍රන්ඩ්-ෆ්‍රැන්කොයිස් මහේ ද ලා බෝර්ඩෝනයිස්ගේ පැමිණීම සීනි නිෂ්පාදනය මත පදනම් වූ සමෘද්ධිමත් ආර්ථිකයක් වර්ධනය වීමත් සමඟ සමපාත විය. මහේ ද ලා බෝර්ඩෝනයිස් විසින් පෝර්ට් ලුවී නාවික කඳවුරක් සහ නැව් තැනීමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී.[34] ඔහුගේ ආණ්ඩුකාරවරයා යටතේ, ගොඩනැගිලි රාශියක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒවායින් බොහොමයක් තවමත් පවතී. මේවාට රජයේ මන්දිරයේ කොටසක්, චැටෝ ඩි මොන් ප්ලේසර් සහ පොලිස් බලකා මූලස්ථානය වන ලයින් බැරැක්ක ඇතුළත් වේ. දිවයින ප්‍රංශ නැගෙනහිර ඉන්දියා සමාගමේ පරිපාලනය යටතේ පැවති අතර එය 1767 දක්වා එහි පැවැත්ම පවත්වාගෙන ගියේය.[34] ප්‍රංශ පාලන සමයේදී, මොසැම්බික් සහ සැන්සිබාර් වැනි අප්‍රිකාවේ ප්‍රදේශවලින් වහලුන් ගෙන එන ලදී.[40] එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වසර තිහක් ඇතුළත දිවයිනේ ජනගහනය 15,000 සිට 49,000 දක්වා විශාල ලෙස ඉහළ ගියේය. දහඅටවන සියවසේ අගභාගයේදී, අප්‍රිකානු වහලුන් දිවයිනේ ජනගහනයෙන් සියයට 80ක් පමණ වූ අතර, දහනවවන සියවසේ මුල් භාගය වන විට දිවයිනේ වහලුන් 60,000ක් සිටියහ.[35] 1729 මුල් භාගයේදී, ඉන්දියාවේ පොන්ඩිචෙරි සිට ඉන්දියානුවන් ලා සිරේන් නෞකාවෙන් මුරුසිය වෙත පැමිණියහ. මෙම ශිල්පීන් සඳහා රැකියා ගිවිසුම් අත්සන් කරන ලද්දේ 1734 දී ඔවුන් නිදහස ලබා ගන්නා අවස්ථාවේදීය.[41]

ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය නාවික හමුදා අතර ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් සටන, 1810 අගෝස්තු 20-27

1767 සිට 1810 දක්වා, ප්‍රංශ විප්ලවයේ කෙටි කාල පරිච්ඡේදයක් හැර, වැසියන් ප්‍රංශයෙන් පාහේ ස්වාධීන රජයක් පිහිටුවන විට, දිවයින පාලනය කළේ ප්‍රංශ රජය විසින් පත් කරන ලද නිලධාරීන් විසිනි. ජැක්-හෙන්රි බර්නාඩින් ද සෙන්ට්-පියරේ 1768 සිට 1771 දක්වා දිවයිනේ ජීවත් වූ අතර, පසුව ඔහු නැවත ප්‍රංශයට ගියේය, එහිදී ඔහු පෝල් සහ වර්ජිනි ලිව්වේ, ප්‍රංශ භාෂාව කතා කරන සෑම තැනකම අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ප්‍රසිද්ධියට පත් කළ ආදර කතාවකි. 1796 දී පැරිසියේ රජය වහල්භාවය අහෝසි කිරීමට උත්සාහ කළ විට පදිංචිකරුවන් ප්‍රංශ පාලනයෙන් ඉවත් විය.[42] ප්‍රසිද්ධ ප්‍රංශ ආණ්ඩුකාරවරුන් දෙදෙනෙක් වූයේ වයිකොම්ටේ ද සොයිලැක් (පෝර්ට් ලුයිස් හි චවුසී ඉදිකරන ලද[43] සහ සවාන් දිස්ත්‍රික්කයේ පදිංචි වීමට ගොවීන් දිරිමත් කළ) සහ ඇන්ටොයින් බෲනි ඩී'එන්ට්‍රෙකාස්ටියෝක්ස් (ඉන්දියානු සාගරයේ ප්‍රංශ ජාතිකයින් විසින් එය සිදු කළ යුතු බවට වග බලා ගත්හ. ඔවුන්ගේ මූලස්ථානය ඉන්දියාවේ පොන්ඩිචෙරි වෙනුවට මුරුසියේ ඇත).[44] චාල්ස් මැතිව් ඉසිඩෝර් ඩෙකේන් ප්‍රංශ විප්ලවවාදී යුද්ධවල සාර්ථක ජෙනරාල්වරයෙකු වූ අතර, යම් ආකාරයකින් I වන නැපෝලියන් ගේ ප්‍රතිවාදියෙකු විය. ඔහු 1803 සිට 1810 දක්වා අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සහ රීයුනියන් හි ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස පාලනය කළේය. බ්‍රිතාන්‍ය නාවික සිතියම් විද්‍යාඥ සහ ගවේෂක මැතිව් ෆ්ලින්ඩර්ස් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. නැපෝලියන්ගේ නියෝගයකට පටහැනිව 1803 සිට 1810 දක්වා,[45][46] ජෙනරල් ඩෙකේන් විසින් දිවයිනේ රඳවා තබන ලදී. නැපෝලියන් යුද්ධ සමයේදී, ප්‍රංශ කෝර්සෙයාර්වරුන් බ්‍රිතාන්‍ය වාණිජ නැව් මත සාර්ථක වැටලීම් සංවිධානය කළ කඳවුරක් බවට මුරුසිය පත් විය. 1810 වන තෙක් වැටලීම් දිගටම පැවතුනි, කොමදෝරු ජොසියස් රොව්ලි විසින් මෙහෙයවන ලද රාජකීය නාවික හමුදාවේ ගවේෂණ කණ්ඩායමක්, ඇන්ග්ලෝ-අයර්ලන්ත වංශාධිපතියෙකු දිවයින අල්ලා ගැනීම සඳහා යවන ලදී. බ්‍රිතාන්‍යයන්ට එරෙහිව ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් සටන ජයග්‍රහණය කළද, මාස තුනකට පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් කැප් මැල්හෙයුරෙක්ස් වෙත ගොඩබෑම වළක්වා ගැනීමට ප්‍රංශයට නොහැකි විය. 1810 දෙසැම්බර් 3[44] ආක්‍රමණයේ පස්වන දින, පදිංචිකරුවන්ට ඔවුන්ගේ ඉඩම් සහ දේපළ තබා ගැනීමට සහ අපරාධ සහ සිවිල් කටයුතුවලදී ප්‍රංශ භාෂාව සහ ප්‍රංශ නීතිය භාවිතා කිරීමට ඉඩ සලසන කොන්දේසි මත ඔවුහු දිවයින විධිමත් ලෙස යටත් කළහ. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ, දිවයිනේ නම මුරුසිය ලෙසට ආපසු හැරිණි.[34]

බ්‍රිතාන්‍ය මුරුසිය (1810–1968)[සංස්කරණය]

බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා 1810 දෙසැම්බර් 2 වන දින ප්‍රංශ දූපත අල්ලා ගත්හ
Mixed emotions and feelings are portrayed
පළමු ගිවිසුම්ගත ඉන්දියානු කම්කරුවන් (1834)

ශ්‍රීමත් රොබට් ෆර්කුහාර් ප්‍රථම ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙසින් ආරම්භ වූ බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලනය වේගවත් සමාජ හා ආර්ථික වෙනස්කම් අධීක්‍ෂණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, එය රත්සිටතානේ කථාංගයෙන් අපිරිසිදු විය. මැඩගස්කරයේ රදමා රජුගේ බෑණනුවන් වන රත්සිටතානේ දේශපාලන සිරකරුවෙකු ලෙස මුරුසිය වෙත ගෙන එන ලදී. ඔහු සිරගෙයින් පැන යාමට සමත් වූ අතර දිවයිනේ වහලුන් නිදහස් කරන කැරැල්ලක් සැලසුම් කළේය. ඔහුගේ සහචරයෙකු වූ ලයිසාෆ් විසින් ඔහුව පාවා දෙනු ලැබූ අතර මිලීෂියා කණ්ඩායමක් විසින් ඔහුව අල්ලාගෙන සාරාංශ වශයෙන් ඝාතනය කරන ලදී.[47][48]

1832 දී, ඩී'එපිනායි විසින් රජය විසින් පාලනය නොකළ පළමු මුරුසි පුවත්පත (Le Cernéen) දියත් කරන ලදී. එම වසරේම, වහල් හිමියන්ට වන්දි ගෙවීමකින් තොරව වහල්භාවය අහෝසි කිරීමට ප්‍රසම්පාදන ජනරාල් විසින් පියවරක් ගන්නා ලදී. මෙය අතෘප්තියට හේතු වූ අතර, අවසානයේදී කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීම සඳහා, රජය සියළුම වැසියන්ට තම ආයුධ භාර දෙන ලෙස නියෝග කළේය. තවද, ඕනෑම කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීම සඳහා පෝට් ලුයිස් මධ්‍යයේ පිහිටි කන්දක් මත (දැන් සිටාඩෙල් කන්ද ලෙස හැඳින්වේ) ඇඩිලේඩ් කොටුව, ගල් බලකොටුවක් ඉදිකරන ලදී.[43] 1833 න් පසු වසර කිහිපයක් පුරා වහල්භාවය ක්‍රමයෙන් අහෝසි කරන ලද අතර, ප්‍රංශ ආක්‍රමණයේ දී අප්‍රිකාවෙන් සහ මැඩගස්කරයෙන් ආනයනය කරන ලද ඔවුන්ගේ වහලුන් අහිමි වීම වෙනුවෙන් අවසානයේ වැවිලිකරුවන්ට පවුම් මිලියන දෙකක් වන්දි වශයෙන් ලැබුණි.[49][50] වහල්භාවය අහෝසි කිරීම මුරුසියේ සමාජය, ආර්ථිකය සහ ජනගහනය කෙරෙහි වැදගත් බලපෑමක් ඇති කළේය. වැවිලිකරුවෝ උක් වගාවේ වැඩ කිරීමට ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් විශාල ප්‍රමාණයක් ඉන්දියාවෙන් ගෙන්වා ගත්හ. 1834 සිට 1921 දක්වා කාලය තුළ ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් මිලියන භාගයක් පමණ දිවයිනේ සිටියහ. ඔවුන් සීනි වතුවල, කර්මාන්තශාලාවල, ප්‍රවාහනයේ සහ ඉදිකිරීම් ස්ථානවල වැඩ කළා. මීට අමතරව, බ්‍රිතාන්‍යයන් ඉන්දියානු සොල්දාදුවන් 8,740 දෙනෙකු දිවයිනට ගෙන එන ලදී.[34] පෝට් ලුයිස් හි බොක්කෙහි සහ දැන් යුනෙස්කෝ අඩවියක් වන ආප්වාසි ගාට්, ගිවිසුම්ගත සේවකයන් සඳහා ප්‍රධාන පිළිගැනීමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සේවය කළ පළමු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය විය. ඉන්දියාවෙන් ගෙන එන ලද කම්කරුවන්ට සෑම විටම සාධාරණ ලෙස සලකනු නොලැබූ අතර ජර්මානු ජාතික ඇඩොල්ෆ් වොන් ප්ලෙවිට්ස් මෙම සංක්‍රමණිකයන්ගේ නිල නොවන ආරක්ෂකයා බවට පත් විය. 1871 දී ඔහු ආණ්ඩුකාර ගෝර්ඩන් වෙත යවන ලද පෙත්සමක් ලිවීමට ඔවුන්ට උදව් කළේය. කොමිසමක් පත් කර ඉදිරි වසර පනහ තුළ ඉන්දියානු කම්කරුවන්ගේ ජීවිතවලට බලපාන පියවර කිහිපයක් නිර්දේශ කරන ලදී.[44]

1885 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දෙන ලදී. එය Cens Democratique ලෙස හැඳින්වූ අතර ක්‍රියෝල් නායකයෙකු වන ඔනෙසිෆෝ බියුගේර්ඩ් විසින් යෝජනා කරන ලද සමහර මූලධර්ම එයට ඇතුළත් විය. එය ව්‍යවස්ථාදායක කවුන්සිලයේ තේරී පත් වූ තනතුරු නිර්මාණය කළේය - ඡන්ද බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සුදු ප්‍රංශ සහ නිශ්චල දේපල හිමි ඉන්දියානු ප්‍රභූ පැලැන්තියට සීමා විය. 1886 දී ආණ්ඩුකාර ජෝන් පාප් හෙනසි, ප්‍රතිවාදී ඉන්දු-මුරුසියානු එමිල් සන්දපාට සීනි කතිපයාධිකාරයේ මනාපය නොතකා, පාලක මණ්ඩලයේ පළමු ඉන්දු-මුරුසියානු සාමාජිකයා ලෙස ඥානදිකාරයන් අර්ලන්ඩා නම් කළේය. අර්ලන්ඩා 1891 දක්වා සේවය කළේය.[51] 1903 දී මොරිෂස් හි මෝටර් රථ හඳුන්වා දුන් අතර 1910 දී පළමු කුලී රථ සේවයට පැමිණියේය. 1909 දී පෝට් ලුයිස්හි විද්‍යුත්කරණය සිදු වූ අතර එම දශකයේම ඇචියා බ්‍රදර්ස් හි මොරිෂස් හයිඩ්‍රො ඉලෙක්ට්‍රික් සමාගමට ඉහළ ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් නගරවලට විදුලිය සැපයීමට බලය ලැබුණි.

1910 දශකය දේශපාලන උද්ඝෝෂණ කාලපරිච්ඡේදයක් විය. නැගී එන මධ්‍යම පන්තිය (වෛද්‍යවරුන්, නීතිඥයින් සහ ගුරුවරුන්ගෙන් සැදුම්ලත්) උක් ඉඩම් හිමියන්ගේ දේශපාලන බලයට අභියෝග කිරීමට පටන් ගත්හ. පෝට් ලුවී හි නගරාධිපති ඉයුජින් ලෝරන්ට් මෙම නව කණ්ඩායමේ නායකයා විය; ඔහුගේ පක්ෂය වන Action Liberale ඉල්ලා සිටියේ මැතිවරණයේදී වැඩි පිරිසකට ඡන්දය දීමට ඉඩ දිය යුතු බවයි. Action Libérale ට විරුද්ධ වූයේ සීනි ප්‍රධානීන්ගෙන් වඩාත්ම බලගතු හෙන්රි ලෙක්ලෙසියෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් පාර්ටි ඩි එල් ඕර්ඩ්‍රේ විසිනි.[44] 1911 දී, Curepipe හි කතිපයාධිකාරීන් විසින් ලෝරන්ට් ඝාතනය කර ඇති බවට පැතිර ගිය අසත්‍ය කටකතාවක් හේතුවෙන් පෝට් ලුයිස් හි කෝලාහල ඇති විය. මෙය 1911 Curepipe කෝලාහල ලෙස හැඳින්වේ. අගනුවර වෙළඳසැල් සහ කාර්යාලවලට හානි සිදු වූ අතර එක් අයෙකු මිය ගියේය.[52] එම වසරේම, 1911 දී, ප්‍රථම මහජන සිනමා සංදර්ශන කුරේපයිප් හි සිදු වූ අතර, එම නගරයේම, රාජකීය විද්‍යාලය සඳහා ගල් ගොඩනැගිල්ලක් ඉදිකරන ලදී.[52] 1912 දී රජය, ව්‍යාපාරික ආයතන සහ පෞද්ගලික කුටුම්භ කිහිපයක් විසින් භාවිතා කරන පුළුල් දුරකථන ජාලයක් සේවයට පැමිණියේය.

චැම්ප් ද මාර්ස් තුරඟ තරඟ පිටි, පෝට් ලුවී, 1880
කෝන්වෝල් සහ යෝර්ක්හි ආදිපාදවරිය සහ ආදිපාදවරිය (පසුව පස්වන ජෝර්ජ් රජු සහ මේරි රැජින) මොරිෂස් වෙත පැමිණීම, 1901

පළමු ලෝක යුද්ධය 1914 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ විය. බොහෝ මුරුසියානුවන් යුරෝපයේ ජර්මානුවන්ට එරෙහිව සහ මෙසපොතේමියාවේදී තුර්කි ජාතිකයින්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූහ. නමුත් යුද්ධය මුරුසියට බලපෑවේ දහඅටවන සියවසේ යුද්ධවලට වඩා බෙහෙවින් අඩුවෙනි. ඇත්ත වශයෙන්ම, 1914-1918 යුද්ධය සීනි මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් විශාල සමෘද්ධිමත් කාල පරිච්ඡේදයක් විය. 1919 දී, මුරුසි සීනි සින්ඩිකේටය බිහි වූ අතර, එයට සියලුම සීනි නිෂ්පාදකයින්ගෙන් 70%ක් ඇතුළත් විය.[53] 1920 ගණන්වල "ප්‍රතිගාමීත්වය" ව්‍යාපාරයක නැගීම දුටු අතර, එය මුරුසිය ප්‍රංශය වෙත ආපසු හැරවීමට අනුග්‍රහය දැක්වීය. 1921 මැතිවරනයේදී මුරුසිය ප්‍රංශයට නැවත ලබා දීමට කැමති අපේක්ෂකයන් කිසිවකු තේරී පත් නොවූ නිසා ව්‍යාපාරය වේගයෙන් බිඳ වැටුනි. පශ්චාත් යුද අවපාතයේ දී සීනි මිලෙහි තියුණු පහත වැටීමක් සිදු විය. රටේ ආර්ථිකය පමණක් නොව දේශපාලන ජීවිතයද පාලනය කළ සීනි මහතුන්ගේ යුගයක නිමාව සනිටුහන් කරමින් බොහෝ සීනි වතු වැසී ගියේය. 1891 දී නම් කරන ලද ආර්ලන්ඩාගේ ධූර කාලය අවසානයේ සිට 1926 දක්වා ව්‍යවස්ථාදායක සභාව තුළ ඉන්දු-මුරුසියානු නියෝජනයක් නොතිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 1926 මැතිවරණයේදී, දුන්පුත් ලල්ලා සහ රාජ්කුමර් ගුජදූර් ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට තේරී පත් වූ පළමු ඉන්දු-මුරුසියානුවන් බවට පත්විය. ග්‍රෑන්ඩ් පෝට්හිදී, ලාල්ලා ප්‍රතිවාදී ෆර්නැන්ඩ් ලුවී මොරල් සහ ගැස්ටන් ගෙබර්ට් පරාජය කළේය. ෆ්ලැක්ක් හිදී ගුජදූර් විසින් පියරේ මොන්ටොචියෝ පරාජය කරන ලදී.[54] 1936 මොරිස් කියුරේ විසින් දියත් කරන ලද කම්කරු පක්ෂයේ උපත දුටුවේය. එමානුවෙල් ඇන්කේටිල් නාගරික කම්කරුවන් පෙළගැස්වූ අතර පණ්ඩිත් සහදියෝ ග්‍රාමීය කම්කරු පන්තිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.[55] 1937 උබා කෝලාහලයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රාදේශීය බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් ප්‍රතිසංස්කරණ ඇති කරන ලද අතර එමඟින් කම්කරු තත්වයන් වැඩිදියුණු වූ අතර කම්කරු සංගම් තහනම් කිරීම ඉවත් කිරීමට හේතු විය.[56][57] කම්කරු දිනය ප්‍රථම වරට සමරනු ලැබුවේ 1938 දීය. කම්කරුවන් 30,000කට වැඩි පිරිසක් එක් දිනක වැටුප කැප කර චැම්ප් ද මාර්ස් හි යෝධ රැස්වීමකට සහභාගී වීමට දිවයිනේ නන් දෙසින් පැමිණියහ.[58] ඩොකර්වරුන්ගේ වැඩ වර්ජන වලින් පසුව, වෘත්තීය සමිතිවාදි එම්මානුවෙල් ඇන්කේටිල් රොඩ්‍රිගස් වෙත පිටුවහල් කරන ලදී, මොරිස් කියුරේ සහ පණ්ඩිත් සහදියෝ නිවාස අඩස්සියේ තබන ලද අතර බොහෝ වර්ජකයින් සිරගත කරන ලදී. ආණ්ඩුකාර ශ්‍රීමත් බෙඩ් ක්ලිෆර්ඩ් මොරිෂස් සීනි සින්ඩිකේට් හි ජූල්ස් ලෙක්ලෙසියෝ මහතාට 'කළු කකුල්' ලෙස හැඳින්වෙන විකල්ප සේවකයින් යොදා ගනිමින් වර්ජනයේ ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සහාය විය.[59] 1939 දී දෙවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වූ විට, බොහෝ මුරුසියානුවන් ජර්මානු සහ ඉතාලි හමුදාවන්ට එරෙහිව සටන් කරමින් අප්‍රිකාවේ සහ ආසන්න පෙරදිග බ්‍රිතාන්‍ය ධජය යටතේ සේවය කිරීමට ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූහ. මුරුසියට කිසිදාක තර්ජන එල්ල වූයේ නැත, නමුත් 1943 දී ජර්මානු සබ්මැරීන මගින් බ්‍රිතාන්‍ය නැව් කිහිපයක් පෝට් ලුවී නගරයෙන් පිටත ගිල්වන ලදී. යුද්ධයේ ආරම්භක අවධියේදී, බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍ය භටයින්ට රට හැර යාමට සිදුවුවහොත් රට ආරක්ෂා කිරීම සඳහා දේශීයව බඳවා ගන්නා ලද හමුදා ආකෘතීන් මතු කරන ලදී. 1943 මාර්තු 24 වන දින, මුරුසි රෙජිමේන්තුව, අධිරාජ්‍ය ඒකකයක් සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු විධානයේ (ඊඒසී) නව අනුබද්ධිත ආයතනයක් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. 1943 අගභාගයේදී, මුරුසි රෙජිමේන්තුවේ (1MR) 1 වන බලඇණිය පුහුණුව සඳහා මැඩගස්කරයට යවන ලද අතර, ඔවුන් වෙනුවට කිංග්ස් අප්‍රිකානු රයිෆල්ස් (KAR) බළඇණියක් මුරුසි හි ස්ථානගත කරන ලදී. 1MR යැවීම දේශපාලනිකව අප්‍රසාදයට පත් වූ බව ඔප්පු වූයේ ඇතැම් හමුදා බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීම සහ රට තුළ වාර්ගික ආතතීන් උත්සන්න කරමින් තනිකරම සුදු ජාතිකයින් නොවන භටයන්ගෙන් පමණක් සමන්විත බලඇණිය එතෙර වීම යන පදනම මත ය. 1MR භට පිරිස් ඔවුන්ට යටත්ව සිටි වෙන් කිරීම, අසමාන වැටුප්, ශාරීරික වෙහෙසකාරී පුහුණුව සහ ජපන් සොල්දාදුවන්ට බිය වීම නිසා තවදුරටත් දුක් වූ අතර, මෙම සියලු සාධක 1MR කැරැල්ලෙන් අවසන් විය.[60]

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, රටෙහි තත්වයන් දුෂ්කර විය; භාණ්ඩ මිල දෙගුණයක් වූ නමුත් කම්කරුවන්ගේ වැටුප් වැඩි වූයේ සියයට 10 ත් 20 ත් අතර ප්‍රමාණයකින් පමණි. සිවිල් නොසන්සුන්තාවක් ඇති වූ අතර යටත් විජිත රජය සියලු වෘත්තීය සමිති ක්‍රියාකාරකම් වාරණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, බෙල් වී හැරෙල් සීනි වත්තේ කම්කරුවන් 1943 සැප්තැම්බර් 27 දින වැඩ වර්ජනයක නිරත විය.[61] අවසානයේ පොලිස් නිලධාරීන් පිරිස වෙත සෘජුවම වෙඩි තැබූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කම්කරුවන් හතර දෙනෙකු මිය ගියහ.[62] මෙය 1943 බෙල් වී හරෙල් සමූලඝාතනය ලෙස ප්‍රකට විය.[63][64] සමාජ සේවකයෙකු සහ ජන් අන්දෝලාන් ව්‍යාපාරයේ නායක බැස්ඩියෝ බයිසන්ඩෝයල් මිය ගිය කම්කරුවන් හතර දෙනාගේ අවමංගල්‍ය උත්සව සංවිධානය කළේය.[65] මාස තුනකට පසුව, 1943 දෙසැම්බර් 12 වන දින, පෝට් ලුයිස් හි "මාරි රෙයින් ඩි ලා පයික්ස්" හිදී, බිස්සූන්ඩෝයල් විසින් මහජන රැස්වීමක් සංවිධානය කරන ලද අතර, දිවයින පුරා විසිරී සිටි සැලකිය යුතු සේවක පිරිසක්, ජන් අන්දෝලාන් ව්‍යාපාරයේ ජනප්‍රියත්වය තහවුරු කළහ.[66]

1947 මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසුව, 1948 අගෝස්තු 9 වන දින මහා මැතිවරණය පැවැත්විණි - සහ, ප්‍රථම වතාවට, යටත් විජිත රජය දිවයිනේ භාෂා 19 න් එකකින් තම නම ලිවිය හැකි සියලුම වැඩිහිටියන්ට ඡන්ද බලය පුළුල් කළේය. පෙර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය සහ දේපල ඡන්දයට සුදුසුකම් විය.[67][68] තේරී පත් වූ ආසන 19 න් 11 ක්ම හින්දු ජාතිකයින් විසින් දිනාගත් ගයි රොස්මොන්ට්ගේ කම්කරු පක්ෂය වැඩි ඡන්ද ලබා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ආණ්ඩුකාර-ජෙනරාල් ඩොනල්ඩ් මැකෙන්සි-කෙනඩි විසින් 1948 අගෝස්තු 23 වන දින ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කොන්සර්වේටිව්වරුන් 12 දෙනෙකු පත් කරන ලද්දේ සුදු ප්‍රැන්කෝ-මුරුසියානුවන්ගේ ප්‍රමුඛත්වය පවත්වාගෙන යාම සඳහාය.[69][67] 1948 දී, එමිලියන් රොචෙකෝස්ටේ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට තේරී පත් වූ පළමු කාන්තාව බවට පත් වූවාය.[70] ගයි රොස්මොන්ට් ගේ පක්ෂය 1953 දී එහි තත්ත්වය වඩා හොඳ කරගත් අතර, මැතිවරණ ප්‍රතිඵලවල ශක්තිය මත සර්වජන ඡන්ද බලය ඉල්ලා සිටියේය. 1955 සහ 1957 දී ලන්ඩනයේ ව්‍යවස්ථා සම්මන්ත්‍රණ පැවැත් වූ අතර අමාත්‍ය ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී. 1959 මාර්තු 9 වැනි දින සර්වජන වැඩිහිටි ඡන්ද අයිතිය පදනම් කරගනිමින් ප්‍රථම වරට ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මහ මැතිවරණය නැවතත් ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් විසින් නායකත්වය දුන් කම්කරු පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.[71]

1961 දී ලන්ඩනයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සමාලෝචන සමුළුවක් පවත්වන ලද අතර, තවදුරටත් ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රගතිය පිළිබඳ වැඩසටහනක් ස්ථාපිත කරන ලදී. 1963 මැතිවරනය කම්කරු පක්ෂය සහ එහි සගයන් විසින් ජය ගන්නා ලදී. මුරුසි හි වාර්ගික ස්වභාවයේ දේශපාලනය ගොඩනැගෙමින් පවතින බවත් අපේක්ෂකයින් (පක්ෂ විසින්) සහ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ හැසිරීම (ඡන්දදායකයින්ගේ) ජනවාර්ගික සහ කුල සලකා බැලීම් මගින් පාලනය වන බවත් යටත් විජිත කාර්යාලය සඳහන් කළේය.[71] එම කාලය තුළ, සුප්‍රසිද්ධ බ්‍රිතාන්‍ය විද්වතුන් දෙදෙනෙකු වන රිචඩ් ටිට්මස් සහ ජේම්ස් මීඩ්, අධික ජනගහනය සහ උක් ඒකාකාර සංස්කෘතිය හේතුවෙන් දිවයිනේ සමාජ ගැටලු පිළිබඳ වාර්තාවක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ. මෙය ජනගහන පිපිරීම නැවැත්වීමේ දැඩි ව්‍යාපාරයකට තුඩු දුන් අතර, දශකය තුළ ජනගහන වර්ධනයේ තියුනු පහත වැටීමක් වාර්තා විය.[තහවුරු කර නොමැත]

1965 මුල් භාගයේදී, ක්වාටර් බෝර්න්ස් නගරයේ බෙල්-රෝස් උපනගරයේ දේශපාලන ඝාතනයක් සිදු වූ අතර, එහිදී කම්කරු ක්‍රියාකාරිකයෙකු වූ රම්පර්සාද් සුරත්ට ප්‍රතිවාදී පක්ෂයක් වන "පාර්ටි මොරිසියන්" මැරයන් විසින් පහර දී මරා දමන ලදී.[72][73] 1965 මැයි 10 වන දින, සෝයිලැක් අසල ට්‍රොයිස් බුටික්ස් ගම්මානයේ වාර්ගික කෝලාහල ඇති වූ අතර එය ඓතිහාසික ගම්මානයක් වන මහේබර්ග් දක්වා වර්ධනය විය. මුළු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයටම රටපුරා හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ක්‍රියෝල් කල්ලියක් විසින් පොලිස් කොස්තාපල් බීසූ ඔහුගේ වාහනය තුළදී ඝාතනය කිරීම මෙම කෝලාහලයට මුල් විය. ට්‍රොයිස් බුටික්ස්හිදී රොබට් බ්‍රවුස් නමැති සිවිල් වැසියා ඝාතනය කිරීමෙන් අනතුරුව සිදු විය.[74] ඔඩියොන් සිනමා හි හින්දුස්ථානි චිත්‍රපටයක් නරඹමින් සිටි ඉන්දු-මුරුසියානු ප්‍රේක්ෂකයන්ට පහර දීමට ක්‍රියෝල් කල්ලිය පසුව වෙරළබඩ ඓතිහාසික ගම්මානයක් වන මහේබර්ග් වෙත ගියේය. මහේබර්ග් පොලිසිය ඉන්දු-මුරුසියානුවන්ට පහරදීමේ පැමිණිලි 100කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වාර්තා කර ඇත.[75]

ස්වාධීනත්වය (1968 සිට)[සංස්කරණය]

මුරුසියේ පළමු අගමැති සර් සීවුසගුර් රාම්ගූලම්, 1962 ඊශ්‍රායලයේ ලොඩ් ගුවන් තොටුපලේදී
දෙවන එලිසබෙත් 1968 සිට 1992 දක්වා මුරුසි රැජින විය.

1965 ලැන්කැස්ටර් සමුළුවේදී බ්‍රිතාන්‍යයට අවශ්‍ය වූයේ මුරුසිය යටත් විජිතයෙන් නිදහස් වීමට බව පැහැදිලි විය. 1959 දී හැරල්ඩ් මැක්මිලන් ඔහුගේ සුප්‍රසිද්ධ "වින්ඩ් ඔෆ් චේන්ජ් ස්පීච්" නිර්මාණය කර ඇති අතර එහි බ්‍රිතාන්‍යයට ඇති හොඳම විකල්පය වන්නේ එහි යටත් විජිතවලට පූර්ණ නිදහස ලබා දීම බව ඔහු පිළිගත්තේය. මේ අනුව, පනස් ගණන්වල අග භාගයේ සිට, නිදහස සඳහා මාවත විවර විය.[76]

පසුව 1965 දී, ලැන්කැස්ටර් සමුළුවෙන් පසුව, බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු සාගර කලාපය (BIOT) පිහිටුවීම සඳහා චාගෝස් දූපත් සමූහය මුරුසි භූමියෙන් ඉවත් කරන ලදී. 1967 අගෝස්තු 7 වන දින මහ මැතිවරණයක් පැවැත්වූ අතර, නිදහස් පක්ෂය බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත්තේය. 1968 ජනවාරි මාසයේදී, නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට සති හයකට පෙර, 1968 මුරුසි කෝලාහල පෝට් ලුයිස් හි ඇති වූ අතර 25 දෙනෙකුගේ මරණයට හේතු විය.[77][78]

මුරුසි නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර ගත් අතර 1968 මාර්තු 12 දින නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් ස්වාධීන මුරුසි රාජ්‍යයක ප්‍රථම අගමැති බවට පත් විය - දෙවන එලිසබෙත් රැජින මුරුසි රැජින ලෙස රාජ්‍ය නායකයා ලෙස රැඳී සිටියේය.

1969 දී, පෝල් බෙරෙන්ජර්ගේ නායකත්වයෙන් විරුද්ධ පක්ෂය වන මොරිෂියානු සටන්කාමී ව්‍යාපාරය (MMM) ආරම්භ කරන ලදී. පසුව, 1971 දී, MMM - වෘත්තීය සමිතිවල සහාය ඇතිව - වරායේ වැඩ වර්ජන මාලාවක් කැඳවූ අතර, එය රට තුළ හදිසි තත්වයක් ඇති කළේය.[79]

කම්කරු පක්ෂයේ සහ PMSD (Parti Mauricien Social Démocrate) සභාග ආන්ඩුව සිවිල් නිදහස කප්පාදු කිරීම සහ මාධ්‍ය නිදහස සීමා කිරීම මගින් ප්‍රතිචාර දැක්වීය.[52] 1971 දී පෝල් බෙරෙන්ජර් ට එරෙහිව අසාර්ථක ඝාතන උත්සාහයන් දෙකක් සිදු කරන ලද අතර, ඔහුගේ ආධාරකරු ෆරීඩ් මුතූර්[80] සහ නැව් තටාක සේවකයෙකු සහ ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන අසෝර් ඇඩිලේඩ් ඝාතනය කරන ලදී.[81] මහ මැතිවරණ කල් දැම්මා, ප්‍රසිද්ධ රැස්වීම් තහනම් කළහ. පෝල් බෙරෙන්ජර් ඇතුළු MMM සාමාජිකයින් 1971 දෙසැම්බර් 23 දින සිරගත කරන ලදී. MMM නායකයා වසරකට පසුව නිදහස් කරන ලදී.[82]

1975 මැයි මාසයේදී මුරුසි විශ්ව විද්‍යාලයේ ආරම්භ වූ ශිෂ්‍ය කැරැල්ලක් රට පුරා පැතිර ගියේය.[83] තම අභිලාෂයන් සපුරා නොගත් සහ අනාගත රැකියා සඳහා සීමිත අපේක්ෂාවන් ලබා දෙන අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් පිළිබඳව සිසුන් සෑහීමකට පත් නොවීය. මැයි 20 වැනි දින දහස් ගණන් සිසුන් ග්‍රෑන්ඩ් රිවර් වයඹ පාලම හරහා පෝට් ලුයිස් වෙත ඇතුළු වීමට උත්සාහ කළ අතර, පොලිසිය සමඟ ගැටුම් ඇති විය. 1975 දෙසැම්බර් 16 දින පාර්ලිමේන්තුවේ පනතක් සම්මත කරන ලද්දේ වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි අයටද ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය දීර්ඝ කිරීමටය. මෙය තරුණ පරම්පරාවේ අපේක්ෂා භංගත්වය සමනය කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස සැලකේ.[48]

මීළඟ මහ මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 1976 දෙසැම්බර් 20 වැනිදාය. කම්කරු-CAM සභාගයට හිමිවූයේ ආසන 62න් ආසන 28ක් පමණි.[84] MMM පක්ෂයට පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 34ක් හිමි වූ නමුත්, ඉවත්ව යන අගමැති ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම්, ගේටන් ඩුවාල්ගේ PMSD සමඟ සන්ධානයක් ඇතිකර ගැනීමෙන් පසු, ආසන දෙකක බහුතරයක් සහිතව, ධුරයේ රැඳී සිටීමට සමත් විය.

1982 දී MMM-PSM ආන්ඩුවක් (පී. එම්. ඇනෙරූඩ් ජග්නවුත්, නියෝජ්‍ය අගමැති හරීෂ් බූධූ සහ මුදල් ඇමති පෝල් බෙරෙන්ජර් විසින් නායකත්වය දෙන) තේරී පත් විය. කෙසේ වෙතත්, MMM සහ PSM නායකත්වය තුළ මතවාදී සහ පෞරුෂ වෙනස්කම් මතු විය. බෙරෙන්ජර් සහ ජුග්නාත් අතර බල අරගලය 1983 මාර්තු මාසයේදී උච්චතම අවස්ථාවට පත් විය. ජුග්නාත් නොබැඳි ජාතීන්ගේ සමුළුවකට සහභාගී වීමට නවදිල්ලියට ගියේය; ආපසු පැමිණීමේදී, බෙරෙන්ජර් අගමැතිගෙන් බලය උදුරා ගන්නා ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් යෝජනා කළේය. ජුග්නවුත්ගේ ඉල්ලීම පරිදි, ඉන්දියාවේ අගමැති ඉන්දිරා ගාන්ධි, ඔපරේෂන් ලාල් ඩෝරා යන කේත නාමය යටතේ කුමන්ත්‍රණයක් වැලැක්වීම සඳහා ඉන්දීය නාවික හමුදාව සහ ඉන්දීය හමුදාව සම්බන්ධ කර සන්නද්ධ මැදිහත්වීමක් සැලසුම් කළේය.[85][86][87]

1982 ජූනි මැතිවරණයෙන් මාස නවයකට පසු MMM-PSM ආන්ඩුව බෙදී ගියේය. තොරතුරු අමාත්‍යාංශයේ නිලධාරියෙකුට අනුව මාස නවය "සමාජවාදී අත්හදා බැලීමක්" විය.[88] සියලුම PSM පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන්ට ජුග්නාත් ගේ නව පක්ෂය MSM හා සම්බන්ධ වීමට හැකිවන පරිදි හරීෂ් බූධූ ඔහුගේ PSM පක්ෂය විසුරුවා හැරියේය.[89] MSM-ලේබර්-PMSD සභාගය 1983 අගෝස්තු මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අනුරූඩ් ජුග්නාත් අගමැති ලෙසත් ගයිටන් දුවාල් නියෝජ්‍ය අගමැති ලෙසත් පත් විය.

එම කාල සීමාව EPZ (අපනයන සැකසුම් කලාපය) අංශයේ වර්ධනයක් දක්නට ලැබිණි. කර්මාන්තකරණය ගම්වලට ද ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, සියලු ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ගෙන් තරුණ කම්කරුවන් ආකර්ෂණය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සීනි කර්මාන්තය ආර්ථිකයේ තිබූ ග්‍රහණය නැති වීමට පටන් ගත්තේය. විශාල සිල්ලර දාමයන් 1985 දී වෙළඳසැල් විවෘත කිරීම ආරම්භ කළ අතර අඩු ආදායම්ලාභීන්ට ණය පහසුකම් ලබා දුන් අතර එමඟින් මූලික ගෘහ උපකරණ මිලදී ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය. සංචාරක කර්මාන්තයේ ද පිබිදීමක් ඇති වූ අතර, දිවයින පුරා නව හෝටල් බිහි විය. 1989 දී කොටස් හුවමාරුව එහි දොරටු විවෘත කළ අතර 1992 දී ෆ්‍රීපෝට් ක්‍රියාත්මක වීමට පටන් ගත්තේය.[52] 1990 දී, බෙරෙන්ජර් ජනාධිපති ලෙස රට ජනරජයක් බවට පත් කිරීම සඳහා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කිරීමේ ඡන්දයෙන් අගමැතිට අහිමි විය.[90]

ජනරජය (1992 සිට)[සංස්කරණය]

නිදහසින් වසර විසිහතරකට පසු 1992 මාර්තු 12 දින, මොරිෂස් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය තුළ ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර බ්‍රිතාන්‍ය රාජාණ්ඩුව රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ඉවත් කරන ලදී.[34] මොරිෂස් හි අවසන් ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ශ්‍රීමත් වීරසාමි රින්ගඩු ප්‍රථම ජනාධිපතිවරයා බවට පත් විය.[91] මෙය සංක්‍රාන්ති විධිවිධානයක් යටතේ වූ අතර, එම වසරේ අගභාගයේදී ඔහු වෙනුවට කැසාම් උටීම් පත් කරන ලදී.[92] දේශපාලන බලය අගමැතිතුමා ළඟ ඉතිරි විය.

පෙට්‍රල් මිල පහත වැටීම සහ ඩොලර් විනිමය සඳහා හිතකර විනිමය අනුපාතයක් සමඟ සමපාත වූ ආර්ථිකයේ දියුණුවක් තිබියදීත්, රජයට පූර්ණ ජනප්‍රියත්වයක් නොලැබුණි. 1984 තරම් මුල් කාලයේ අතෘප්තිය ඇති විය. පුවත්පත් සහ වාර සංශෝධන පනත හරහා රජය උත්සාහ කළේ සෑම පුවත්පතකටම රුපියල් මිලියන භාගයක බැංකු ඇපකරයක් ලබාදීමටය. මාධ්‍යවේදීන් 43 දෙනෙකු පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරිපිට පෝට් ලුයිස් හි පැවති මහජන උද්ඝෝෂණයකට සහභාගී වෙමින් විරෝධතාවයක නිරත විය. ඔවුන් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇප මත මුදා හැරිණි. මෙය මහජන විරෝධයක් ඇති කළ අතර රජයට සිය ප්‍රතිපත්තිය සමාලෝචනය කිරීමට සිදු විය.[52]

අධ්‍යාපන ක්‍ෂේත්‍රයේද නොසතුටක් ඇති විය. ඔවුන්ගේ CPE (ප්‍රාථමික අධ්‍යාපන සහතිකය) හරහා ලබාගත් ප්‍රාථමික පාසල් හැර යන අයගේ වැඩෙන ඉල්ලුමට පිළිතුරු දීමට ප්‍රමාණවත් උසස් තත්ත්වයේ ද්විතීයික විද්‍යාල තිබුණේ නැත. 1991 දී, අධ්‍යාපනය සඳහා වූ ප්‍රධාන සැලැස්මක් ජාතික සහයෝගය ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වූ අතර රජය බිඳ වැටීමට දායක විය.[52]

1995 දෙසැම්බරයේදී නවීන් රාම්ගූලම් කම්කරු-එම්එම්එම් සන්ධානයේ අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. 1996 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, පෝට් ලුයිස් හි ගෝරා-අයිසැක් වීදියේදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් ත්‍රිත්ව ඝාතනය කිරීම, අත්අඩංගුවට ගැනීම් කිහිපයකට සහ දීර්ඝ විමර්ශනයකට තුඩු දුන්නේය.[93]

1999 වර්ෂය පෙබරවාරි මාසයේ දී සහ පසුව මැයි මාසයේ දී සිවිල් නොසන්සුන්තා සහ කැරලි වලින් සලකුණු විය. කායා කෝලාහලයෙන් පසුව, ජනාධිපති කැසාම් උටීම් සහ කාර්දිනල් ජීන් මාර්ගෙට් රට පුරා සංචාරය කළ අතර දින හතරක කැලඹිලිවලින් පසුව සන්සුන් විය.[94] සමාජ කැළඹීමට මුල් වූ හේතු සොයා බැලීමට විමර්ශන කොමිසමක් පත් කරන ලදී. ප්‍රතිඵලය වූ වාර්තාව දරිද්‍රතාවයට හේතුව සොයා බැලූ අතර බොහෝ ස්ථීර විශ්වාසයන් සංජානන ලෙස සුදුසුකම් ලබා ඇත.[95] 2000 ජනවාරි මාසයේදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයෙකු වූ රාජේන් සබාපති ලා බැස්ටිල් බන්ධනාගාරයෙන් පැන යාමෙන් පසු වෙඩි තබා ඝාතනය කරන ලදී.[96]

එම්වී වකාෂියෝ තෙල් කාන්දුවට කඩිනම් සහ ඵලදායි ලෙස ප්‍රතිචාර දැක්වීමට රජය අසමත් වීම රාජ්‍ය විරෝධී විරෝධතාවලට හේතු විය.

MSM හි ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් 2000 සැප්තැම්බර් මාසයේදී MMM සමඟ සන්ධානයක් ලබා ගැනීමෙන් පසු නැවත බලයට පත් විය. 2002 දී රොඩ්රිගුස් දූපත ජනරජය තුළ ස්වාධීන ආයතනයක් බවට පත් වූ අතර එමඟින් දිවයින පරිපාලනය සඳහා තමන්ගේම නියෝජිතයන් තෝරා ගැනීමට හැකි විය. 2003 දී, අගමැතිකම MMM හි පෝල් බෙරෙන්ජර් වෙත මාරු කරන ලද අතර, ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් ජනාධිපති විය. බෙරෙන්ජර් යනු නිදහසින් පසු රටේ ඉතිහාසයේ පළමු ෆ්‍රැන්කෝ-මුරුසි අගමැති විය.

2005 මැතිවරනයේදී නවීන් රාම්ගූලම් නව Labour-PMXD-VF-MR-MMSM සන්ධානය යටතේ අගමැති විය. 2010 මැතිවරනයේදී Labour-MSM-PMSD සන්ධානය බලය තහවුරු කරගත් අතර නවීන් රාම්ගූලම් 2014 දක්වා අගමැති විය.[97]

අනුරූඩ් ජුග්නාත් ගේ නායකත්වය යටතේ 2014 මැතිවරනයේදී MSM-PMSD-ML සභාගය ජයග්‍රහණය කරන ලදී. PMSD ඉවත්වීමට තුඩු දුන් පාලක සන්ධානය තුළ මතභේද පැවතියද, MSM-ML ඔවුන්ගේ සම්පූර්ණ 5 වසර සඳහා බලයේ රැඳී සිටියේය.[98]

2017 ජනවාරි 21 දින, ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් ඔහුගේ ඉල්ලා අස්වීම නිවේදනය කළ අතර ඔහුගේ පුත් සහ මුදල් අමාත්‍ය ප්‍රවින්ද් ජුග්නාත් අග්‍රාමාත්‍ය ධුරය භාර ගන්නා බව ප්‍රකාශ කළේය.[99] 2017 ජනවාරි 23 දින සැලසුම් කළ පරිදි සංක්‍රාන්තිය සිදු විය.[100]

2018 දී, මුරුසි ජනාධිපති අමීනා ගුරිබ්-ෆකිම් මූල්‍ය වංචාවක් හේතුවෙන් ඉල්ලා අස්විය.[101] වත්මන් ජනාධිපතිවරයා වන්නේ 2019 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට සේවය කළ ප්‍රිත්විරාජ්සිං රූපන් ය.[102]

නොවැම්බර් 2019 මුරුසි මහ මැතිවරණයේදී, පාලක සටන්කාමී සමාජවාදී ව්‍යාපාරය (MSM) පාර්ලිමේන්තුවේ ආසනවලින් අඩකට වඩා දිනාගත් අතර, වත්මන් අගමැති ප්‍රවින්ද් කුමාර් ජුග්නවුත්ට නව වසර පහක ධුර කාලයක් හිමි විය.[103]

2020 ජූලි 25 වන දින, ජපානයට අයත් තොග වාහකයක් වන එම්වී වකාෂියෝ මුරුසි වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ කොරල් පරයක් මත ගොඩබසින අතර, ටොන් 1,000 ක් පමණ බර තෙල් පෞරාණික කලපුවකට කාන්දු විය.[104] ආරක්ෂිත බිඳෙනසුලු සමුද්‍ර පරිසර පද්ධති අද්දර එහි පිහිටීම සහ ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමකින් යුත් තෙත් බිමක් නිසා එම්වී වකාෂියෝ තෙල් කාන්දුව බටහිර ඉන්දියන් සාගරයට මෙතෙක් සිදු වූ දරුණුතම පාරිසරික ව්‍යසනයන්ගෙන් එකක් විය.[105]

භූගෝලය[සංස්කරණය]

රටේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝ මීටර 2,040 (වර්ග සැතපුම් 790) කි. එය ප්‍රමාණයෙන් ලොව 170 වැනි විශාලතම ජාතිය වේ. මුරුසි ජනරජය මුරුසි දූපත සහ පිටස්තර දූපත් කිහිපයකින් සමන්විත වේ. ජාතියේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය සීෂෙල්ස් සමඟ ඒකාබද්ධව කළමනාකරණය කරන ආසන්න වශයෙන් වර්ග කිලෝ මීටර 400,000 (වර්ග සැතපුම් 150,000) ඇතුළුව ඉන්දියන් සාගරයේ වර්ග කිලෝමීටර මිලියන 2.3 (වර්ග සැතපුම් 890,000) පමණ ආවරණය කරයි.[106][107][108]

මුරුසි දිවයින[සංස්කරණය]

මුරුසිය යනු අප්‍රිකාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට ඔබ්බෙන් කිලෝමීටර් 2,000 (සැතපුම් 1,200), අක්ෂාංශ 19°58.8'S සහ 20°31.7'S සහ දේශාංශ 57°18.0'E සහ 57°46.5'E අතර වේ. එය දිග කිලෝමීටර 65 (සැතපුම් 40) සහ පළල කිලෝමීටර 45 (සැතපුම් 30) වේ. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 1,864.8 (වර්ග සැතපුම් 720.0) වේ.[109][110] දිවයින වටා කිලෝමීටර් 150 (සැතපුම් 100) කට වඩා වැඩි සුදු වැලි සහිත වෙරළ තීරයකින් වටවී ඇති අතර, දිවයින වටා ඇති ලොව තුන්වන විශාලතම කොරල්පරයෙන් කලපු විවෘත මුහුදෙන් ආරක්ෂා වේ.[111] මුරුසි වෙරළට ඔබ්බෙන් ජනාවාස නොවූ දූපත් සහ දූපත් 49ක් පමණ පිහිටා ඇති අතර, ඒවායින් කිහිපයක් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ සඳහා ස්වභාවික රක්ෂිත ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.

මුරුසි දූපත මීට වසර මිලියන 8 කට පමණ පෙර ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් මගින් නිර්මාණය වූ භූ විද්‍යාත්මකව සාපේක්ෂව තරුණ ය. ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, රියුනියන් සහ රොඩ්රිගුස් සමග එක්ව, දිවයින මස්කරීන් දූපත් හි කොටසකි. අප්‍රිකාව සහ මැඩගස්කරයෙන් සැදුම් ලත් මහාද්වීපික කොටසට කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් නැගෙනහිරින් සිදු වූ දැවැන්ත දිය යට ගිනිකඳු පිපිරීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙම දූපත් මතු විය.[112] ඒවා තවදුරටත් ගිනිකඳු සක්‍රීය නොවන අතර උණුසුම් ස්ථානය දැන් රියුනියන් දූපත යටතේ පවතී. මුරුසිය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 300 සිට 800 දක්වා (අඩි 1,000 සිට 2,600 දක්වා) උසින් වෙනස් වන කැඩුණු කඳු වළල්ලකින් වට වී ඇත. ගොඩබිම වෙරළබඩ තැනිතලාවේ සිට මධ්‍යම සානුවකට නැඟී මීටර් 670 (අඩි 2,200) ක උසකට ළඟා වේ; උසම කඳු මුදුන වන්නේ නිරිතදිගින්, පිටොන් ඩි ලා පෙටිට් රිවියර් නොයර් මීටර 828 (අඩි 2,717) හි ය. ඇළ දොළ සහ ගංගා දිවයින පුරා ස්පෙකියුලම් කරයි, බොහෝ ඒවා ලාවා ගලායාම නිසා ඇති වූ ඉරිතැලීම් වලින් සෑදී ඇත.

මොරිෂස් දූපතේ පරිදර්ශක දසුනක්

රොඩ්රිගස් දූපත[සංස්කරණය]

රොඩ්රිගුස් නම් ස්වාධීන දිවයින මුරුසියේ නැගෙනහිරට කිලෝ මීටර 560 (සැතපුම් 350) දුරින් පිහිටා ඇති අතර වර්ග කිලෝමීටර 108 (වර්ග සැතපුම් 42)කි.[112] රොඩ්රිගුස් යනු මස්කරීන් සානුවේ මායිම දිගේ කඳු මුදුනක සිට නැඟී එන ගිනිකඳු දූපතකි. දිවයින කඳු සහිත වන අතර උසම කඳු මුදුන වන ලිමන් කඳු මුදුනේ මීටර් 398 (අඩි 1,306) කි. දිවයිනේ කොරල් පරයක් සහ පුළුල් හුණුගල් නිධි ද ඇත. මුරුසි සංඛ්‍යාලේඛන වලට අනුව, 2019 ජූලි 1 වන දින, දිවයිනේ ජනගහනය 43,371 ලෙස ගණන් බලා ඇත.[113]

චාගෝස් දූපත් සමූහය[සංස්කරණය]

චාගෝස් දූපත් සමූහය ගල්පර සහ දූපත් වලින් සමන්විත වන අතර එය මුරුසියේ ප්‍රධාන දිවයිනේ සිට කිලෝමීටර් 2,200ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියන් සාගර ප්‍රදේශය සෑදෙන සහ එක්සත් රාජධානිය විසින් තථ්‍ය ලෙස පාලනය කරන දූපත් සමූහයට මුරුසිය ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කරයි.

චාගෝස් දූපත් සමූහයට උතුරින් පෙරොස් බැන්හෝස්, සලමන් දූපත සහ නෙල්සන් දූපත වේ; නිරිත දෙසින් ද ත්‍රී බ්‍රදර්ස්, ඊගල් අයිලන්ඩ්ස්, එග්මොන්ට් අයිලන්ඩ්ස් සහ ඩේන්ජර් අයිලන්ඩ් වේ. ඩියාගෝ ගාර්ෂියා දූපත් සමූහයේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටා ඇත.[114] 2016 දී, ස්වදේශිකයන් 483ක් ඇතුළුව, මුරුසිය හි චාගෝසියානු ජනගහනය 8,700ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත; චාගෝසියානුවන් 350 ක් සීෂෙල්ස් හි ජීවත් වන අතර, ස්වදේශිකයන් 75 ක් ඇතුළුව, ස්වදේශිකයන් 127 ක් ඇතුළුව 3,000 ක් එක්සත් රාජධානියේ ජීවත් වෙති (ජනගහනය එහි ගිය චාගෝසියානුවන් 1200 න් වැඩි වී ඇත).[115]

ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්[සංස්කරණය]

ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් දූපත් දහතුන - මොරිෂස් හි එල් කොකෝ, කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස්ගේ පින්තූර

කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස් ලෙසද හඳුන්වන ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, මුරුසි දූපතට ඊසාන දෙසින් කිලෝ මීටර 402 (සැතපුම් 250) දුරින් පිහිටා ඇත. ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් යනු මුරුසියේ[116] නැති වූ ක්ෂුද්‍ර මහාද්වීපයේ නටබුන් වලින් සමන්විත දූපත් සමූහයක් වන අතර සෘතුමය කුණාටු, සුළි කුණාටු සහ ආශ්‍රිත වැලි චලනයන් මත පදනම්ව සමස්තයක් වශයෙන් දූපත් 28 ත් 40 ත් අතර ප්‍රමාණයක් සහිත දූපත් කණ්ඩායම් පහකින් සමන්විත වේ. 2008 දී, ප්‍රිවි කවුන්සිලයේ (එක්සත් රාජධානියේ) තීන්දුව (71 වැනි වගන්තිය) 1901 ඔප්පුවේ (Vol TB25 අංක 342 හි පිටපත් කර ඇත) සඳහන් කර ඇති දූපත් දහතුනක ස්ථිර ප්‍රදානයක් රෆායල් ධීවර සමාගම දරන්නා ලෙස තහවුරු කළේය.[117]

අගලෙගා දූපත්[සංස්කරණය]

අගලෙගා නිවුන් දූපත් පිහිටා ඇත්තේ මුරුසි හි උතුරු දෙසින් 1,000 (සැතපුම් 600) පමණ දුරින්ය.[112] එහි උතුරු දූපත කිලෝමීටර 12.5 (සැතපුම් 7.8) දිග සහ කිලෝමීටර 1.5 (සැතපුම් 0.93) පළල වන අතර එහි දකුණු දූපත දිග හා පලල කිලෝමීටර 7 ක් හා 4.5 (සැතපුම් 4.3 ක් හා 2.8) වේ. දූපත් දෙකේම මුළු වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝ මීටර 26 (වර්ග සැතපුම් 10) කි. මුරුසි සංඛ්‍යාලේඛන වලට අනුව, 2019 ජූලි 1 වන දින, අගලෙගා සහ ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් හි ජනගහනය 274 ලෙස ගණන් බලා ඇත.[113]

ට්‍රොමෙලින්[සංස්කරණය]

ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ගුවන් දර්ශනය

ට්‍රොමෙලින් දූපත මුරුසියේ සිට වයඹ දෙසින් කිලෝමීටර් 430ක් දුරින් පිහිටා ඇත. ට්‍රොමෙලින් දූපත ප්‍රංශයේ කොටසක් ලෙස ලියාපදිංචි වී ඇතත් මුරුසිය ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කරයි.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් 1715 දී මුරුසියේ පාලනය අත්පත් කර ගත් අතර එය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1814 මැයි 30 වන දින අත්සන් කරන ලද පැරිස් ගිවිසුම හරහා ප්‍රංශය එහි සියලු යැපීම් ඇතුළුව බ්‍රිතාන්‍යයට නිල වශයෙන් භාර දුන්නේය. මුරුසි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය මුරුසි ප්‍රධාන දිවයිනෙන් සමන්විත වූ අතර එහි යැපීම් රොද්‍රිගුස්, අගලෙගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, ට්‍රොමෙලින් (විවාදාත්මක) සහ චාගෝස් දූපත් සමූහයෙන් සමන්විත වූ අතර, සීෂෙල්ස් 1906 දී වෙනම යටත් විජිතයක් බවට පත් විය. අයිල් ද ෆ්‍රාන්ස් (මුරුසිය කලින් ප්‍රංශ පාලනය යටතේ හැඳින්වූ පරිදි) සහ 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට එහි යැපීම්වලට ට්‍රොමෙලින් දූපත ඇතුළත් විය. පැරිස් ගිවිසුමේ 8 වැනි වගන්තිය ප්‍රංශය විසින් බ්‍රිතාන්‍ය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් හට "සහ එහි යැපීම්, එනම් රොඩ්‍රිගුස් සහ සීෂෙල්ස්" වෙත විසන්ධි කිරීම නියම කරයි. ප්‍රංශය සලකන්නේ ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ස්වෛරීභාවය කිසිවිටෙක බ්‍රිතාන්‍යයට පවරා නොගත් බවයි. මුරුසි හි ප්‍රකාශය පදනම් වී ඇත්තේ අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සහ එහි යැපීම් 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට පැවරීම සාමාන්‍ය ස්වභාවයක් වූ බවත්, එය පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉල්ලා සිටි දෙයට ඔබ්බෙන් වූ බවත්, අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සියලු පරායත්තතා නොවූ බවත් ය. ගිවිසුමේ විශේෂයෙන් සඳහන් කර ඇත. මුරුසි ප්‍රකාශය වන්නේ ට්‍රොමෙලින් අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් යැපුම් රටක් වූ බැවින් එය 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට 'තථ්‍ය' ලෙස මාරු කරන ලද බවයි. අගලෙගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් සහ චාගෝස් දූපත් සමූහය යන දූපත් ද පැරිස් ගිවිසුමේ විශේෂයෙන් සඳහන් නොවූ නමුත් කොටසක් බවට පත් විය. මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය එකල අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් හි යැපුම් ප්‍රදේශ විය. මීට අමතරව, මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් වසර ගණනාවක් පුරා ට්‍රොමෙලින් සම්බන්ධයෙන් පරිපාලන පියවර ගනිමින් සිටියහ; නිදසුනක් වශයෙන්, බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් 1901 සහ 1951 අතර ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ගුවානෝ මෙහෙයුම් සහන හතරක් ලබා දුන්හ.[118] 1959 දී මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් ලෝක කාලගුණ විද්‍යා සංවිධානයට දැනුම් දුන්නේ ට්‍රොමෙලින් තම භූමියේ කොටසක් ලෙස සලකන බවයි.[119] 2010 දී ප්‍රංශය සහ මුරුසි විසින් සම-කළමනාකරණ ගිවිසුමකට එළැඹුණු නමුත් එය අනුමත කර නොමැත.[120]

වනජීවී[සංස්කරණය]

මුරුසි හි වන ජීවීන් එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. මොරිෂස් මැඩගස්කරයට නැගෙනහිරින් ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටා ඇත. එහි හුදකලා වීම හේතුවෙන්, එහි වනජීවී විවිධත්වය සාපේක්ෂව අඩු ය; කෙසේ වෙතත්, මේවායින් ඉහළ ප්‍රතිශතයක් ලෝකයේ වෙනත් කොතැනකවත් දක්නට නොලැබෙන ආවේණික විශේෂ වේ. වාසස්ථාන විනාශ කිරීම සහ ස්වදේශික නොවන විශේෂ හඳුන්වාදීම ඇතුළු මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් මේවායින් බොහොමයක් දැන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. සමහර ඒවා දැනටමත් වඳ වී ගොස් ඇත, 17 වන සියවසේදී අතුරුදහන් වූ ඩෝඩෝ වඩාත් ප්‍රසිද්ධය.

චාගෝස් දූපත් සමූහය භෞමික ආරවුල[සංස්කරණය]

චාගෝස් දූපත් සමූහයේ සිතියම

ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර් 1,287 (සැතපුම් 800) ක් දුරින් පිහිටි චාගෝස් දූපත් සමූහය කෙරෙහි මුරුසිය දිගු කලක් තිස්සේ ස්වෛරීභාවය අපේක්ෂා කරයි. ප්‍රංශ ජාතිකයන් ප්‍රථම වරට දූපත් පදිංචි කළ 18 වැනි සියවසේ සිට චාගෝස් පරිපාලනමය වශයෙන් මුරුසියේ කොටසක් විය. ප්‍රංශ යටත් විජිත ප්‍රදේශයක් වන අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් (එවකට මුරුසිය ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ) කොටසක් වන සියලුම දූපත් 1810 දී බලයන් දෙක අතර අත්සන් කරන ලද යටත්වීමේ පනත යටතේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පවරා දෙන ලදී.[121] 1965 දී, මුරුසිය නිදහස ලැබීමට වසර තුනකට පෙර, එක්සත් රාජධානිය, මුරුසිය වෙතින් චාගෝස් දූපත් සමූහය සහ සීෂෙල්ස් වෙතින් ඇල්ඩබ්‍රා, ෆාර්කුහාර් සහ ඩෙස්රොචේස් දූපත් බෙදා බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු සාගර ප්‍රදේශය (BIOT) පිහිටුවන ලදී. මෙම දූපත් 1965 නොවැම්බර් 8 වන දින එක්සත් රාජධානියේ විදේශීය භූමි ප්‍රදේශයක් ලෙස විධිමත් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. 1976 ජූනි 23 වන දින, ඇල්ඩබ්‍රා, ෆාර්කුහාර් සහ ඩෙස්‍රොචේස් නිදහස ලබා ගැනීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සීෂෙල්ස් වෙත ආපසු ලබා දෙන ලදී. BIOT දැන් සමන්විත වන්නේ Chagos Archipelago පමණි. එක්සත් රාජධානිය හමුදා කඳවුරක් පිහිටුවීම සඳහා වසර 50ක බද්දක් යටතේ මෙම දූපත් සමූහයේ ප්‍රධාන දූපත වන ඩියාගෝ ගාර්ෂියා එක්සත් ජනපදයට බදු දුන්නේය.[121][122] 2016 දී, බ්‍රිතාන්‍යය එක්සත් ජනපදයට බදු දීම 2036 දක්වා දීර්ඝ කළේය.[123] නිදහස ලැබීමට පෙර යටත් විජිත ප්‍රදේශ කැබලි කිරීම තහනම් කිරීමේ එක්සත් ජාතීන්ගේ යෝජනා උල්ලංඝණය කිරීමක් බව මුරුසිය නැවත නැවතත් ප්‍රකාශ කර ඇති අතර ඩියාගෝ ගාර්ෂියා ඇතුළු චාගෝස් දූපත් මුරුසිය සහ මුරුසි නීතියේ අනිවාර්ය අංගයක් වන බව ප්‍රකාශ කරයි.[124] 1968 සහ 1973 අතර බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් චාගෝසියානුවන් 1,000 කට අධික පිරිසක් මුරුසිය සහ සීෂෙල්ස් වෙත බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හරින ලදී. පිටුවහල් කිරීමේ කොටසක් ලෙස, දිවයිනේ 1,000ක් වූ සුනඛ ගහණයට ගෑස් ගැසීමට නියෝග කළ බවට බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන්ට චෝදනා එල්ල වී ඇත.[125][126] එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සහ එහි පාර්ලිමේන්තුවට කරන ලද ප්‍රකාශයන්හිදී, චාගෝස් දූපත් සමූහයේ "ස්ථිර ජනගහනයක්" නොමැති බව එක්සත් රාජධානිය ප්‍රකාශ කළ අතර එම ජනගහනය නැවත ස්ථානගත කරන ලද "කොන්ත්‍රාත් කම්කරුවන්" ලෙස විස්තර කළේය.[127] 1971 සිට, එක්සත් රාජධානියේ සහ එක්සත් ජනපද හමුදා සහ සිවිල් කොන්ත්‍රාත්තු ලත් පුද්ගලයින් 3,000 ක් පමණ වාසය කරන ඩියාගෝ ගාර්ෂියා පමණක් ජනාවාස වී ඇත. ඔවුන් බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හැරීම සහ නෙරපා හැරීම නීති විරෝධී බව පවසමින් චාගෝසියානුවන් නැවතත් දූපත් සමූහයට පැමිණීමට ක්‍රියාකාරීත්වයේ යෙදී ඇත.[128][129]

මුරුසිය චාගෝස් දූපත් සමූහයේ සහ ට්‍රොමෙලින් දූපතේ භෞමික මුහුද එහි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයේ කොටසක් ලෙස සලකයි.[130]

ඩියාගෝ ගාර්ෂියා හි හමුදා කඳවුර

2010 දෙසැම්බර් 20 දින, චාගෝස් දූපත් සමූහය වටා ප්‍රකාශ කිරීමට එක්සත් රාජධානිය අදහස් කරන ලද චාගෝස් සමුද්‍ර ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශයේ (MPA) නීත්‍යානුකූලභාවයට අභියෝග කිරීමට මුරුසිය විසින් එක්සත් ජාතීන්ගේ මුහුදේ නීතිය පිළිබඳ සම්මුතිය (UNCLOS) යටතේ එක්සත් රාජධානියට එරෙහිව ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කරන ලදී. 2010 අප්‍රේල් මාසයේදී. ආරවුල බේරුම් කරන ලද්දේ ස්ථිර බේරුම්කරණ අධිකරණය විසිනි. විනිශ්චය මණ්ඩලයේ තීරණය තීරණය කළේ චාගෝස් දූපත් සමූහය මුරුසිය වෙත ආපසු ලබා දීමට එක්සත් රාජධානියේ භාර ගැනීමෙන් මුරුසි දූපත් සමූහයේ අනාගත භාවිතයන් කෙරෙහි බලපාන සැලකිය යුතු තීරණ කෙරෙහි උනන්දුවක් ඇති කරන බවයි.[131]

2019 පෙබරවාරි 25 වන දින, ජාත්‍යන්තර අධිකරණයේ විනිසුරුවන් එකකට ඡන්ද දහතුනකින් ප්‍රකාශ කළේ, චාගෝස් දූපත් සමූහයේ පරිපාලනය හැකි ඉක්මනින් අවසන් කිරීමට එක්සත් රාජධානිය බැඳී සිටින බවයි. එක්සත් රාජධානියට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ ඇමරිකානු විනිසුරු ජොආන් ඩොනොග් පමණි. උසාවියේ සභාපති අබ්දුල්කාවි අහමඩ් යූසුෆ් පැවසුවේ 1965 දී මුරුසිය හි යටත් විජිතකරණය ඉවත් කිරීමේදී මුරුසිය වෙතින් චාගෝස් දූපත් සමූහය වෙන් කිරීම "අදාළ පුද්ගලයින්ගේ නිදහස් හා අව්‍යාජ ප්‍රකාශනයක්" මත පදනම් වූවක් නොවන බවයි. "මෙම අඛණ්ඩ පරිපාලනය වැරදි ක්‍රියාවක්" යැයි ඔහු පැවසීය, චගෝස් දූපත් සමූහයේ පරිපාලනය හැකි ඉක්මනින් අවසන් කිරීමට එක්සත් රාජධානියට බැඳීමක් ඇති අතර සියලුම සාමාජික රටවල් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කළ යුතුය.[132]

2019 මැයි 22 වන දින, එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් වසර 50 කට වැඩි කාලයක් එක්සත් රාජධානිය විසින් අල්ලාගෙන සිටින චාගෝස් දූපත් සමූහය "මුරුසි භූමියේ අනිවාර්ය අංගයක් වන" බව තහවුරු කරන ලද යෝජනාවක් විවාදයට ගෙන සම්මත කරන ලදී. මෙම යෝජනාව ජාත්‍යන්තර අධිකරණයේ (ICJ) උපදේශන මතයක් බලාත්මක කරයි, එක්සත් රාජධානිය "ඔහුගේ යටත් විජිත පරිපාලනය ... කොන්දේසි විරහිතව මාස හයකට නොවැඩි කාලයක් ඇතුළත ඉවත් කර ගත යුතු" ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. ප්‍රාන්ත 116ක් යෝජනාවට පක්ෂව ඡන්දය දුන් අතර 55ක් ඡන්දය දීමෙන් වැළකී සිටි අතර ඔස්ට්‍රේලියාව, හංගේරියාව, ඊශ්‍රායලය සහ මාලදිවයින පමණක් එක්සත් රාජධානියට සහ එක්සත් ජනපදයට සහාය පළ කළහ. විවාදය අතරතුර, මුරුසි අගමැති චාගෝසියානුවන් නෙරපා හැරීම "මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධයක්" ලෙස විස්තර කළේය.[133] මෙම යෝජනාව නීත්‍යානුකූලව බැඳී නොසිටින අතර, තීන්දුව එක්සත් ජාතීන්ගේ ඉහළම අධිකරණයෙන් ලැබුණු බැවින් සහ රැස්වීමේ ඡන්දයෙන් ලෝක මතය පිළිබිඹු වන බැවින් එය සැලකිය යුතු දේශපාලන බරක් දරයි.[134] මෙම යෝජනාවට ක්ෂණික ප්‍රායෝගික ප්‍රතිවිපාක ද ඇත: එක්සත් රාජධානිය, එහි ස්වෛරීභාවය පිළිබඳව කිසිදු සැකයක් නොමැති බව එක්සත් රාජධානිය ප්‍රකාශ කළත්, මුරුසිය හි යටත් විජිතකරණයට සහාය දැක්වීමට එක්සත් ජාතීන්ගේ නීතියේ ප්‍රශ්නයක් ලෙස, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, එහි විශේෂිත ආයතන සහ අනෙකුත් සියලුම ජාත්‍යන්තර සංවිධාන දැන් බැඳී සිටිති.[133]

පරිසරය සහ දේශගුණය[සංස්කරණය]

Black River Gorges National Park

මුරුසි හි පරිසරය සාමාන්‍යයෙන් කඳුකර ප්‍රදේශවල වනාන්තර සහිත වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල නිවර්තන වේ. සෘතුමය සුළි කුණාටු ඉක්මනින් යථා තත්ත්වයට පත් වුවද එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවලට විනාශකාරී වේ. 2011 දී ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් නිකුත් කරන ලද වායු තත්ත්ව දර්ශකයේ මුරුසි දෙවන ස්ථානයට පත් විය.[135] එහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 5.46/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 100 වැනි ස්ථානයට පත් විය.[136]

නිවර්තන කලාපයට ආසන්නව පිහිටා ඇති මුරුසි හි නිවර්තන දේශගුණයක් ඇත. සෘතු 2ක් ඇත: නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා උණුසුම් තෙතමනය සහිත ගිම්හානය, මධ්‍යස්ථ උෂ්ණත්වය 24.7 °C (76.5 °F) සහ ජුනි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා සාපේක්ෂ සිසිල් වියළි ශීත සෘතුව 20.4 °C (68.7 °F) . සෘතු අතර උෂ්ණත්ව වෙනස 4.3 °C (7.7 °F) පමණි. උණුසුම්ම මාස ජනවාරි සහ පෙබරවාරි වන අතර සාමාන්‍ය දින උපරිම උෂ්ණත්වය 29.2 °C (84.6 °F) දක්වා වන අතර සිසිල්ම මාස වන්නේ ජූලි සහ අගෝස්තු සාමාන්‍ය රාත්‍රී අවම උෂ්ණත්වය 16.4 °C (61.5 °F) වේ. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය වෙරළ තීරයේ මිලිමීටර් 900 (අඟල් 35) සිට මධ්‍යම සානුවේ මිලිමීටර් 1,500 (අඟල් 59) දක්වා පරාසයක පවතී. කැපී පෙනෙන වැසි සමයක් නොමැති වුවද, බොහෝ වර්ෂාපතනය ගිම්හාන මාසවලදී සිදු වේ. කලපුවේ මුහුදු උෂ්ණත්වය 22-27 °C (72-81 °F) සිට වෙනස් වේ. මධ්‍යම සානුව අවට වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලට වඩා සිසිල් වන අතර වර්ෂාපතනය මෙන් දෙගුණයක් අත්විඳිය හැකිය. පවතින වෙළඳ සුළං දිවයිනේ නැගෙනහිර පැත්ත සිසිල්ව තබා වැඩි වර්ෂාවක් ගෙන එයි. ඉඳහිට නිවර්තන සුළි කුණාටු සාමාන්‍යයෙන් ජනවාරි සහ මාර්තු අතර ඇති වන අතර දින තුනක් පමණ කාලගුණය කඩාකප්පල් කර අධික වර්ෂාපතනයක් ඇති කරයි.[137]

2020 ජුලි 25 එම්වී වකාෂියෝ තෙල් කාන්දුවෙන් පසු අගමැති ප්‍රවින්ද් ජුග්නාත් පාරිසරික හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය.[138] ප්‍රංශය රියුනියන් සහ ග්‍රීන්පීස් වෙතින් ගුවන් යානා එවා ඇති අතර විශේෂඥයින් පැවසුවේ මෙම කාන්දුව "මුහුදේ ගිලී යාමේ අවදානමට ලක්ව ඇති දහස් ගණනකගේ පැවැත්මට තර්ජනයක්" බවයි.[139]

ජෛව විවිධත්වය[සංස්කරණය]

පියාසර කළ නොහැකි වඳ වී ගිය ඩෝඩෝ පක්ෂීන්ගේ එකම වාසස්ථානය මුරුසියයි.
මොරිෂස් විසිතුරු හූනන්

මෙම රට ලෝකයේ දුර්ලභ ශාක හා සතුන්ගේ නිවහන වේ, නමුත් මිනිස් වාසය සහ ස්වදේශික නොවන විශේෂ හඳුන්වාදීම එහි දේශීය ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ තර්ජනයට ලක්ව ඇත.[140] එහි ගිනිකඳු සම්භවය, වයස, හුදකලා වීම සහ අද්විතීය භූමි ප්‍රදේශය හේතුවෙන්, මුරුසිය සාමාන්‍යයෙන් එතරම් කුඩා ප්‍රදේශයක දක්නට නොලැබෙන ශාක හා සත්ත්ව විවිධත්වයේ නිවහන වේ. 1507 දී පෘතුගීසීන් පැමිණීමට පෙර, දිවයිනේ භූමිෂ්ඨ ක්ෂීරපායින් සිටියේ නැත. මෙය පියාසර නොකරන පක්ෂීන් සහ විශාල උරග විශේෂ ගණනාවක් පරිණාමය වීමට ඉඩ සලසයි. මිනිසුන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ ආක්‍රමණශීලී ජීවී විශේෂ හඳුන්වාදීම, වාසස්ථාන සීඝ්‍රයෙන් විනාශ වීම සහ ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් අහිමි වීම සිදු විය. විශේෂයෙන්ම, මුරුසියට අනන්‍ය වූ විශේෂයක් වන පියාසර නොයන ඩෝඩෝ පක්ෂියා වඳවී යාම, මිනිසා විසින් මෙහෙයවන ලද වඳවී යාමේ නියෝජිත උදාහරණයක් බවට පත් වී ඇත.[141][142][143] මුරුසියහි ජාතික ලාංඡනයේ (හෙරල්ඩික්) ඩෝඩෝ ප්‍රමුඛව පෙනී සිටියි.[144]

නිරිත දෙසින් බ්ලැක් රිවර් ගෝර්ජස් ජාතික වනෝද්‍යානය, ගිනිකොන දෙසින් බැම්බස් කඳු වැටිය සහ වයඹ දෙසින් මෝකා-පෝර්ට් ලුවී කඳුවැටිවල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති දේශීය වනාන්තරයෙන් 2% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් දැන් ඉතිරිව ඇත. වෙරළබඩ සහ ප්‍රධාන ගොඩබිම් විවිධත්වයේ ශේෂයන් සහිත හුදකලා කඳු කිහිපයක්, කෝප්ස් ඩි ගාඩ්, ලෙ මෝර්න් බ්‍රබන්ට් සහ අක්වෙරළ දූපත් කිහිපයක් ඇත. ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ 100 කට අධික ප්‍රමාණයක් වඳ වී ගොස් ඇති අතර තවත් බොහෝ ඒවා තර්ජනයට ලක්ව ඇත. ජාතික වනෝද්‍යාන සහ ස්වභාවික රක්ෂිතවල තර්ජනයට ලක් වූ පක්ෂි සහ ශාක විශේෂ ප්‍රතිනිෂ්පාදනය කිරීම මෙන්ම වාසස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කිරීමත් සමඟ 1980 ගණන්වල සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ විය.[145]

2011 දී, පරිසර සහ තිරසාර සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය විසින් "මොරිෂස් පාරිසරික ඉදිරි දැක්ම" නිකුත් කරන ලද අතර, එය ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් සමුද්‍ර ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට නිර්දේශ කරන ලදී. 2016 මාර්තු දිනැති මුරුසි වනජීවී පදනමේ ජනාධිපතිවරයාගේ වාර්තාවේ, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, පරමාණු සංරක්ෂණය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා නිල MWF ව්‍යාපෘතියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.[146]

මුරුසි පියාඹන නරියා දිවයිනට ආවේණික ක්ෂීරපායි සත්වයා ලෙස ඉතිරිව සිටින අතර, ඔවුන් පලතුරු වගාවන්ට තර්ජනයක් යැයි විශ්වාස කිරීම හේතුවෙන් 2015 නොවැම්බර් මාසයේදී රජය විසින් අනුමත කරන ලද දඩයම් කිරීම හේතුවෙන් මෑත වසරවලදී දැඩි තර්ජනයට ලක්ව ඇත. 2015 ට පෙර දරුණු සුළි කුණාටුවක් නොමැතිකම නිසා පළතුරු වවුලන් ගහනය වැඩි වී ඇති අතර 2014 දී IUCN විසින් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සිට අවදානමට ලක්විය හැකි ලෙස වෙනස් කරන ලදී. 2018 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පළතුරු වවුලන්ගෙන් 20% ක් මරා දැමීමට අවසර දෙන ලදී. ජනගහනය, ඇස්තමේන්තුගත පළතුරු වවුලන් 65,000 න් 13,000 ක් පමණ ඉතිරිව ඇත, නමුත් ඔවුන්ගේ තත්ත්වය කලින් වසරවල සිදු වූ දඩයම් හේතුවෙන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත.[147]

රජය සහ දේශපාලනය[සංස්කරණය]

රජයේ මන්දිරය, පෝට් ලුවී

මුරුසි දේශපාලනය සිදු වන්නේ පාර්ලිමේන්තු නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක රාමුවක් තුළ වන අතර, එහි ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා වන අතර අග්‍රාමාත්‍යවරයා රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර අමාත්‍ය මණ්ඩලයක සහාය ඇත. මුරුසියේ බහු-පක්ෂ පද්ධතියක් ඇත. විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ රජය විසිනි. ව්‍යවස්ථාදායක බලය රජයට සහ ජාතික සභාවට පැවරී ඇත.

ජාතික සභාව යනු මුරුසි හි ඒකමණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකය වන අතර එය රට ජනරජයක් බවට පත් වන තෙක් 1992 දක්වා ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ලෙස හැඳින්විණි. එය සාමාජිකයින් 70 කින් සමන්විත වන අතර, බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශවල සිව් අවුරුදු වාර සඳහා තේරී පත් වූ 62 දෙනෙකු සහ "හොඳම පරාජිතයින්" ලෙස හැඳින්වෙන අතිරේක සාමාජිකයින් අට දෙනෙකු, වාර්ගික සහ ආගමික සුළුතරයන් සාධාරණ ලෙස නියෝජනය වන බව සහතික කිරීම සඳහා මැතිවරණ සේවා කොමිෂන් සභාව විසින් පත් කරන ලදී. දේශපාලන සහ සිවිල් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියට (ICPCR) සාමාජික රටවල් අනුකූල වීම නිරීක්ෂණය කරන එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුව (UNHRC), ප්‍රාදේශීය තරුණ හා වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයක පැමිණිල්ලකට අනුව රටේ හොඳම පරාජිත පද්ධතිය විවේචනය කර ඇත.[148] පාර්ලිමේන්තුව විසින් වසර පහක කාලයක් සඳහා ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ.

මුරුසි දූපත මන්ත්‍රීවරුන් තිදෙනෙකු බැගින් ආපසු එන ඡන්ද කොට්ඨාශ 20 කට බෙදා ඇත. රොඩ්රිගුස් දූපත සාමාජිකයින් දෙදෙනෙකු ආපසු ලබා දෙන තනි දිස්ත්‍රික්කයකි.

මහ මැතිවරණයකින් පසු, පාර්ලිමේන්තුවේ වාර්ගික සුළුතරයේ නියෝජනයේ කිසියම් අසමතුලිතතාවයක් නිවැරදි කිරීමේ අරමුණින් මැතිවරණ අධීක්ෂණ කොමිෂන් සභාවට අමතර සාමාජිකයන් අට දෙනෙකු දක්වා නම් කළ හැකිය. සාමාජිකයන් නම් කිරීමේ මෙම ක්‍රමය සාමාන්‍යයෙන් හොඳම පරාජිත ක්‍රමය ලෙස හැඳින්වේ.

පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතර ආසන සංඛ්‍යාව දිනා ගන්නා දේශපාලන පක්ෂය හෝ පක්ෂ සන්ධානය ආණ්ඩුව පිහිටුවනවා. එහි නායකයා පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ මන්ත්‍රීවරයෙකු නොවිය හැකි මුරුසි හි නීතිපතිවරයා හැර, සභාවට තේරී පත් වූ සාමාජිකයින්ගෙන් කැබිනට් මණ්ඩලය තෝරා ගන්නා අගමැති බවට පත් වේ. දෙවන විශාලතම නියෝජිත කණ්ඩායම සිටින දේශපාලන පක්ෂය හෝ සන්ධානය නිල විපක්ෂය පිහිටුවන අතර එහි නායකයා සාමාන්‍යයෙන් ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා විසින් විපක්ෂ නායක ලෙස නම් කරනු ලැබේ. සභාව විසින් කථානායකවරයෙකු, නියෝජ්‍ය කථානායකවරයෙකු සහ නියෝජ්‍ය කාරක සභා සභාපතිවරයෙකු එහි ප්‍රථම කාර්යයන් ලෙස තෝරා පත් කර ගනී.

මුරුසිය යනු වසර පහකට වරක් තේරී පත්වන රජයක් සහිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි. වඩාත්ම මෑත ජාතික සභා මැතිවරණය 2019 නොවැම්බර් 7 වන දින ප්‍රධාන භූමි මැතිවරණ කොට්ඨාශ 20 හි සහ රොඩ්‍රිගුස් දිවයින ආවරණය වන මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ පැවැත්විණි. මැතිවරණ ප්‍රධාන පක්ෂ දෙකක් අතර තරගයක් බවට පත්ව ඇත.

අප්‍රිකානු පාලනයේ 2018 ඉබ්‍රාහිම් දර්ශකය, යහපාලනය අතින් මුරුසිය පළමු ස්ථානයට පත් කර ඇත.[149] රටවල් 167 ක ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ තත්ත්වය මනින ඉකොනොමිස්ට් බුද්ධි අංශය විසින් සම්පාදනය කරන ලද 2017 ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකයට අනුව, මුරුසිය ලොව පුරා 16 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර "පූර්ණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය" සහිත එකම අප්‍රිකානු සම්බන්ධ රට වේ.[150]

කාර්යාලය පදවිය දරන්නා පදවිප්‍රාප්තිය[151]
ජනාධිපති ප්‍රිත්විරාජ්සිං රූපන් 2019 දෙසැම්බර් 2[152]
අගමැති ප්‍රවින්ද් ජුග්නාත් 2017 ජනවාරි 23
උප ජනාධිපති මාරි සිරිල් එඩී බොයිසෙසන් 2019 දෙසැම්බර් 2[152]
නියෝජ්‍ය අගමැති ස්ටීවන් ඔබේගඩු 2020 ජූනි 25
අගවිනිසුරු රෙහානා මුංග්ලි-ගුල්බුල් 2021 නොවැම්බර් 18
ජාතික සභාවේ කථානායක සූරූජ්දේව් ෆොකීර් 2019 නොවැම්බර් 21
විපක්ෂ නායක සේවියර්-ලූක් ඩුවාල් 2021 මාර්තු 4

පරිපාලන උප අංශ[සංස්කරණය]


මුරුසිහි තනි පළමු පෙළ පරිපාලන අංශයක් ඇත, මුරුසිහි පිටත දූපත්, එය මුරුසි දූපත් සහ පිටස්තර දූපත් කිහිපයකින් සමන්විත වේ.[153]

මුරුසිය යනු මුරුසි දූපත සහ මුරුසි හි පිටත දූපත් වලින් සමන්විත වේ. පහත දැක්වෙන්නේ මුරුසි හි දූපත් කණ්ඩායම් ය:

  • මුරුසි දූපත
  • රොඩ්රිගුස්
  • ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් (කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස්)
  • අගලෙගා

මුරුසි දූපත දිස්ත්‍රික්ක නවයකට බෙදා ඇති අතර ඒවා රටේ දෙවන පෙළ පරිපාලන අංශ වේ.

යුධ[සංස්කරණය]

මුරුසි හි සියලුම හමුදා, පොලිස් සහ ආරක්ෂක කටයුතු පොලිස් කොමසාරිස් යටතේ ක්‍රියාකාරී රාජකාරියේ යෙදී සිටින 10,000 ක් විසින් සිදු කරනු ලැබේ. සාමාජිකයින් 8,000කින් යුත් ජාතික පොලිස් බලකාය දේශීය නීතිය බලාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතුය. සාමාජිකයින් 1,400 දෙනෙකුගෙන් යුත් විශේෂ ජංගම බලකාය (SMF) සහ සාමාජිකයින් 688 දෙනෙකුගෙන් යුත් ජාතික වෙරළාරක්ෂක බලකාය මුරුසි හි ඇති එකම පැරාමිලිටරි ඒකක දෙකයි. මෙම ඒකක දෙකම සමන්විත වන්නේ එම සේවාවන් වෙත දිගු භ්‍රමණය වන පොලිස් නිලධාරීන්ගෙනි. ඕනෑම ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයකට හෝ අධි අවදානම් මෙහෙයුම් වලට මැදිහත් විය හැකි 'GIPM' නමින් හැඳින්වෙන විශේෂ මෙහෙයුම් හමුදාවක් ද මොරිෂස් සතුව ඇත.[154]

විදේශ සබඳතා[සංස්කරණය]

2018 අප්‍රේල් 19 වැනි දින ඉන්දීය අගමැති නරේන්ද්‍ර මෝදි සමඟ අගමැති ප්‍රවින්ද් ජග්නවුත්

මුරුසිය විවිධ අප්‍රිකානු, ඇමරිකානු, ආසියානු, යුරෝපීය සහ සාගර රටවල් සමඟ ශක්තිමත් සහ මිත්‍රශීලී සබඳතා පවත්වයි. භූගෝලීය වශයෙන් අප්‍රිකාවේ කොටසක් ලෙස සැලකෙන මුරුසිය කලාපයේ අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් සමඟ, විශේෂයෙන්ම දකුණු අප්‍රිකාව සමඟ මිත්‍ර සබඳතා පවත්වයි. මුරුසි ආයෝජකයින් ක්‍රමයෙන් අප්‍රිකානු වෙලඳපොලවල් වලට ඇතුළු වෙමින් සිටිති, විශේෂයෙන් මැඩගස්කරය, මොසැම්බික් සහ සිම්බාබ්වේ. රටේ දේශපාලන උරුමය සහ බටහිර වෙලඳපොල මත යැපීම යුරෝපා සංගමය සහ එහි සාමාජික රටවල්, විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශය සමඟ සමීප සබඳතා ඇති කර ගැනීමට හේතු වී ඇත. ඉන්දියාව සමඟ සබඳතා ඓතිහාසික හා වාණිජමය හේතු දෙකම සඳහා ඉතා ශක්තිමත් ය. 1972 අප්‍රේල් මාසයේදී මුරුසිය චීනය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ආරම්භ කළ අතර එම වසරේම සෝවියට් සංගමය සමඟ නාවික ගිවිසුම් සමඟ මෙම තීරණය ආරක්ෂා කිරීමට බල කෙරුනි. එය සෞදි අරාබියේ [155] තානාපති කාර්යාලයක් පිහිටුවීමත් සමඟ එහි මැද පෙරදිග ව්‍යාප්තිය ද ව්‍යාප්ත කර ඇත, එහි තානාපතිවරයා බහරේනයේ රටේ තානාපති ලෙසද සේවය කරයි.[156]

මුරුසිය යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලෝක වෙළඳ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව, ඉන්දියානු සාගර කොමිසම, නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළඳපොල සහ ඉන්දියානු සාගරයේ රිම් සංගමයේ සාමාජිකයෙකි.

නීති පද්ධතිය[සංස්කරණය]

මුරුසි හි ඇත්තේ බ්‍රිතාන්‍ය පොදු නීතිය සහ ප්‍රංශ සිවිල් නීතියෙන් ලබාගත් දෙමුහුන් නීති පද්ධතියකි. මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ව්‍යවස්ථාදායකය, විධායකය සහ අධිකරණය අතර බලතල බෙදීම ස්ථාපිත කරන ලද අතර පුද්ගලයාගේ මූලික අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහතික කළේය. මුරුසි හි ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ යටත් අධිකරණ යන ස්ථර දෙකකින් සමන්විත තනි ව්‍යුහගත අධිකරණ පද්ධතියක් ඇත. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, මාස්ටර් උසාවිය, පවුල් අංශය, වාණිජ අංශය (බංකොලොත්භාවය), අපරාධ අංශය, සමථ අංශය, සිවිල් සහ අපරාධ නඩු කටයුතුවල පළමු අවස්ථාව, අභියාචනාධිකරණය වැනි අධිකරණ බලය ක්‍රියාත්මක කරන විවිධ අංශවලින් සමන්විත වේ: සිවිල් අභියාචනාධිකරණය සහ අපරාධ අභියාචනාධිකරණය. යටත් උසාවි සමන්විත වන්නේ අතරමැදි අධිකරණය, කාර්මික අධිකරණය, දිසා අධිකරණ, ඇප සහ රිමාන්ඩ් අධිකරණය සහ රොද්‍රිගු උසාවියෙනි. ප්‍රිවි කවුන්සිලයේ අධිකරණ කමිටුව මුරුසි හි අවසන් අභියාචනාධිකරණයයි. 1968 දී මුරුසිය නිදහස ලැබීමෙන් පසු, මුරුසිය එහි ඉහළම අභියාචනාධිකරණය ලෙස ප්‍රිවි කවුන්සිලය පවත්වාගෙන ගියේය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 81 වැනි වගන්තියේ සහ අධිකරණ පනතේ 70A වගන්තියේ දක්වා ඇති පරිදි, අභියාචනාධිකරණයේ හෝ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ තීරණවලින් අධිකරණ කමිටුව වෙත අභියාචනා අයිතිය හෝ අධිකරණයේ අවසරය ඇතිව විය හැකිය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 81(5) වගන්තිය ප්‍රකාර ඕනෑම සිවිල් හෝ අපරාධ ප්‍රශ්නයක් සම්බන්ධයෙන් ඕනෑම අධිකරණයක තීන්දුවෙන් අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කිරීමට අධිකරණ කමිටුවට විශේෂ අවසරයක් ද ලබා දිය හැක.[157]

මුරුසිය අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම සංවර්ධිත රට ලෙස බොහෝ විට විස්තර කෙරේ.[158] මුරුසි හි සමලිංගිකත්වයට එරෙහිව නීතිමය සීමාවන් නොමැත.[159][160]

ජනවිකාසය[සංස්කරණය]

 
මුරුසිය හි විශාලතම නගර
මූලාශ්‍ර:[161]
ස්ථානය දිස්ත්‍රික්කය ජනගහණය
පෝට් ලුවී
පෝට් ලුවී
වාකෝස්-ෆීනික්ස්
වාකෝස්-ෆීනික්ස්
1 පෝට් ලුවී පෝට් ලුවී 155,226 බියු බාසින්-රෝස් හිල්
බියු බාසින්-රෝස් හිල්
කුරේපයිප්
කුරේපයිප්
2 වාකෝස්-ෆීනික්ස් ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් 115,289
3 බියු බාසින්-රෝස් හිල් ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් 111,355
4 කුරේපයිප් ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් 78,618
5 ක්වාටර් බෝර්න්ස් ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් 77,308
6 ට්‍රයිලට් පැම්ප්ලේමුසෙස් 23,269
7 ගුඩ්ලන්ඩ්ස් රිවයිරේ ඩු රෙම්පර්ට් 20,910
8 සෙන්ටර් ඩි ෆ්ලැක් ෆ්ලාක් 17,710
9 බෙල් එයාර් රිවියර් සෙචේ ෆ්ලාක් 17,671
10 මහේබර්ග් ග්‍රෑන්ඩ් පොර්ට් 17,042
ජනගහන පිරමීඩය (2020)

2022 සංගණනයේ අවසාන ප්‍රතිඵලවලට අනුව මුරුසියේ ජනගහනය 1,235,260 (පිරිමි 608,090, ගැහැණු 627,170) විය. මුරුසි දූපතේ ජනගහනය 1,191,280 (පිරිමි 586,590 සහ ගැහැණු 604,690), සහ රොඩ්රිගස් දූපතේ ජනගහනය 43,650 (පිරිමි 21,330 සහ ගැහැණු 22,320); අගලේගා දූපතේ මුළු ජනගහනය 330 (පිරිමි 170 සහ ගැහැණු 160). අප්‍රිකාවේ දෙවැනි ඉහළම ජනගහන ඝනත්වය ඇත්තේ මුරුසියයි. 2022 සංගණනයට අනුව ජනගහනයේ සාමාන්‍ය වයස අවුරුදු 38 කි. 2022 සංගණනය පෙන්වා දුන්නේ: වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ළමුන්ගේ අනුපාතය 2011 දී 20.7% සිට 2022 දී 15.4% දක්වා අඩු විය. වයස අවුරුදු 60 සහ ඊට වැඩි පුද්ගලයින්ගේ කොටස 2011 දී 12.7% සිට 2022 දී 18.7% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. 1982 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයකින් පසුව, සංගණනය ජනවාර්ගික අනන්‍යතා පිළිබඳ දත්ත සම්පාදනය නොකරන නමුත් තවමත් ආගමික අනුබද්ධතාවය පිළිබඳ දත්ත සම්පාදනය කරයි. 1972 සංගණනය වාර්ගිකත්වය මනින අවසාන එක විය.[162][163] මුරුසිය යනු ඉන්දියානු, අප්‍රිකානු, චීන සහ යුරෝපීය (බොහෝ විට ප්‍රංශ) සම්භවයක් ඇති බහු වාර්ගික සමාජයකි.

මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව, ජාතික සභාව තුළ නියෝජනය කිරීම සඳහා දිවයිනේ විවිධ ප්‍රජාවන් 4ක් ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ උපලේඛන I, 3(4) ඡේදයේ සඳහන් වන්නේ මුරුසි හි ජනගහනය හින්දු ප්‍රජාවක්, මුස්ලිම් ප්‍රජාවක් සහ චීන-මුරුසියානු ප්‍රජාවක් සහ ඔහුගේ ජීවන රටාවෙන් පෙනී නොසිටින සෑම පුද්ගලයෙකුම ඇතුළත් ලෙස සැලකිය යුතු බවයි. එම ප්‍රජාවන් තුනෙන් එකකට හෝ වෙනත් ප්‍රජාවකට අයත් වීම සාමාන්‍ය ජනගහනයට අයත් යැයි සැලකිය යුතු අතර, එයම හතරවන ප්‍රජාවක් ලෙස සලකනු ලැබේ.[164] මේ අනුව මුරුසි හි සෑම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක්ම හින්දු, සාමාන්‍ය ජනගහනය, මුස්ලිම් සහ චීන-මුරුසියානුවන් ලෙස හඳුන්වන ප්‍රධාන ප්‍රජාවන් හතරෙන් එකකට අයත් වේ.[165][166]

ඉහත ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රතිපාදනයට අනුව, 1972 ජනවාර්ගික සංඛ්‍යාලේඛන, හොඳම පරාජිත ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක කිරීමට භාවිතා කරයි, 1950 ගණන්වල සිට මුරුසි හි භාවිතා කරන ලද ක්‍රමය වන අතර එය ජාතික සභාව තුළ සම්පුර්ණයෙන්ම නියෝජනය ජනවාර්ගික වශයෙන් සංවිධානය නොකර ජාතික සභාව තුළ ජනවාර්ගික නියෝජනය සහතික කරයි.[167]






මුරුසි හි ආගම (2011)[168]

  හින්දු (48.54%)
  ක්‍රිස්තියානි (32.71%)
  වෙනත්/සදහන් කර නොමැති (1.03%)
ආගම අනුව භූගෝලීය ව්‍යාප්තිය (2011)

ආගම්[සංස්කරණය]

සංඛ්‍යාලේඛන මුරුසිය විසින් පවත්වන ලද 2011 සංගණනයට අනුව, මුරුසි ජනගහනයෙන් 48.5% හින්දු ආගම අනුගමනය කරන අතර, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (32.7%), ඉන් 26.3% කතෝලික, ඉස්ලාම් (17.2%) සහ අනෙකුත් ආගම් (0.7%) වේ. 0.7% තමන් ආගමික නොවන අය ලෙස වාර්තා කළ අතර 0.1% පිළිතුරු දුන්නේ නැත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ආගමික පදනමක් මත වෙනස් කොට සැලකීම තහනම් කර ඇති අතර ආගම ඇදහීමට, වෙනස් කිරීමට හෝ නොසිටීමට නිදහස ලබාදී ඇත. රෝමානු කතෝලික පල්ලිය, එංගලන්ත පල්ලිය, මුරුසි හි ප්‍රෙස්බිටේරියන් පල්ලිය, සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්, හින්දු කෝවිල් සංගම් සහ මුස්ලිම් පල්ලි සංවිධාන බදු-නිදහස් භුක්ති විඳින අතර ඔවුන්ගේ ජනගහනයේ කොටස මත පදනම්ව මූල්‍ය ආධාර වෙන් කරනු ලැබේ. වෙනත් ආගමික කණ්ඩායම්වලට ලියාපදිංචි වී බදුවලින් නිදහස් විය හැකි නමුත් මූල්‍ය ආධාර නොලැබේ.[169] ආගමික සම්භවයක් ඇති ප්‍රසිද්ධ නිවාඩු දින වන්නේ මහා ශිවරාත්‍රි, ඔගඩි, තෛපූසම් කවාඩී, ගනේෂ් චතුර්ති සහ දීවාලි යන හින්දු උත්සව ය; සියලුම සාන්තුවරයන්ගේ දිනය සහ නත්තල් කිතුනු උත්සව; සහ මුස්ලිම් උත්සවය වන ඊද් අල්-ෆිතර්.[170] මහා ශිවරාත්‍රි වෙනුවෙන් ගංගා තලාඕ වන්දනාවේ සහ වාර්ෂික කතෝලික පෙරහැරේ ජැක්-ඩේසිරේ ලාවල්ගේ ශාන්ති-ක්‍රොයික්ස් හි ගිමන් හරින විශේෂ කමිටු සමඟින් ඔවුන්ගේ සංවිධානයට රජය ක්‍රියාකාරීව සහභාගී වේ.[171]

භාෂා[සංස්කරණය]

2022 සංගණනයට අනුව මුරුසි හි මුල් භාෂා[172]
භාෂා ප්‍රතිශතය
මොරිෂියානු ක්‍රියෝල්
  
90.0%
භෝජ්පූරි
  
5.1%
ප්‍රංශ
  
4.4%
ඉංග්‍රීසි
  
0.6%

මුරුසි ව්‍යවස්ථාවේ රාජ්‍ය භාෂාවක් ගැන සඳහනක් නැත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ ජාතික සභාවේ නිල භාෂාව ඉංග්‍රීසි බව පමණි; කෙසේ වෙතත්, ඕනෑම සාමාජිකයෙකුට ප්‍රංශ භාෂාවෙන් මුලසුන ඇමතීමටද හැකිය.[173] ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රංශ සාමාන්‍යයෙන් මුරුසි හි තථ්‍ය ජාතික සහ පොදු භාෂා ලෙස සලකනු ලැබේ, මන්ද ඒවා රජයේ පරිපාලනය, උසාවි සහ ව්‍යාපාර යන භාෂා වේ.[174] මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඉංග්‍රීසියෙන් ලියා ඇති අතර සිවිල් සහ අපරාධ නීති සංග්‍රහයන් වැනි සමහර නීති ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ඇත. මුරුසි මුදල් ඒකකයේ ලතින්, දෙමළ සහ දේවනාගරි අක්ෂර ඇතුළත් වේ.

මුරුසි ජනගහනය බහුභාෂා; මොරිෂියානු ක්‍රියෝල් බොහෝ මුරුසියානුවන්ගේ මව් භාෂාව වන අතර, බොහෝ මිනිසුන් ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රංශ භාෂාව ද චතුර ලෙස කතා කරයි; ඔවුන් තත්වය අනුව භාෂා මාරු කිරීමට නැඹුරු වෙති.[175] ප්‍රංශ සහ ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනික සහ වෘත්තීය සැකසුම් වලදී අනුග්‍රහය දක්වන අතර ආසියානු භාෂා ප්‍රධාන වශයෙන් සංගීතය, ආගමික සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් වලදී භාවිතා වේ. මාධ්‍ය සහ සාහිත්‍යය මූලික වශයෙන් ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ඇත.

සමහර අමතර බලපෑම් සහිත ප්‍රංශ පදනම් වූ මොරිෂියානු ක්‍රියෝල් භාෂාව ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ස්වදේශීය භාෂාවක් ලෙස කතා කරයි.[176] රටේ විවිධ දූපත් වල කතා කරන ක්‍රියෝල් භාෂා අඩු වැඩි වශයෙන් සමාන වේ: මොරිෂස් ක්‍රියෝල්, රොඩ්‍රිගුවාන් ක්‍රියෝල්, ඇගලේගා ක්‍රියෝල් සහ චාගෝසියානු ක්‍රියෝල් මොරිෂස්, රොඩ්‍රිගුස්, ඇගලෙගා සහ චාගෝස් දූපත් වල මිනිසුන් කතා කරයි. මුරුසියේ හි ද කතා කරන පහත දැක්වෙන මුතුන් මිත්තන්ගේ භාෂා පාර්ලිමේන්තු පනත් මගින් නිල පිළිගැනීමක් ලබා ඇත:[177] භෝජ්පූරි,[178] චීන,[179] හින්දි,[180] මරාති,[181] සංස්කෘත,[182] දෙමළ,[183] තෙළිඟු,[184] සහ උර්දු,[185] කලක් මව් භාෂාවක් ලෙස බහුලව කතා කරන භෝජ්පූරි, වසර ගණනාවක් පුරා අඩුවෙන් කතා කරන බවට පත් විය. 2022 සංගණනයට අනුව, 2000 දී 12.1% හා සසඳන විට ජනගහනයෙන් 5.1%ක් භෝජ්පූරි කතා කළහ.[186]

පාසල් සිසුන් ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රංශ ඉගෙන ගත යුතුය; ඔවුන්ට ආසියානු භාෂාවක් හෝ මොරිෂියානු ක්‍රියෝල් සඳහාද තෝරා ගත හැකිය. ඉගැන්වීමේ මාධ්‍යය පාසලෙන් පාසලට වෙනස් වන නමුත් සාමාන්‍යයෙන් රජයේ සහ රජයේ සහනාධාර ලබන පෞද්ගලික පාසල් සඳහා ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රධාන වශයෙන් ගෙවන පෞද්ගලික පාසල් සඳහා ප්‍රංශ වේ. සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග කේම්බ්‍රිජ් ජාත්‍යන්තර විභාග මගින් ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් රජයේ සහ රජයේ සහනාධාර ලබන පෞද්ගලික පාසල්වල සංවිධානය කරනු ලබන අතර ගෙවන පෞද්ගලික පාසල් බොහෝ දුරට ප්‍රංශ බේකලාරේට් ආකෘතිය අනුගමනය කරයි.

අධ්‍යාපනය[සංස්කරණය]

මුරුසිය හි අධ්‍යාපන ක්‍රමය පූර්ව ප්‍රාථමික, ප්‍රාථමික, ද්විතියික සහ තෘතීයික අංශ වලින් සමන්විත වේ. අධ්‍යාපන ව්‍යුහය පූර්ව ප්‍රාථමික පාසලේ වසර දෙකේ සිට තුන දක්වා, ප්‍රාථමික පාසල් ජයග්‍රහණ සහතිකය දක්වා ප්‍රාථමික පාසල් අධ්‍යාපනයේ වසර හයක්, පාසල් සහතිකය දක්වා දිවෙන ද්විතීයික අධ්‍යාපනයේ වසර පහක් සහ උසස් පාසලෙන් වසර දෙකක උසස් ද්විතියික අවසානයකින් සමන්විත වේ. සහතිකය. ද්විතීයික පාසල් ඔවුන්ගේ මාතෘකාවේ කොටසක් ලෙස "විද්‍යාලය" ඇත. මුරුසි රජය එහි පුරවැසියන්ට පූර්ව ප්‍රාථමිකයේ සිට තෘතීයික මට්ටම දක්වා නොමිලේ අධ්‍යාපනය ලබා දෙයි. 2013 වසරේ අධ්‍යාපනය සඳහා රජයේ වියදම් මිලියන 13,584ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර එය මුළු වියදමෙන් 13%ක් නියෝජනය කරයි.[187] 2017 ජනවාරි වන විට, ප්‍රාථමික අධ්‍යාපන සහතිකය (CPE) අහෝසි කරන ලද නව අවුරුදු අඛණ්ඩ මූලික අධ්‍යාපන වැඩසටහන සමඟ රජය අධ්‍යාපන ක්‍රමයට වෙනස්කම් හඳුන්වා දී ඇත.[188]

සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලය විසින් කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ ජාත්‍යන්තර විභාග හරහා MES සමඟ සහයෝගයෙන් සිදු කරනු ලැබේ. තෘතීයික අධ්‍යාපන අංශයට මොරිෂස් හි විශ්ව විද්‍යාල සහ අනෙකුත් තාක්ෂණික ආයතන ඇතුළත් වේ. ප්‍රධාන පොදු විශ්ව විද්‍යාල දෙක වන්නේ මුරුසි විශ්ව විද්‍යාලය සහ තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය, 2012 හි ආරම්භ කරන ලද යුනිවර්සිටේ ඩෙස් මැස්කරයිග්නස් සහ විවෘත විශ්ව විද්‍යාලය මුරුසිය. මෙම රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල හතර සහ තවත් තාක්ෂණික ආයතන කිහිපයක් සහ උසස් අධ්‍යාපන විද්‍යාල 2019 වන විට සිසුන් සඳහා ටියුෂන් රහිතය.[189]

වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 2022 දී 91.9% ක් විය. 2022 සංගණනයට අනුව, උසස් අධ්‍යාපනය ලබන පුද්ගලයින්ගේ අනුපාතය 8.8% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. මුරුසිය 2023 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 57 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර අප්‍රිකාවේ 1 වැනි ස්ථානයට පත් විය.[190][191]

ආර්ථිකය[සංස්කරණය]

1968 දී බ්‍රිතාන්‍යයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, මුරුසිය අඩු ආදායම්ලාභී, කෘෂිකර්මාන්තය පදනම් කරගත් ආර්ථිකයක සිට සංචාරක, රෙදිපිළි, සීනි සහ මූල්‍ය සේවා මත පදනම් වූ ඉහළ ආදායම් සහිත විවිධාංගීකරණය වූ ආර්ථිකයක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත. නිදහසින් පසු මුරුසිය හි ආර්ථික ඉතිහාසය "මුරුසි ආශ්චර්යය" සහ "අප්‍රිකාවේ සාර්ථකත්වය" ලෙස හැඳින්වේ.[192]

මෑත වසරවලදී, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණය, මුහුදු ආහාර, ආගන්තුක සත්කාර සහ දේපල සංවර්ධනය, සෞඛ්‍ය සේවා, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සහ අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව වැදගත් අංශ ලෙස මතු වී ඇති අතර, දේශීය හා විදේශීය ආයෝජකයින්ගෙන් සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් ආකර්ෂණය කර ඇත.

මුරුසිය සතුව සූරාකෑමට ලක්විය හැකි පොසිල ඉන්ධන සංචිත නොමැති අතර එම නිසා එහි බොහෝ බලශක්ති අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන මත රඳා පවතී. දේශීය සහ පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් වන්නේ ජෛව ස්කන්ධ, ජලවිදුලි, සූර්ය සහ සුළං ශක්තියයි.[193]

මුරුසිය ලෝකයේ විශාලතම සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයන්ගෙන් එකක් වන අතර, 2012 දී රජය සමුද්‍ර ආර්ථිකය දියුණු කිරීමේ අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළේය.[194]

මුරුසිය ආර්ථික තරඟකාරිත්වය, මිත්‍රශීලී ආයෝජන වාතාවරණයක්, යහපාලනය සහ නිදහස් ආර්ථිකය අනුව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කර ඇත.[195][196][197] 2018 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (PPP) ඇ.ඩො. 29.187 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඒක පුද්ගල GDP (PPP) ඇ.ඩො. 22,909 ඉක්ම වූ අතර එය අප්‍රිකාවේ දෙවන ඉහළම අගයයි.[195][196][197]

2019 ලෝක බැංකුවට අනුව මුරුසිය ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් ඇත.[198] ලෝක බැංකුවේ 2019 ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව පිළිබඳ දර්ශකයට අනුව ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව සම්බන්ධයෙන් ලොව පුරා ආර්ථිකයන් 190ක් අතරින් මුරුසිය 13 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත. මුරුසිය විදේශ කටයුතු අමාත්‍යාංශයට අනුව, රටේ අභියෝග වන්නේ කර්මාන්ත අංශ කිහිපයක් මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතීම, ඉහළ බුද්ධි ගලනය, පුහුණු ශ්‍රම හිඟය, වයස්ගත ජනගහනය සහ අකාර්යක්ෂම රාජ්‍ය සමාගම් සහ රාජ්‍ය ආයතන වේ.[199]

මුරුසිය සිය සාර්ථකත්වය ගොඩනගා ඇත්තේ නිදහස් වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයක් මත ය. 2019 ලෝක ආර්ථික නිදහස වාර්තාවට අනුව, මුරුසිය ලෝකයේ 9 වැනි නිදහස් ආර්ථිකය ඇති රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.[200]

මූල්‍යමය සේවා[සංස්කරණය]

පෝට් ලුවී, මුරුසි අගනුවර

මූල්‍ය සේවා කොමිෂන් සභාවට අනුව, 2018 වසරේ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.1% කට මූල්‍ය සහ රක්ෂණ ක්‍රියාකාරකම් දායක වී ඇත.[201] වසර ගණනාවක් පුරා, මුරුසිය ආසියාව සහ අප්‍රිකාව අතර උපායමාර්ගික පිහිටීම, දෙමුහුන් නියාමන රාමුව, ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව, ආයෝජන ආරක්ෂණ ගිවිසුම්, ද්විත්ව බදු නොවන ගිවිසුම්, ඉහළ සුදුසුකම් ලත් සහ බහුභාෂා ශ්‍රම බලකාය හේතුවෙන් අප්‍රිකාවට ආයෝජන සඳහා වඩාත් කැමති කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස ස්ථානගත වී ඇත. දේශපාලන ස්ථාවරත්වය, අඩු අපරාධ අනුපාතය සහ නවීන යටිතල පහසුකම් සහ සම්බන්ධතාවය. එය ජාත්‍යන්තර බැංකු, නීති සමාගම්, ආයතනික සේවා, ආයෝජන අරමුදල් සහ පුද්ගලික කොටස් අරමුදල් ගණනාවකට නිවහන වේ. මූල්‍ය නිෂ්පාදන සහ සේවාවන්ට පුද්ගලික බැංකුකරණය, ගෝලීය ව්‍යාපාර, රක්ෂණ සහ ප්‍රතිරක්‍ෂණය, සීමිත සමාගම්, ආරක්ෂිත සෛල සමාගම්, විශ්වාසය සහ පදනම, ආයෝජන බැංකුකරණය, ගෝලීය මූලස්ථාන පරිපාලනය ඇතුළත් වේ.[202][203]

ආයතනික බදු අනුපාතිකය 15% සිට 17% දක්වා වන අතර පුද්ගල බදු අනුපාතය 10% සිට 25% දක්වා පරාසයක පවතී.[204][205] රටේ තරඟකාරීත්වය ඉහළ නැංවීම සඳහා බදු නිවාඩු සහ සමහර විශේෂිත ක්ෂේත්‍රවල නිදහස් කිරීම් වැනි දිරිගැන්වීම් ද පිරිනමන අතර, එහි මූල්‍ය අංශයේ අපවාදාත්මක ක්‍රියාවන්හි නිරත වූ පුද්ගලයින් සහ සමාගම් හේතුවෙන් රට බොහෝ විට පුවත්පත් විසින් බදු තෝතැන්නක් ලෙස ටැග් කරනු ලැබේ.[206] වැඩි විනිවිදභාවයක් සඳහා වන ජාත්‍යන්තර ඉල්ලීම් සමඟ එහි අනුකූලතාවය පෙන්නුම් කිරීම සඳහා හොඳම භාවිතයන් සහ ශක්තිමත් නීතිමය සහ නියාමන රාමුවක් අනුගමනය කිරීමෙන් රට ශක්තිමත් කීර්තියක් ගොඩනඟා ගෙන ඇත.[207] 2015 ජූනි මාසයේදී, මුරුසිය බදු කාරණාවලදී අන්‍යෝන්‍ය පරිපාලන සහය පිළිබඳ බහුපාර්ශ්වික සම්මුතියට අනුගත වූ අතර, අධිකරණ බල ප්‍රදේශ 127ක් සමඟ හුවමාරු තොරතුරු යාන්ත්‍රණයක් ඇත. මුරුසිය යනු නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකානු මුදල් විශුද්ධිකරණයට එරෙහි කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන අතර මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ වෙනත් ආකාරයේ මූල්‍ය අපරාධවලට එරෙහි සටනේ පෙරමුණ ගෙන ඇත. පොදු වාර්තාකරණ ප්‍රමිතිය සහ විදේශ ගිණුම් බදු අනුකූලතා පනත යටතේ ස්වයංක්‍රීය පදනමක් මත තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීමට රට අනුගත වී ඇත.[208]

සංචාරක[සංස්කරණය]

ට්‍රෝ-ඕක්ස්-බිචස් හි නිවර්තන වෙරළ තීරයක්

මුරුසිය යනු ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් වන අතර සංචාරක අංශය මුරුසි ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන කුළුණු වලින් එකකි. බහු වාර්ගික හා සංස්කෘතික ජනගහනයකින් අනුපූරක වූ පැහැදිලි උණුසුම් මුහුදු ජලය, වෙරළ, නිවර්තන සත්ත්ව විශේෂ සහ වෘක්ෂලතා සහිත නිවර්තන දේශගුණයක් දිවයිනේ ජාතිය භුක්ති විඳියි.[209] 2019 වර්ෂය සඳහා සංචාරක පැමිණීම් පිළිබඳ පුරෝකථනය 1,450,000ක් ලෙස පවත්වා ගෙන යන අතර, එය 2018 හි 1,399,408 අගයට වඩා 3.6% ක වැඩිවීමක් නියෝජනය කරයි.[210]

මුරුසියට දැනට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි දෙකක් ඇත, එනම් ආප්වාසි ගාට් සහ ලෙ මෝර්න් සංස්කෘතික භූ දර්ශනය. මීට අමතරව, කළු ගංගා දුර්ග ජාතික වනෝද්‍යානය දැනට යුනෙස්කෝ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ඇත.[211]

ප්‍රවාහනය[සංස්කරණය]

රෝස් හිල් මධ්‍යම දුම්රිය ස්ථානයේ උර්බෝස් 100-3

2005 සිට මුරුසි හි පොදු බස් රථ සහ පසුකාලීන දුම්රිය සිසුන්, ආබාධිත පුද්ගලයින් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන් සඳහා නොමිලේ ලබා දී ඇත.[212] මෙට්‍රෝ එක්ස්ප්‍රස් දුම්රිය දැනට නගර පහම සම්බන්ධ කරයි සහ මුරුසි විශ්ව විද්‍යාලය රෙඩුඉට් හි නැගෙනහිර සහ දකුණට සැලසුම් කර ඇත. 1960 ගනන්වල සිට පුද්ගලිකව සතු කාර්මික දුම්රිය මාර්ග අත්හැර දමා ඇත. පෝට් ලුවී වරාය ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම මෙන්ම කෲස් පර්යන්තයක් ද හසුරුවයි. ඉන්දියන් සාගරයේ විශාලතම ගුවන් තොටුපළ වන ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වන අතර එය ජාතික ගුවන් සේවය වන එයාර් මොරිෂස් හි ගෘහ මෙහෙයුම් පදනම ලෙස සේවය කරයි.[213] ප්ලේන් කොරේල් ගුවන් තොටුපළ රොඩ්රිගුස් සිට ක්‍රියාත්මක වන අතර එය ප්‍රධාන මුරුසි දිවයින හා රීයුනියන් සමඟ ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් සහතික කරයි.

තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණය (ICT)[සංස්කරණය]

තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ (ICT) අංශය 2016 දී එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.7% කට දායක වී ඇත.[214]

මීට අමතරව, අප්‍රිකානු ජාල තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය (AFRINIC) - අප්‍රිකාව සඳහා කලාපීය අන්තර්ජාල රෙජිස්ට්‍රිය - මූලස්ථානය එබීන් හි පිහිටා ඇත.

පහළ ඉන්දියන් සාගර ජාලය (LION) කේබලය, මොරිෂස්-රොද්‍රිගුස් සබ්මැරීන් කේබලය සහ දකුණු අප්‍රිකාව ඈත පෙරදිග (SAFE) කේබලය ඇතුළු බහු දෘශ්‍ය තන්තු සබ්මැරීන් සන්නිවේදන කේබල් හරහා මුරුසිය ගෝලීය අන්තර්ජාල යටිතල ව්‍යුහයට සම්බන්ධ වේ.

සංස්කෘතිය[සංස්කරණය]

කලාව[සංස්කරණය]

Vintage Mauritius
ඓතිහාසික මුරුසිය. 1930 ගණන්වල දර්ශනයක්
Vintage years
චයිනාටවුන් 1860 ගණන්වල

ප්‍රමුඛ මුරුසියානු චිත්‍ර ශිල්පීන් අතර හෙන්රි ලෙ සිඩනර්, මැල්කම් ද චසාල්, රවුෆ් ඔඩෙරුත් සහ වකෝ බයිසාක් ඇතුළත් වන අතර ගේබ්‍රියෙල් වීහේ ප්‍රමුඛ නිදර්ශක සහ ග්‍රැෆික් නිර්මාණ ශිල්පියෙකි.[215]

ලොව දුර්ලභම තැපැල් මුද්දර අතර මහා බ්‍රිතාන්‍යයෙන් පිටත නිෂ්පාදනය කරන ලද පළමු මුද්දර වන මුරුසි "තැපැල් කාර්යාල" මුද්දර "සියලු මුද්දර මුද්දරවල ඇති ශ්‍රේෂ්ඨතම අයිතමය" ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකේ.[216]

නිර්මාණ ශිල්පය[සංස්කරණය]

මුරුසි හි සුවිශේෂී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය යුරෝපය නැගෙනහිර හා සම්බන්ධ කරන යටත් විජිත වෙළඳ පදනමක් ලෙස දිවයිනේ ඉතිහාසය පිළිබිඹු කරයි. දහහත්වන සියවසේ සිට ලන්දේසි, ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය පදිංචිකරුවන් විසින් හඳුන්වා දුන් ශෛලීන් සහ ආකෘති, ඉන්දියාවේ සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ බලපෑම් සමඟ මිශ්‍ර වූ අතර, ජාත්‍යන්තර ඓතිහාසික, සමාජීය සහ කලාත්මක වැදගත්කමකින් යුත් අද්විතීය දෙමුහුන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් ඇති විය. මුරුසියානු ව්‍යුහයන් රටට අනන්‍ය වූ විවිධ මෝස්තර, ද්‍රව්‍ය සහ අලංකාර අංග ඉදිරිපත් කරන අතර ඉන්දියන් සාගරයේ සහ යුරෝපීය යටත්විජිතවාදයේ ඓතිහාසික සන්දර්භය දැනුම් දෙයි.[217]

දශක ගනනාවක දේශපාලන, සමාජීය සහ ආර්ථික වෙනස්කම් හේතුවෙන් මුරුසියානු වාස්තුවිද්‍යාත්මක උරුමය නිතිපතා විනාශ වී ඇත. 1960 සහ 1980 අතර, දිවයිනේ උස් බිම්වල ඓතිහාසික නිවාස, දේශීයව කැම්පේන් ලෙස හැඳින්වූ අතර, භයානක වේගයකින් අතුරුදහන් විය. ව්‍යාප්ත වෙමින් පවතින සංචාරක ව්‍යාපාරයක් සඳහා නව සංවර්ධනයන් සඳහා වතු, වාසස්ථාන සහ ප්‍රජා ගොඩනැගිලි ඉවත් කර හෝ දැඩි ලෙස ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති බැවින් ඒවා කඩා ඉවත් කිරීම මෑත වසරවල දක්නට ලැබුණි. පෝට් ලුවී අගනුවර 1990 ගණන්වල මැද භාගය වන තෙක් සාපේක්ෂව නොවෙනස්ව පැවති නමුත් දැන් එහි ගොඩනඟන ලද උරුමයට සිදු කර ඇති ආපසු හැරවිය නොහැකි හානිය පිළිබිඹු කරයි. ඉහළ යන ඉඩම් වටිනාකම් මුරුසියේ ඓතිහාසික ව්‍යුහයන්ගේ සංස්කෘතික වටිනාකමට පටහැනිව පවතින අතර, නඩත්තු කිරීමේ අධික පිරිවැය සහ සාම්ප්‍රදායික ගොඩනැඟීමේ කුසලතාවන්හි ස්ථාවර අඩුවීම සංරක්ෂණය සඳහා ආයෝජනය කිරීම දුෂ්කර කරයි.[217]

සාමාන්‍ය ජනතාව ඓතිහාසිකව ජීවත් වූයේ ක්‍රියෝල් නිවාස ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රදේශවලය.[218]

සාහිත්‍යය[සංස්කරණය]

මුරුසියේ සාහිත්‍යයේ වැඩි වශයෙන් සිහිපත් වන්නේ ප්‍රංශ සාහිත්‍යයේ සම්භාව්‍යයක් වන පෝල් එට් වර්ජිනී නවකතාව, බර්නාඩින් ඩි සෙන්ට්-පියර් විසින් සහ ඇලිස්ගේ ඇඩ්වෙන්චර්ස් ඉන් වොන්ඩර්ලන්ඩ්ස් ඩෝඩෝ සඳහා ය.

ජීන්-මාරි ලී ක්ලෙසියෝ, ආනන්ද දේවි, නාථච අප්පනා, මැල්කම් ද චසාල්, ඉයුජිනි පූජාඩේ, මාරි-තෙරේස් හම්බර්ට්, ෂෙනාස් පටෙල්, ඛාල් ටොරාබුලි, අකිල් ගෝපී, දේව් විරහසව්මි, දකුණු අප්‍රිකාවේ උපන් ලින්ඩ්සේ කොලන්-සීගොබින් ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ලිවීම සහ අභිමන්යු උන්නුත් හින්දි භාෂාවෙන් ලිවීම වඩාත් ප්‍රමුඛ මුරුසියානු ලේඛකයින් වේ. 2008 වසරේ සාහිත්‍යය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනාගත් ලෙ ක්ලෙසියෝ මුරුසියානු උරුමයක් ඇති අතර ප්‍රංශ-මුරුසියානු ද්විත්ව පුරවැසිභාවය දරයි. දිවයින ලී ප්‍රින්ස් මොරිස් ත්‍යාගය සඳහා සත්කාරකත්වය දරයි. දිවයිනේ සාහිත්‍ය සංස්කෘතියට අනුකූලව, ත්‍යාගය ඉංග්‍රීසි කතා කරන සහ ප්‍රංශ කතා කරන ලේඛකයින් අතර වාර්ෂික පදනමින් වෙනස් වේ.

මාධ්‍ය[සංස්කරණය]

මුරුසි හි ජන මාධ්‍ය එහි කුඩා ජනගහන ප්‍රමාණයෙන් සීමා වී ඇත (2008 දී 1,288,000 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත). එසේ වුවද, මුරුසිය සතුව ශක්තිමත් ආර්ථිකයක් ඇති අතර මුද්‍රිත පුවත්පත්, ගුවන්විදුලි සහ රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන ඇතුළු ප්‍රධාන මාධ්‍ය ආයතන ගණනාවක් තිබේ.

සංගීතය[සංස්කරණය]

මුරුසි හි ප්‍රධාන සංගීත ප්‍රභේද වන්නේ සේගා සහ එහි විලයන ප්‍රභේදය, සෙග්ගේ, භෝජ්පූරි ජන ගීත, ඉන්දියානු චිත්‍රපට සංගීතය විශේෂයෙන්ම බොලිවුඩ්, සහ සම්භාව්‍ය සංගීතය ප්‍රධාන වශයෙන් බටහිර ශාස්ත්‍රීය සංගීතය සහ ඉන්දියානු ශාස්ත්‍රීය සංගීතයයි.

ආහාර පිසීම[සංස්කරණය]

මුරුසි ආහාර යනු ඉන්දියානු, ක්‍රියෝල්, ප්‍රංශ සහ චීන මිශ්‍රණයක් වන අතර දිවයිනට අනන්‍ය වූ බොහෝ කෑම වර්ග ඇත. කුළුබඩු මුරුසි ආහාරවල ප්‍රධාන අංගයක් ද වේ. පර්සියානු ෆැලූඩා හි දේශීය ප්‍රභේදයක් ඇත, එය දේශීයව ඇලූඩා ලෙස හැඳින්වේ, එය කිරි, බැසිල් බීජ සහ ඇගාර්-ආගාර් ජෙලි වලින් සාදන ලද සිසිල් පානයකි. බොහෝ ප්‍රදේශවල දේශීයව සාදන ලද ප්‍රංශ පේස්ට්‍රි සහ පාන් විකුණනු ලැබේ. ජනප්‍රිය කෑම අතරට ඩෝල් පූරි, බත් මත පදනම් වූ බුරියානි සහ ගැටෝ පිමන්ට් ඇතුළත් වේ.[219]

නිවාඩු සහ උත්සව[සංස්කරණය]

මුරුසි හි රජයේ නිවාඩු දිනයන් මුරුසි ඉතිහාසයේ සංස්කෘතීන් කිහිපයක් මිශ්‍ර කිරීම ඇතුළත් වේ. හින්දු උත්සව, ක්‍රිස්තියානි උත්සව, චීන උත්සව සහ මුස්ලිම් උත්සව ඇත.[220] මුරුසි හි වාර්ෂික රජයේ නිවාඩු දින 14 ක් ඇත, එය සති අන්තයේ නම්, අලුත් අවුරුද්ද දින දෙකක් පුරා සමරනු ලැබේ. ආගමික උත්සවවලට අදාළ සියලුම රජයේ නිවාඩු දිනයන් නත්තල් හැර වසරින් වසර වෙනස් වේ. හෝලි, රක්ෂා බන්ධන්, දුර්ගා පූජා,[221] පේරේ ලවාල් වන්දනාව වැනි අනෙකුත් උත්සව ද මුරුසි හි සංස්කෘතික භූ දර්ශනය පොහොසත් කරයි.

2023 දී මුරුසි හි රජයේ නිවාඩු[222] දිනය
අලුත් අවුරුදු දිනය ජනවාරි 1 ඉරිදා - ජනවාරි 2 සඳුදා
චීන වසන්ත උත්සවය ජනවාරි 22 ඉරිදා
වහල්භාවය අහෝසි කිරීම පෙබරවාරි 1 බදාදා
තෛපූසම් කැවාඩී පෙබරවාරි 4 සෙනසුරාදා
මහා ශිවරාත්‍රී පෙබරවාරි 18 සෙනසුරාදා
නිදහස් හා ජනරජ දිනය මාර්තු 12 ඉරිදා
උගාදි මාර්තු 22 බදාදා
ඊද් උල්-ෆිතර් (සඳේ දෘශ්‍යතාව අනුව) අප්‍රේල් 22 සෙනසුරාදා
කම්කරු දිනය මැයි 1 සඳුදා
ගනේෂ් චතුර්ති සැප්තැම්බර් 20 බදාදා
සියලු සාන්තුවරයන්ගේ දිනය නොවැම්බර් 1 බදාදා
ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් පැමිණීම නොවැම්බර් 2 බ්‍රහස්පතින්දා
දීවාලි නොවැම්බර් 12 ඉරිදා
නත්තල් දවස දෙසැම්බර් 25 සඳුදා

ක්‍රීඩා[සංස්කරණය]

2006 මයිඩන් කුසලානය දී

මුරුසි හි වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව පාපන්දු වේ[223] සහ ජාතික කණ්ඩායම ද ඩොඩෝස් හෝ ක්ලබ් එම් ලෙස හැඳින්වේ. මුරුසි හි අනෙකුත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා අතර පාපැදි, මේස පන්දු, අශ්ව රේසිං, බැඩ්මින්ටන්, වොලිබෝල්, පැසිපන්දු, අත්පන්දු, බොක්සිං, ජූඩෝ, කරාටේ, ටයිකොන්ඩෝ, බර ඉසිලීම, කායවර්ධන සහ මලල ක්‍රීඩා. ජල ක්‍රීඩා වලට පිහිනීම, යාත්‍රා කිරීම, ස්කූබා කිමිදීම, වින්ඩ්සර්ෆින් සහ සරුංගල් ඇතුළත් වේ.

චැම්ප් ඩි මාර්ස් තුරඟ තරඟ පිටිය ආරම්භ කළ 1812 සිට ආරම්භ වූ අශ්වාරෝහක ක්‍රීඩාව ජනප්‍රියව පවතී. ඉන්දියන් ඕෂන් අයිලන්ඩ් ක්‍රීඩා උළෙලේ දෙවන (1985), පස්වන (2003) සහ දසවන සංස්කරණ (2019) සඳහා රට සත්කාරකත්වය දැක්වීය. 2008 බීජිං හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී බොක්සිං ක්‍රීඩක බෲනෝ ජුලී ලෝකඩ පදක්කම දිනාගත් විට මුරුසිය සිය පළමු ඔලිම්පික් පදක්කම දිනා ගත්තේය.

ගොල්ෆ් ක්‍රීඩාවේදී, පෙර පැවති මුරුසි විවෘත හා වත්මන් ඇෆ්‍රාසියා බෑන්ක් මුරුසි විවෘත තරඟාවලි යුරෝපීය සංචාරයේ කොටසක් වී ඇත.

සටහන්[සංස්කරණය]

  1. අසන්නi/məˈrɪʃ(i)əs,_mɔːʔ/ -mər-ISH-(ee-)-əs; ප්‍රංශ: Maurice [mɔʁis, moʁis] ( අසන්න); සැකිල්ල:Lang-mfe සැකිල්ල:IPA-mfe
  2. ප්‍රංශ: République de Maurice; සැකිල්ල:Lang-mfe

යොමු කිරීම්[සංස්කරණය]

  1. "Government Information Service – Coat of Arms". govmu.org. 12 June 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 July 2019.
  2. මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නිල භාෂාවක් ගැන සඳහනක් නොකරයි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ ජාතික සභාවේ නිල භාෂාව ඉංග්‍රීසි බව පමණි; කෙසේ වෙතත්, ඕනෑම සාමාජිකයෙකුට ප්‍රංශ භාෂාවෙන් මුලසුන ඇමතීමටද හැකිය.
  3. 3.0 3.1 [1]
  4. 4.0 4.1 "Africa: Mauritius". CIA The World Factbook. සම්ප්‍රවේශය 19 November 2023.
  5. "Resident population by religion and sex" (PDF). Statistics Mauritius. p. 68. 6 October 2022 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 19 November 2023.
  6. "Population and Vital Statistics – Year 2019". Statistics Mauritius. March 2020. සම්ප්‍රවේශය 6 May 2020.
  7. [2]
  8. [3]
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 "World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Mauritius)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 October 2023. සම්ප්‍රවේශය 17 October 2023.
  10. "GINI index (World Bank estimate) – Mauritius". World Bank. සම්ප්‍රවේශය 1 July 2020.
  11. "Human Development Report 2021/2022" (PDF) (ඉංග්‍රීසි බසින්). United Nations Development Programme. 8 September 2022. සම්ප්‍රවේශය 8 September 2022.
  12. 12.0 12.1 "Written Statement of the Republic of Mauritius" (PDF). International Court of Justice. 1 March 2018. pp. 23–24. 16 December 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2018.
  13. 13.0 13.1 Memorial of the Republic of Mauritius. Vol. I. Permanent Court of Arbitration. 1 August 2012. p. 9.
  14. "Figure 7: Mauritius' EEZ: 1977". Memorial of the Republic of Mauritius (PDF). Vol. IV. Permanent Court of Arbitration. 2012. සම්ප්‍රවේශය 12 October 2019.
  15. "History". 28 June 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 August 2021.
  16. International Education: An Encyclopedia of Contemporary Issues and Systems. Routledge. 17 March 2015. ISBN 9781317467519.
  17. "Republic of Mauritius- History". govmu.org. 16 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2023.
  18. Allen, Richard B. (2003-08-01). "The Mascarene Slave-Trade and Labour Migration in the Indian Ocean during the Eighteenth and Nineteenth Centuries". Slavery & Abolition. 24 (2): 33–50. doi:10.1080/01440390308559154. ISSN 0144-039X. S2CID 143805648.
  19. Gaymard, Hervé (20 March 2013). A. Un Différend Ancien Avec Maurice Quant À La Souveraineté Sur Tromelin. National Assembly (Report) (ප්‍රංශ බසින්).
  20. "Rise of the Sugar Economy". countrystudies.us. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2023.
  21. "Annex 11: Colonial Office Telegram No. 199 to Mauritius, No. 222 to Seychelles, 21 July 1965, FO 371/184524". Memorial of the Republic of Mauritius (PDF). Vol. II. Permanent Court of Arbitration.
  22. "Visiting British Indian Ocean Territory". සම්ප්‍රවේශය 16 December 2018.
  23. "UN court rules UK has no sovereignty over Chagos islands". BBC News (බ්‍රිතාන්‍ය ඉංග්‍රීසි බසින්). 28 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 18 July 2021.
  24. "Religions in Africa | African Religions | PEW-GRF". www.globalreligiousfutures.org. 12 September 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 April 2020.
  25. "The Global Religious Landscape". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 18 December 2012. සම්ප්‍රවේශය 28 April 2020.
  26. "Democracy Index 2021: the China challenge". Economist Intelligence Unit.
  27. "World Bank Country and Lending Groups". World Bank. සම්ප්‍රවේශය 1 July 2020.
  28. "The Global Competitiveness Report 2017–2018" (PDF). සම්ප්‍රවේශය 24 December 2018.
  29. Stiglitz, Joseph (7 March 2011). "The Mauritius miracle, or how to make a big success of a small economy". The Guardian.
  30. "GLOBAL PEACE INDEX MEASURING PEACE IN A COMPLEX WORLD GLOBAL PEACE INDEX 2019" (PDF). Institute for Economics and Peace. 2019. 27 August 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 October 2019.
  31. Toorawa, S. (2007). The medieval Waqwaq islands and the Mascarenes. Hassam Toorawa Trust, Port Louis, Mauritius
  32. "Cantino Planisphere by anonymous Portuguese (1502) – Biblioteca Estense Universitaria, Modena, Italy, Public Domain". 1502.
  33. "Prime Minister's Office – Cabinet Decisions taken on 24 MAY 2019". pmo.govmu.org. සම්ප්‍රවේශය 25 June 2019.
  34. 34.0 34.1 34.2 34.3 34.4 34.5 34.6 "History". Government of Mauritius. 16 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  35. 35.0 35.1 "The slave trade on Mauritius". Rough Guides. 1 October 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2020.
  36. "History of Mauritius" (PDF). Government of Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  37. "Sunday's POST". Leeds Intelligencer. 22 July 1755. සම්ප්‍රවේශය 4 July 2021. The Island of Mauritius, which is also named the Island of Monkeys, on account of the Multitude of those Animals which destroyed everything in it, was discovered in 1698 by the Dutch, who named it Mauritius, of Maurice, of Orange, and quitted it by reason of the great Number of Monkeys on it.
  38. "Macaque monkeys on Mauritius, a sad monkey's tale". earthtimes.org. 11 October 2011. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2023.
  39. "USIP" (PDF).
  40. "Notes". Creating the Creole Island: Slavery in Eighteenth-Century Mauritius. Duke University Press. 2005. pp. 277–304. doi:10.1215/9780822386919-011. ISBN 978-0-8223-3402-6.
  41. "Tamouls, les racines de l'histoire". L'Express. 5 February 2004. සම්ප්‍රවේශය 5 February 2004.
  42. "Mauritius profile – Timeline". BBC News. 25 February 2019. සම්ප්‍රවේශය 25 February 2019.
  43. 43.0 43.1 Port Louis, A tropical City, Auguste Toussaint. ISBN 0 04 969001 9
  44. 44.0 44.1 44.2 44.3 A short History of Mauritius, P.J. Barnwell & A. Toussaint
  45. "From Terra Australis to Australia Matthew Flinders' journeys". State Library of NSW. 18 December 2015. සම්ප්‍රවේශය 14 September 2020.
  46. Moheeputh, Anand (24 October 2003). "Matthew Flinders, an illustrious prisoner". L'Express. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2003.
  47. Carter, Marina (19 January 2015). Murder and Mayhem in Mauritius: Historical Crime Stories. Pink Pigeon Press.
  48. 48.0 48.1 A New Comprehensive History of Mauritius, Sydney Selvon, 2012. ISBN 978-99949-34-91-1
  49. "Mauritius: Sugar, indentured labour and their consequences (1835–1910)". EISA. සම්ප්‍රවේශය 20 September 2020.
  50. "Legacies of British Slave-ownership project". University College London. සම්ප්‍රවේශය 7 July 2021.
  51. "Nominated members pioneered by Pope Hennessy". Le Mauricien. 30 September 2012. සම්ප්‍රවේශය 30 September 2012.
  52. 52.0 52.1 52.2 52.3 52.4 52.5 Mauritius in the making across the censuses 1846–2000, Monique Dinan. ISBN 99903-904-6-0
  53. "Republic of Mauritius- History". govmu.org. 16 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 May 2020.
  54. "Gujadhur and Lallah: Shock waves (1926)". L'Express. 2 July 2005. සම්ප්‍රවේශය 2 July 2005.
  55. Peerthum, Satyendra (18 February 2004). "The birth of the Mauritian Labour Party". L'Express. සම්ප්‍රවේශය 18 February 2004.
  56. Storey, William Kelleher (1995). "Small-Scale Sugar Cane Farmers and Biotechnology in Mauritius: The "Uba" Riots of 1937". Agricultural History. 69 (2): 163–176. JSTOR 3744263.
  57. Croucher, Richard; Mcilroy, John (1 July 2013). "Mauritius 1937: The Origins of a Milestone in Colonial Trade Union Legislation". Labor History. 54 (3): 223–239. doi:10.1080/0023656X.2013.804268. S2CID 144176332. සම්ප්‍රවේශය 18 August 2018.
  58. L'ile Maurice: Vingt-Cinq leçons d'Histoire (1598–1998), Benjamin Moutou. ISBN 99903-929-1-9
  59. "Report of Truth and Justice Commission" (PDF). Government of Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 25 October 2011.
  60. Jackson, Ashley (2002). "The Madagascar Mutiny of the First Battalion the Mauritius Regiment, December 1943". Journal of the Society for Army Historical Research. 80 (323): 232–250. ISSN 0037-9700. JSTOR 44230830.
  61. Karghoo, Christophe. "Mémoire vivante". 5plus.mu. 5Plus Dimanche. සම්ප්‍රවේශය 27 September 2003.
  62. Peerthum, Satteeanund. "Tribute to the Martyrs of Belle Vue Harel". L'Express. lexpress.mu. සම්ප්‍රවේශය 3 September 2003.
  63. Our Struggle, 20th Century Mauritius, Seewoosagur Ramgoolam, Anand Mulloo
  64. "The historical significance of Anjalay Coopen". L'Express. October 2007. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  65. Peerthum, Satteeanund; Peerthum, Satyendra. "Labour Day: Remembering the Martyrdom of Anjalay". L'Express. lexpress.mu. සම්ප්‍රවේශය 28 April 2005.
  66. Soobarah, Paramanund (29 April 2019). "MBC defeats a government initiative". Mauritius Times. සම්ප්‍රවේශය 29 April 2019.
  67. 67.0 67.1 "Mauritius – Toward Independence". country-data.com. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2023.
  68. "Mauritius: The road to independence (1945–1968)". African Democracy Encyclopaedia Project. Electoral Institute for Sustainable Democracy in Africa. September 2009. https://www.eisa.org/wep/mauoverview7.htm. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 1 July 2021. 
  69. Colonial Office, The Church House The London Gazette, 3 September 1948
  70. Ramola Ramtohul (2009) Engendering Mauritian History: The HiddenControversies over Female Suffrage Afrika Zamani, No. 17, pp63–80
  71. 71.0 71.1 "Histoire: Mauritius Independence 1961–1968". Le Mauricien=9 March 2014. සම්ප්‍රවේශය 9 September 2014.
  72. "Sécurité: des gros bras indispensables à certains politiciens". L'Express. lexpress.mu. සම්ප්‍රවේශය 2 April 2019.
  73. Li Ching Hum, Philip. "Belle Rose-Quatre Bornes, Ville des Fleurs". Mauritius Times. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2017.
  74. Li Ching Hum, Philip (9 March 2018). "The downside of freedom". Defimedia. Le Defi. සම්ප්‍රවේශය 9 March 2018.
  75. "Port Louis – Rioting against Independence at the General Elections of 1967 – Vintage Mauritius". Vintage Mauritius (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 18 July 2014. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2018.
  76. "Why independence was irresistible (by Anand Moheeputh)". L'Express. 12 March 2014.
  77. "An eye witness account of the 1968 riots". mauritiusmag.com (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 6 October 2011. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2018.
  78. "EISA Mauritius: The road to independence (1945–1968)". eisa.org.za. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2018.
  79. "Mauritius profile". BBC News. සම්ප්‍රවේශය 27 November 2012.
  80. "Déjeuner à Rose Hill: Fareed Muttur est mort à ma place". Le Mauricien. 18 July 2017. සම්ප්‍රවේශය 18 July 2017.
  81. "Affaire Azor Adélaïde". Le Mauricien. 25 June 2015.
  82. K.A. Cassimally (17–23 March 2016). "Why are we not taught our own history?". Weekly Magazine.
  83. "HISTOIRE: Un des hommes derrière le 20 mai 75 raconte". Le Mauricien. 8 June 2015.
  84. Untold Stories, A Collection of Socio-Political Essays, 1950–1995, Sir Satcam Boolell, EOI. ISBN 99903-0-234-0
  85. Brewster, David. India's Ocean: the Story of India's Bid for Regional Leadership.. Retrieved 13 August 2014
  86. "When India drew Top Secret 'red line' in Mauritius". The Hindu. 10 March 2013. සම්ප්‍රවේශය 22 March 2013.
  87. Medcalf, Rory (19 March 2013). "When India (Almost) Invaded Mauritius". The Diplomat. සම්ප්‍රවේශය 22 March 2013.
  88. Battersby, John D. (28 December 1987). "Port Louis Journal; Land of Apartheid Befriends an Indian Ocean Isle". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 29 December 2016.
  89. Lodge, Tom; Kadima, Denis; Pottie, David. "Mauritius: General election of August 1983". EISA. සම්ප්‍රවේශය 28 November 2020.
  90. Perlez, Jane (27 August 1990). "Mauritius' Political Quarrel Saves the Queen". The New York Times. Great Britain; Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2016.
  91. AAPS Newsletter (ඉංග්‍රීසි බසින්). Vol. 1. African Association of Political Science. 1992. p. 20.
  92. Country Profile: Mauritius, Seychelles (ඉංග්‍රීසි බසින්). The Unit. 2001. p. 8.
  93. "Shooting death of 3 Hizbullah activists at Gorah-Issac Rd". United Nations High Commission for Refugees. සම්ප්‍රවේශය 28 November 2020.
  94. L'Express, Vendredi 26 février 1999
  95. Rapport du Juge Matadeen sur les émeutes de 1999, Imprimerie du Gouvernement, 2000
  96. "La vérité sur la mort de mon père". 5 Plus. සම්ප්‍රවේශය 28 November 2020.
  97. "afrol News – Mauritius PM starts third term". afrol.com. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2021.
  98. "Mauritius opposition wins surprise landslide victory" (බ්‍රිතාන්‍ය ඉංග්‍රීසි බසින්). Deutsche Welle. 12 December 2014. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2021.
  99. Minzesheimer, Bob (22 January 2017). "Mauritius: PM Anerood Jugnauth to hand over to son". BBC News. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2017.
  100. Arouff, Jean Paul (23 January 2017). "New Mauritius PM takes over from father, opponents cry foul". Reuters. සම්ප්‍රවේශය 23 January 2017.
  101. "Africa's only female president to quit". BBC News. 13 March 2018.
  102. "Office of the President – Home". Government of Mauritius. 8 May 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 February 2019.
  103. "Mauritius elects incumbent PM for five-year term". Reuters.com. Reuters. 8 November 2019.
  104. "Mauritius takes stock of oil spill two months later". France 24. 24 September 2020.
  105. "Mauritius oil spill compensation could be limited by maritime law technicality". Climate Home News. 28 August 2020. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2021.
  106. "Mauritius: Promoting the Development of an Ocean Economy" (PDF). Intercontinental Trust Newsletter. 9 November 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 25 November 2022.
  107. "National Coast Guard" (PDF). Government of Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  108. "Commission on the Limits of the Continental Shelf (CLCS) Outer limits of the continental shelf beyond 200 nautical miles from the baselines:Submissions to the Commission: Joint submission by the Republic of Mauritius and the Republic of Seychelles". United Nations. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  109. "Meteorological Services − Monthly Bulletin of Climatological Summaries" (PDF). Mauritius Meteorological Services. May 2008. p. 3. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  110. "General Info – Geography". Mauritius.net. 12 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  111. "Tourism − Overview of Mauritius". Government of Mauritius. 3 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 January 2012.
  112. 112.0 112.1 112.2 "The territory of Mauritius". Government of Mauritius. 27 March 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  113. 113.0 113.1 "Population and Vital Statistics Republic of Mauritius, January – June 2019" (PDF). Statistics Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 12 October 2019.
  114. Memorial of the Republic of Mauritius. Vol. I. Permanent Court of Arbitration. 1 August 2012. p. 9.
  115. "La population chagossienne en chiffres". L'Express (Mauritius). 5 July 2016.
  116. Dujmovic, Jurica. "What we know about Mauritia, the lost — and now found — continent". MarketWatch (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 23 January 2023.
  117. "The Raphael Fishing Company Ltd v. The State of Mauritius & Anor (Mauritius) [2008] UKPC 43 (30 July 2008)". saflii.org. සම්ප්‍රවේශය 24 November 2017.
  118. Gaymard, Hervé (20 March 2013). A. Un Différend Ancien Avec Maurice Quant À La Souveraineté Sur Tromelin. National Assembly (Report) (ප්‍රංශ බසින්).
  119. Rumley, Dennis; Chaturvedi, Sanjay; Sakhuja, Vijay (2010). Fisheries Exploitation in the Indian Ocean: Threats and Opportunities. Institute of Southeast Asian Studies. p. 123. ISBN 9789812309860.
  120. "Political relations". France Ministry for Europe and Foreign Affairs. 1 April 2020. සම්ප්‍රවේශය 25 April 2020.
  121. 121.0 121.1 "Time for UK to Leave Chagos Archipelago". Real clear world. 6 April 2012. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  122. "Who Owns Diego Garcia? Decolonisation and Indigenous Rights in the Indian Ocean" (PDF). Geoffrey Robertson. 2 May 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  123. "Decolonising Chagos". The Hindu. 27 February 2019. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2019.
  124. Curpen, Indradev (15 June 2012). "Chagos remains a matter for discussion". Le Défi Media Group. 27 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  125. Evers, Sandra; Kooy, Marry (2011). Eviction from the Chagos Islands: Displacement and Struggle for Identity Against Two World Powers. Brill Publishers. p. 3. ISBN 9789004202603.
  126. Cork, Tristan. "The shocking reason there are dogs hanging from a tree in Bristol". Bristol Post.
  127. "Written Statement of the Republic of Mauritius" (PDF). International Court of Justice. 1 March 2018. pp. 23–24. 16 December 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2018.
  128. "Mauritius profile". BBC World. 22 July 2011. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  129. "History". The UK Chagos Support Association. 1 April 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  130. "Figure 7: Mauritius' EEZ: 1977". Memorial of the Republic of Mauritius (PDF). Vol. IV. Permanent Court of Arbitration. 2012. සම්ප්‍රවේශය 12 October 2019.
  131. "Sixth National Assembly Parliamentary Debates(Hansard)" (PDF). National Assembly (Mauritius). 20 March 2015. සම්ප්‍රවේශය 21 January 2016.
  132. Bowcott, Owen (25 February 2019). "UN court rejects UK's claim of sovereignty over Chagos Islands". The Guardian. සම්ප්‍රවේශය 26 February 2019.
  133. 133.0 133.1 Sands, Philippe (24 May 2019). "At last, the Chagossians have a real chance of going back home". The Guardian. Britain's behaviour towards its former colony has been shameful. The UN resolution changes everything
  134. Osborne, Samuel (22 May 2019). "Chagos Islands: UN officially demands Britain and US withdraw from Indian Ocean archipelago". The Independent. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
  135. "Mauritius's air quality 2nd best in world". Le Matinal. 26 September 2011. 10 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  136. Grantham, H. S.; et al. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507. S2CID 228082162.
  137. "Climate of Mauritius". Mauritius Meteorological Services. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  138. Navin Singh, Khadka (12 August 2020). "Why the Mauritius oil spill is so serious". BBC News. සම්ප්‍රවේශය 28 November 2020.
  139. "Oil spill threatens ecological disaster as Mauritius declares emergency". Yahoo! News. Reuters. සම්ප්‍රවේශය 8 August 2020.
  140. "Mauritius profile". BBC World. 22 July 2011. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  141. Shapiro, Beth; Sibthorpe, Dean; Rambaut, Andrew; et al. (2002). "Flight of the Dodo" (PDF). Science. 295 (5560): 1683. doi:10.1126/science.295.5560.1683. PMID 11872833.
  142. Smaill, Belinda (2016). Regarding Life: Animals and the Documentary Moving Image. SUNY Press. p. 76. ISBN 978-1-4384-6249-3.
  143. Hollars, B. J. (1 February 2017). Flock Together: A Love Affair with Extinct Birds. U of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-9642-8.
  144. "Republic of Mauritius- Coat of Arms". govmu.org. 27 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 March 2019.
  145. "Chapter 1. Introduction to the Republic of Mauritius" (PDF). Archived copy. National Parks and Conservation Services, Government of Mauritius. 3 April 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.{{cite book}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  146. "President's Report of the Mauritian Wildlife Foundation dated March 2016". සම්ප්‍රවේශය 29 August 2017.
  147. "Welcome to the Mauritian Wildlife Foundation (MWF) – In The Field – Mauritius – Mauritius Fruit Bat". mauritian-wildlife.org. 16 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 February 2019.
  148. "UN Human Rights Committee criticises Best Loser System". Country.eiu.com. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2016.
  149. "IBRAHIM INDEX OF AFRICAN GOVERNANCE 2018" (PDF). Mo Ibrahim Foundation. සම්ප්‍රවේශය 13 October 2019.
  150. "African democracy − A glass half-full". The Economist. 31 March 2012. සම්ප්‍රවේශය 7 April 2012.
  151. "National lists of precedence of Mauritius" (PDF). 14 October 2014. 11 February 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 February 2015.
  152. 152.0 152.1 "The President of the Republic – Home". 9 February 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  153. උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය; මුරුසියේ රජය සහ දේශපාලනය gu නමැති ආශ්‍රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි
  154. "Background Note: Mauritius – Scoop News". scoop.co.nz. සම්ප්‍රවේශය 18 January 2017.
  155. "Embassy of the Republic of Mauritius – Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia". foreign.govmu.org. සම්ප්‍රවේශය 19 October 2020.
  156. "Presentation of Credentials of Ambassador Showkutally Soodhun, GCSK to the Kingdom of Bahrain". foreign.govmu.org. Ministry of Foreign Affairs, Regional Integration and International Trade. සම්ප්‍රවේශය 19 October 2020.
  157. "Constitution of Mauritius" (PDF). National Assembly (Mauritius). 13 October 2019. 26 August 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 October 2019.
  158. Abara Benson, Emmanuel. "These are the 10 most developed countries in Africa based on UN's Human Development Index". Business Insider Africa. සම්ප්‍රවේශය 10 October 2023.
  159. Condon, Ali. "Mauritius ends cruel anti-LGBTQ+ laws and makes gay sex legal". PinkNews. සම්ප්‍රවේශය 10 October 2023.
  160. "Mauritius Supreme Court rules law targeting LGBT people is unconstitutional". Human Dignity Trust. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2023.
  161. "Biggest Cities Mauritius". www.geonames.org.
  162. "A critical appraisal of the Best Loser System". L'Express (Mauritius). 5 June 2008. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2017.
  163. Soormally, M. Rafic (10 September 2012). "Debate on Best Loser System". Le Défi Media Group. 21 January 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 January 2015.
  164. Mathur, Raj. "Party cooperation and the electoral system in Mauritius" (PDF). Australian National University. සම්ප්‍රවේශය 26 September 2020.
  165. Thi Keng Lau, Jean Claude (1991). Inter-ethnicité et politique à l'île Maurice. L'Harmattan. ISBN 2-7384-1046-4. S2CID 175282041.
  166. Virahsawmy, Dev. "Testament of A Hindocreole or Who Are We Really?". Defimedia. සම්ප්‍රවේශය 16 November 2018.
  167. Dobson, Reena Jane. "'The Most Cosmopolitan Island under the Sun'? Negotiating Ethnicity and Nationhood in Everyday Mauritius" (PDF). Centre for Cultural Research University of Western Sydney. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2009.
  168. උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය; මුරුසියේ ජනවිකාසය 2011 Census Religion නමැති ආශ්‍රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි
  169. "International Religious Freedom Report for 2015". United States State Department. සම්ප්‍රවේශය 25 November 2016.
  170. "Public Holidays". Mauritius (ඉංග්‍රීසි බසින්). 4 February 2016. සම්ප්‍රවේශය 25 November 2016.
  171. "Mauritius: Maha Shivratree 2022 – the Prime Minister Chairs the National Task Force" (Press release). Port Louis: Government of Mauritius. 25 November 2021 – via AllAfrica.com.
  172. උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය; මුරුසියේ ජනවිකාසය auto2 නමැති ආශ්‍රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි
  173. "Constitution of Mauritius – 49. Official language". National Assembly. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2017.
  174. "Language". Government of Mauritius. 21 May 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2017.
  175. "People and languages on Mauritius".
  176. "Demographics". mauritiusgovernment.com. 25 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 7 November 2013.
  177. "Inputs on Human Rights Council Resolution 46/27 on Combatting intolerance, negative stereotyping, stigmatization, discrimination, incitement to violence and violence against persons, based on religion or belief" (PDF). Ministry of Foreign Affairs, Regional Integration and International Trade (Human Rights Division). සම්ප්‍රවේශය 14 July 2023.
  178. "Bhojpuri-Speaking Union Act – 2011" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  179. "Chinese-Speaking Union Act – 2011" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  180. "The Hindi-Speaking Union Act – 1994" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  181. "Marathi-Speaking Union Act – 2008" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  182. "Sanskrit-Speaking Union Act – 2011" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  183. "Tamil-Speaking Union Act – 2008" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  184. "Telugu-Speaking Union Act – 2008" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  185. "The Urdu-Speaking Union Act – 2002" (PDF). Ministry of Arts and Culture. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  186. "2011 Population Census – Main Results" (PDF). Statistics Mauritius. 11 November 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2017.
  187. "Education statistics" (PDF). Statistics Mauritius. 2013. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2015.
  188. "Nine-Year Continuous Basic Education: What are the major changes brought to the system?". Défi Media. 18 December 2016.
  189. "Communiqué- Free Education in Tertiary Education Institutions" (PDF). Ministry of Education and Human Resources, Tertiary Education and Scientific Research. 2019. 14 February 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  190. Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno; Wunsch-Vincent, Sacha; León, Lorena Rivera; World Intellectual Property Organization (30 October 2023). Global Innovation Index 2023, 15th Edition (ඉංග්‍රීසි බසින්). World Intellectual Property Organization. doi:10.34667/tind.46596. ISBN 9789280534320. සම්ප්‍රවේශය 2023-10-28 – via www.wipo.int.
  191. "Global Innovation Index | What is the future of innovation-driven growth?". Global Innovation Index.
  192. "Mauritius: The Drivers of Growth – Can the Past be Extended?" (PDF) (IMF Working paper 2014).
  193. Stiglitz, Joseph E. (7 March 2011). "The Mauritius Miracle". Project Syndicate. සම්ප්‍රවේශය 21 April 2012.
  194. "Moving the Nation Forward" (PDF). Government of Mauritius. 13 April 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 April 2012.
  195. 195.0 195.1 "Mauritius". The Heritage Foundation. සම්ප්‍රවේශය 16 April 2012.
  196. 196.0 196.1 "2012 Investment Climate Statement – Mauritius". U.S. Department of State. June 2012. සම්ප්‍රවේශය 8 August 2012.
  197. 197.0 197.1 "Economy Rankings". Doing Business. 25 October 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2012.
  198. "World Bank Country and Lending Groups". World Bank. සම්ප්‍රවේශය 1 July 2020.
  199. "UNCTAD" (PDF).
  200. "Economic Freedom of the World: 2019 Annual Report" (PDF). සම්ප්‍රවේශය 26 October 2019.
  201. "Contribution to GDP". Financial Services Commission (Mauritius). සම්ප්‍රවේශය 31 March 2019.
  202. "Overview of the Financial Services Sector". Economic Development Board. 31 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2019.
  203. "Africa Strategy". Economic Development Board. 31 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2019.
  204. "MAURITIUS PERSONAL TAX: SOLIDARITY LEVY". DTOS. 31 August 2020. සම්ප්‍රවේශය 9 August 2021.
  205. "Corporate – Taxes on corporate income". PWC. සම්ප්‍රවේශය 9 August 2021.
  206. "Treasure Island: Leak Reveals How Mauritius Siphons Tax From Poor Nations to Benefit Elites". ICIJ. 23 July 2019. සම්ප්‍රවේශය 9 August 2021.
  207. "Mauritius: Not a tax haven but a competitive and attractive cross-border investment platform". L'Express (Mauritius). August 2019. සම්ප්‍රවේශය 9 August 2021.
  208. "Prime Minister denies Mauritius being a tax haven". Government of Mauritius. 31 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2019.
  209. "Code of ethics of tourism for Mauritius" (PDF). MTPA. 21 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 January 2012.
  210. "International Travel and Tourism Year 2018". සම්ප්‍රවේශය 6 April 2019.
  211. "Mauritius". UNESCO World Heritage Centre. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2019.
  212. "Rs 32 M de plus pour le transport gratuit" (ප්‍රංශ බසින්). Le Matinal. සම්ප්‍රවේශය 22 August 2014.
  213. "Mauritius airport inaugurates US$305m terminal". Passenger Terminal Today. සම්ප්‍රවේශය 22 August 2014.
  214. "Statistics Mauritius – ICT Statistics Year 2016". statsmauritius.govmu.org (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 13 November 2018.
  215. "Experience Mauritius Through Vaco Baissac". Kreol International Magazine.
  216. David Feldman SA, Mauritius: Classic Postage Stamps and Postal History, Switzerland (1993), Prices Realized supplement.
  217. 217.0 217.1 "Traditional Architecture of Mauritius". World Monuments Fund.
  218. "Old Colonial and Creole-Style Houses in Mauritius – Part 1 – Vintage Mauritius". 6 June 2014.
  219. Roberts, Darlene (20 October 2016). "Mauritius Dholl Puri (Yellow Split Pea Wrap)". International Cuisine. සම්ප්‍රවේශය 20 October 2016.
  220. "Public Holidays - 2020.pdf" (PDF). සම්ප්‍රවේශය 4 November 2019.
  221. "Mauritius: Celebration of Durga Puja over nine days for Hindu devotees of the island". Hindi Pracharak (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 20 September 2017. 25 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 November 2022.
  222. "General Notice No 1218 of 2022 – Public Holidays – 2023" (PDF). Republic of Mauritius. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2023.
  223. Richards, Alexandra.Mauritius: Rodrigues, Réunion. Bradt Travel Guides, 2009, p. 90
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=මුරුසිය&oldid=631005" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි