ගිනි බිසවු

විකිපීඩියා වෙතින්
ගිනි බිසවු ජනරජය
República da Guiné-Bissau  (පෘතුගීසි)
𞤘𞤭𞤲𞤫 𞤄𞤭𞤧𞤢𞥄𞤱𞤮  (Fula)
ߖߌߣߍ ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫  (Mandinka)
Flag of ගිනි බිසවු
Flag
රාජ්‍ය ලාංඡනය of ගිනි බිසවු
රාජ්‍ය ලාංඡනය
උද්යෝග පාඨය: 
Unidade, Luta, Progresso
"සමගිය, අරගලය, ප්‍රගතිය"
ජාතික ගීය: 
Esta É a Nossa Pátria Bem Amada
"මේ අපේ ආදරණීය නිජබිමයි"
Location of  ගිනි බිසවු  (dark blue) – in Africa  (light blue & dark grey) – in the African Union  (light blue)
Location of  ගිනි බිසවු  (dark blue)

– in Africa  (light blue & dark grey)
– in the African Union  (light blue)

අගනුවර
සහ විශාලතම නගරය
බිසාවු
11°52′N 15°36′W / 11.867°N 15.600°W / 11.867; -15.600
නිල භාෂා(ව)පෘතුග්‍රීසි
කතා කරන භාෂා
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
(2019)[1]
ආගම
(2019)[2]
ජාති නාම(ය)බිසවු-ගිනියන්[3]
Guinea-Bissauan
රජයඒකීය, අර්ධ ජනාධිපති, ජනරජය
• ජනාධිපති
උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ
• අගමැති
ජෙරල්ඩෝ මාටින්ස්
ව්‍යවස්ථාදායකයජාතික මහජන සභාව
පෘතුගාලය වෙතින් නිදහස
• ප්‍රකාශ කළා
1973 සැප්තැම්බර් 24
• පිළිගෙන ඇත
1974 සැප්තැම්බර් 10
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ
36,125 km2 (13,948 sq mi) (134 වෙනි)
• ජලය (%)
22.4
ජනගහණය
• 2023 ඇස්තමේන්තුව
2,078,820[4] (150 වෙනි)
• ජන ඝණත්වය
46.9/km2 (121.5/sq mi) (154 වෙනි)
දදේනි (ක්‍රශසා)2018 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
ඇ.ඩො. බිලියන 3.8[5]
• ඒක පුද්ගල
ඇ.ඩො. 1,950[5]
දදේනි (නාමික)2018 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
ඇ.ඩො. බිලියන 1.480[5]
• ඒක පුද්ගල
ඇ.ඩො. 850[5]
ගිනි (2010)50.7[6]
ඉහළ
මාසද (2021)0.483[7]
පහළ · 177 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදලබටහිර අප්‍රිකානු CFA ෆ්‍රෑන්ක් (XOF)
වේලා කලාපයUTC (GMT)
රිය ධාවන මං තීරුවදකුණ
ඇමතුම් කේතය+245
ISO 3166 codeGW
අන්තර්ජාල TLD.gw

ගිනි-බිසවු (අසන්නi/ˌɡɪni bˈs/ GHIN-ee-_-biss-OW; පෘතුගීසි: Guiné-Bissau; Mandinka: ߖߌߣߍ ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫ Gine-Bisawo), නිල වශයෙන් ගිනි-බිසවු ජනරජය (පෘතුගීසි: República da Guiné-Bissau [ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ βiˈsaw]), බටහිර අප්‍රිකාවේ, ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය 2,026,778ක් වන වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948 ) ආවරණය වන රටකි. එය උතුරින් සෙනගාලය සහ ගිනිකොන දෙසින් ගිනියාව මායිම් වේ.[8]

ගිනි-බිසවු වරෙක Kaabu රාජධානියේ කොටසක්,[9] මෙන්ම මාලි අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය.[9] මෙම රාජධානියේ කොටස් 18 වන සියවස දක්වා පැවති අතර තවත් කිහිපයක් 16 වන සියවසේ සිට පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යයේ යම් පාලනයකට යටත් විය. 19 වන සියවසේදී එය පෘතුගීසි ගිනියාව ලෙස යටත් විජිතයක් බවට පත් විය.[9] 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගය වන තෙක් පෘතුගීසි පාලනය සීමා වූ අතර දුර්වල වූ අතර ශාන්තිකර්ම ව්‍යාපාර ප්‍රදේශයේ පෘතුගීසි ස්වෛරීභාවය තහවුරු කළේය. 1915 දී පෘතුගීසි හමුදා නිලධාරි ටෙක්සෙයිරා පින්ටෝ සහ වොලොෆ් කුලී හේවායෙකු වන අබ්දුල් ඉන්ජායි විසින් පැපල් විසින් පාලනය කරන ලද බිසාව් රාජධානිය යටත් කර ගැනීමත් සමඟ ප්‍රධාන භූමි ප්‍රතිරෝධයේ අවසාන බලකොටුවට එරෙහිව පෘතුගීසි ජයග්‍රහණය පැමිණියේය.[10] ගිනි-බිසවු වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි දූපත් වන බිසගෝස්, 1936 දී නිල වශයෙන් යටත් කර ගන්නා ලද අතර, කලාපයේ ප්‍රධාන භූමිය සහ දූපත් දෙකෙහිම පෘතුගීසි පාලනය සහතික කරන ලදී.[11] නිදහස ලැබීමෙන් පසු, 1973 දී ප්‍රකාශයට පත් කර 1974 දී පිළිගත් අතර, එහි අගනුවර වන බිසාව්, ගිනියාව (කලින් ප්‍රංශ ගිනියාව) සමඟ ව්‍යාකූල වීම වැළැක්වීම සඳහා රටේ නමට එකතු කරන ලදී. ගිනියා-බිසාවු නිදහසින් පසු දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ඉතිහාසයක් ඇත. වත්මන් ජනාධිපති වන්නේ 2019 දෙසැම්බර් 29 දින තේරී පත් වූ උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ ය.[12]

ප්‍රථම භාෂාව ලෙස රාජ්‍ය භාෂාව වන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන්නේ ජනගහනයෙන් 2%ක් පමණ වන අතර දෙවන භාෂාව ලෙස 33%ක් කතා කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගිනි-බිසවු ක්‍රියෝල්, පෘතුගීසි පදනම් වූ ක්‍රියෝල්, ජාතික භාෂාව වන අතර එය එක්සත්කමේ භාෂාව ලෙසද සැලකේ. 2012 අධ්‍යයනයකට අනුව, ජනගහනයෙන් 54% ක් ක්‍රියෝල් පළමු භාෂාව ලෙස කතා කරන අතර 40% ක් පමණ එය දෙවන භාෂාව ලෙස කතා කරයි.[13] ඉතිරි අය විවිධ ස්වදේශික අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරති. කිසිම ආගමික කණ්ඩායමක් ජනගහනයෙන් බහුතරයක් නියෝජනය නොකරන නමුත් ඉස්ලාම්, ක්‍රිස්තියානි සහ සම්ප්‍රදායික ඇදහිලි අනුගාමිකයින් රැසකට ජාතිය නිවහන වේ.[14][15] රටේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලෝකයේ අඩුම එකකි.

ගිනි-බිසවු යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යවල ආර්ථික ප්‍රජාව, ඉස්ලාමීය සහයෝගීතා සංවිධානය, පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාව, ජාත්‍යන්තර සංවිධානය ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි සහ දකුණු අත්ලාන්තික් සාම සහ සහයෝගීතා කලාපයේ සාමාජිකයෙකි. දැන් ක්‍රියා විරහිත ලතින් සංගමයේ සාමාජිකයෙකි.

ඉතිහාසය[සංස්කරණය]

පූර්ව යුරෝපීය සම්බන්ධතා[සංස්කරණය]

වර්තමානයේ ගිනි-බිසවු හි ගැඹුරු ඉතිහාසය ඉතිහාසඥයින් විසින් දුර්වල ලෙස වටහාගෙන ඇත. ආදිතම වැසියන් වූයේ ජොලස්, පැපෙල්ස්, මන්ජක්ස්, බලන්ටාස් සහ බියෆාඩාස් ය. පසුව මැන්ඩින්කා සහ ෆුලනි පිළිවෙලින් 13 වන සහ 15 වන ශතවර්ෂ වලදී කලාපයට සංක්‍රමණය වූ අතර, පෙර වැසියන් වෙරළ දෙසට සහ බිජගෝස් දූපත් වෙත තල්ලු කරන ලදී.[16][17]

බලන්ටා සහ ජෝලාට දුර්වල හෝ නොපවතින රාජකීය ආයතන තිබූ නමුත් ඒ වෙනුවට ගම්වල සහ පවුල්වල ප්‍රධානීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී.[17] මැන්ඩින්කා, ෆුලා, පැපල්, මන්ජක් සහ බයිෆාඩා ප්‍රධානීන් රජුන්ට යටත්ව සිටියෝය. චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වෙනස් වූ නමුත් අධිකරණ පද්ධතිය ඇතුළුව ප්‍රධාන තනතුරු සියල්ලටම අණ දුන්නේ වංශවතුන්ය.[17]

ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර වෙළඳාම පුලුල්ව පැතිර ගියේය. වෙළඳාම් කරන ලද භාණ්ඩ අතරට දකුණු වනාන්තරවලින් ගම්මිරිස් සහ කෝලා ඇට ඇතුළත් විය; සවානා-වනාන්තර කලාපයෙන් කෝලා ගෙඩි, යකඩ සහ යකඩ උපකරණ; වෙරළේ සිට ලුණු සහ වියළි මාළු; සහ මැන්ඩින්කා කපු රෙදි.[18]

බිසවු රාජධානිය[සංස්කරණය]

වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, බිසවු රාජධානිය ආරම්භ කරන ලද්දේ ක්විනාරා (ගිනාලා) රජුගේ පුත්‍රයා විසින් ඔහුගේ ගැබිනි සහෝදරිය, භාර්යාවන් හය දෙනෙකු සහ ඔහුගේ පියාගේ රාජධානියේ යටත්වැසියන් සමඟ එම ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය විය.[19] රාජධානිය සහ පෘතුගීසීන් අතර සබඳතා මුලදී උණුසුම් වූ නමුත් කාලයත් සමඟම පිරිහී ගියේය.[20]

1891, 1894, සහ 1904 දී පෘතුගීසි 'සාමකාමී ව්‍යාපාර' වලට එරෙහිව රාජධානිය සිය ස්වෛරීභාවය දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, 1891, 1894 සහ 1904 දී ඔවුන් පරාජය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 1915 දී නිලධාරි ටෙක්සෙයිරා පින්ටෝ සහ යුධ නායක අබ්දුල් ඉන්ජායිගේ අණ යටතේ පෘතුගීසීන් රාජධානිය සම්පූර්ණයෙන්ම අවශෝෂණය කර ගත්හ.[21]

බයිෆාඩා රාජධානි[සංස්කරණය]

බයිෆාඩා ජනතාව රියෝ ග්‍රෑන්ඩ් ද බුබා අවට ප්‍රදේශයේ රාජධානි තුනක වාසය කළහ: බිගුබා, ගිනිලා සහ බිසෙගේ ය.[17] කලින් සිටි දෙක සැලකිය යුතු ලැන්කාඩෝ ප්‍රජාවන් සහිත වැදගත් වරායන් විය.[20] ඔවුන් යටත්වැසියන් විය කාබු හි මැන්ඩින්කා මංසා.[20]

බිජගෝස්[සංස්කරණය]

බිජගෝස් දූපත් වල, විවිධ දූපත් විවිධ ජනවාර්ගික සම්භවයක් ඇති මිනිසුන් විසින් ජනාකීර්ණ වූ අතර, එම දූපත් සමූහය තුළ විශාල සංස්කෘතික විවිධත්වයක් ඇති විය.[17][20]

බිජාගෝ සමාජය යුධමය විය. මිනිසුන් බෝට්ටු තැනීමට සහ ගොඩබිම වැටලීමට කැපවී සිටි අතර, වෙරළබඩ ජනයාට මෙන්ම අනෙකුත් දූපත් වලටද පහර දුන් අතර, මුහුදේ ඔවුන්ට රජෙකු නොමැති බව විශ්වාස කළහ. කාන්තාවන්ට ඉඩම් වගා කිරීම, නිවාස ඉදිකර ගැනීම සහ ආහාර එකතු කිරීම සහ ඔවුන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් තෝරා ගත හැකිය, සාර්ථක රණශූරයන්ට බොහෝ භාර්යාවන් සහ බෝට්ටු සිටිය හැකි අතර, ඕනෑම ගවේෂණයකින් බෝට්ටුවේ කොල්ලයෙන් 1/3කට හිමිකම් ඇත.[17]

වෙරළබඩ ජනාවාස මත බිජගෝ රාත්‍රී වැටලීම් පහර දුන් සමාජවලට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළේය. ප්‍රධාන ගොඩබිමේ සිටි පෘතුගීසි වෙළෙන්දෝ වැටලීම් නැවැත්වීමට උත්සාහ කළහ, ඒවා දේශීය ආර්ථිකයට හානියක් වූ නමුත්, දූපත්වාසීන් ද වහලුන් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් යුරෝපීයයන්ට විකුණූ අතර, ඔවුන් නිතර නිතර වහලුන් සඳහා තල්ලු කළහ.[17] වහල්භාවය, ප්‍රධාන ගොඩබිම් වහල් කොල්ලකරුවන්ට ළඟා විය නොහැක. යුරෝපීයයන් ඔවුන්ව වහලුන් ලෙස තබා ගැනීමෙන් වැළකී සිටියහ. පෘතුගීසි මූලාශ්‍ර පවසන්නේ දරුවන් හොඳ වහලුන් බවට පත් කළ නමුත් සියදිවි නසා ගැනීමට, වහල් නැව්වල කැරලි මෙහෙයවීමට හෝ නව ලෝකයට ළඟා වූ පසු පලා යාමට ඉඩ ඇති වැඩිහිටියන් නොවේ.[17]

කාබු[සංස්කරණය]

මධ්‍යකාලීන අප්‍රිකාවේ රාජ්‍යන්

13 වන සියවසේදී ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ නම් සන්දියාටා කීටාහි සෙන්පතියෙකු විසින් සෙනෙගම්බියාව යටත් කර ගැනීම හරහා කාබු මුලින්ම මාලි පළාතක් ලෙස පිහිටුවන ලදී. 14 වන ශතවර්ෂය වන විට ගිනියා බිසාව්හි වැඩි කොටසක් මාලි පාලනය යටතේ පැවති අතර එය පාලනය කරනු ලැබුවේ ෆාරිම් කාබු (කාබුහි අණදෙන නිලධාරි) විසිනි.[22]

14 වැනි සියවසේ පටන් මාලි ක්‍රමයෙන් අඩු විය. 16 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී කෝලි ටෙන්ගුවැල්ලාගේ බලය ප්‍රසාරණය වීම නිසා දැන් සෙනගල්, ගැම්බියාව සහ ගිනි-බිසවු යන ප්‍රදේශවල කලින් සුරක්ෂිතව තිබූ දේපළ කපා හැරිණි.[23] එබැවින් කාබු රාජධානිවල ස්වාධීන ෆෙඩරේෂන් එකක් බවට පත් විය.[24][25] පාලක පන්තීන් සමන්විත වූයේ න්යාන්චෝ (Ñaanco) ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රභූ රණශූරයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් ඔවුන්ගේ පීතෘමූලික පෙළපත ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ දක්වා සොයා ගත්හ.[26] න්යාන්චෝ යනු රණශූර සංස්කෘතිය, විශිෂ්ට අශ්වාරෝහකයින් සහ වැටලීම්කරුවන් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.[24] කාබු මන්සබා හිඳගෙන සිටියේ අද නැගෙනහිර ගෙබා කලාපයේ ගැබු ලෙස හඳුන්වන කන්සාලා හි ය.[18]

වහල් වෙළඳාම ආර්ථිකය මත ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ආනයනික රෙදි, පබළු, ලෝහ භාණ්ඩ සහ ගිනි අවි වලින් රණශූර පංති පොහොසත් කළේය.[24] උතුරු අප්‍රිකාවට වෙළඳ ජාලයන් 14 වන සියවස දක්වා ප්‍රමුඛ විය, යුරෝපීයයන් සමඟ වෙරළබඩ වෙළඳාම ආරම්භ වූයේ 15වන සියවස ආරම්භයේ දී ය.[18] 17වන සහ 18වන සියවස් වලදී ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි වහලුන් 700ක් වාර්ෂිකව කලාපය හැර ගිය අතර ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් කාබු වෙතින් පැමිණියහ.[18]

18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේදී, ෆුටා ජල්ලොන්ගේ ඉමාමේට් නැඟෙනහිර දෙසට නැගීම සජීවීවාදී කාබුට බලවත් අභියෝගයක් විය. 19 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී ප්‍රාදේශීය ෆුලා ජනයා ස්වාධීනත්වය අපේක්ෂාවෙන් සිවිල් යුද්ධය පුපුරා ගියේය.[18] සමහර කුඩා මැන්ඩින්කා රාජධානි පෘතුගීසීන් විසින් අවශෝෂණය කර ගන්නා තෙක් පැවතුනි.

යුරෝපීය සම්බන්ධතා[සංස්කරණය]

පෘතුගීසි ගිනි-බිසවු හි ලාංඡනය

15-16 සියවස්[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු වෙත ළඟා වූ පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ 1455 දී වෙනිසියානු ගවේෂක අල්විස් කැදමොස්ටෝ, 1456 දී පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ ගෝමස්, 1480 ගණන්වල පෘතුගීසි ගවේෂක ඩුආර්ටේ පචෙකෝ පරෙයිරා සහ ෆ්ලෙමිෂ් ගවේෂක යුස්ටේච් ඩි ලා ෆොස් 1409 දී ය.[27]

පෘතුගීසි බලධාරීන් මුලින් ප්‍රධාන භූමියේ සුදු ජනාවාස කිරීම අධෛර්යමත් කළද, දේශීය සංස්කෘතියට සහ සිරිත් විරිත්වලට අනුගත වූ ලැන්කාඩෝ සහ ටැන්ගෝමෝස් විසින් මෙම තහනම නොසලකා හරින ලදී.[17] ඔවුන් කලාපයට ඇතුළුවීම හෝ රාජකීය බලපත්‍රයක් නොමැතිව වෙළඳාම් කිරීම තහනම් කරන පෘතුගීසි වෙළඳ රෙගුලාසි නොසලකා හැරියේය. අනවසර වරායන් වලින්, හෝ ස්වදේශික ප්‍රජාවට උකහා ගැනීම.[17] 1520 න් පසු පෘතුගීසි සහ ස්වදේශික වෙළෙන්දන් මෙන්ම සමහර ස්පාඤ්ඤ, ජෙනෝයිස්, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ලන්දේසි විසින් ජනාකීර්ණ වූ ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස වැඩි විය.[17] ප්‍රධාන වරායන් වූයේ කැචු, බිසවු, සහ ගිනිලා වන අතර, සෑම ගංගාවක්ම දුම්මල අරාබි, ඇත්දළ, හම්, සිවෙට්, වැනි සම්පත් සඳහා අභ්‍යන්තරය සමඟ සෘජුවම වෙළඳාම් කළ ඔවුන්ගේ දුරම යාත්‍රා කළ හැකි ස්ථානයේ Toubaboudougou වැනි වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන ද ක්‍රීඩා කළහ. ඩයි වර්ග, වහලුන්, සහ රත්‍රන්.[17] ප්‍රාදේශීය අප්‍රිකානු පාලකයින් සාමාන්‍යයෙන් යුරෝපීයයන්ට ඔවුන්ගේ වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීම සහතික කිරීම සඳහා අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.[28]

1500 ගණන්වල අගභාගයේදී ආරවුල් නිතර නිතර හා බරපතල විය. විදේශීය වෙළඳුන් ඔවුන්ගේ යහපත සඳහා සත්කාරක සමිතිවලට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළහ.[20] මේ අතර, සෑම විටම කාන්දු වන පෘතුගීසි ඒකාධිකාරය වැඩි වැඩියෙන් අභියෝගයට ලක් විය. 1580 දී අයිබීරියානු සංගමය විසින් පෘතුගාලයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ ඔටුනු ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර, ස්පාඤ්ඤයේ සතුරන් විසින් ගිනි බිසවු සහ කේප් වර්ඩ් හි පෘතුගීසි දේපල වලට පහර දීමට හේතු විය. ප්‍රංශ, ලන්දේසි සහ ඉංග්‍රීසි නැව් වැඩි වැඩියෙන් ස්වදේශිකයන් සහ ස්වාධීන මනසක් ඇති ලන්කාඩෝ සමඟ වෙළඳාමට පැමිණියහ.[17]

17-18 සියවස්[සංස්කරණය]

17 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී රජය සියළුම ගිනියානු වෙළඳාම සන්තියාගෝ හරහා යාමට බල කිරීමටත්, ප්‍රදේශවාසීන්ට ආයුධ විකිණීම සීමා කරන අතරම ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස ප්‍රවර්ධනය කිරීමටත් උත්සාහ කළේය. මෙම ප්‍රයත්නයන් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය.[17] 1640දී අයිබීරියානු සංගමයේ අවසානයත් සමග, IV වන ජොආවෝ රජු ගිනියාවේ පෙර වසර 60ක කාලය තුළ සමෘද්ධිමත් වූ ස්පාඤ්ඤ වෙළඳාම සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය. කෙසේ වෙතත්, අප්‍රිකානු-පෘතුගීසීන්ට, දැන් යුරෝපීය නිෂ්පාදන අවශ්‍යතා ලෙස සලකන අප්‍රිකානු රජවරුන් ඉල්ලා සිටි නිදහස් වෙළඳාම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හැකි වූයේ නැත.[17] දේශීය නායකයින්ගේ සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දන්ගේ ආර්ථික අවශ්‍යතා ලෙස දේශීය සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දෝ කිසිවිටෙකත් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා සමඟ නොගැලපේ. මෙම කාල පරිච්යඡේදය තුළ කලාපයේ මාලි අධිරාජ්‍යයේ බලය විසුරුවා හරින ලද අතර, කාබුගේ ගොවිපල, කස්සාහි රජු සහ අනෙකුත් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය තහවුරු කිරීමට පටන් ගත්හ.[17]

ගිනියාවේ පෘතුගීසි සමාගමේ ධජය

1700 ගණන්වල මුල් භාගයේදී පෘතුගීසීන් විසින් බිසවු අත්හැර දමා කැප්චූ වෙත පසු බැස ගියේ කපිතාන් මේජර්වරයා ප්‍රාදේශීය රජු විසින් අල්ලාගෙන මරා දැමීමෙන් පසුවය. 1750 ගණන් වන තුරු ඔවුන් ආපසු නොඑනු ඇත. මේ අතර, 1706 දී කැචු සහ කේප් වර්ඩ් සමාගම වසා දමන ලදී.[20] 1790 ගණන්වල කෙටි කාලයක් සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන් බෝලමා මත අඩිතාලමක් ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළහ.[29]

වහල් වෙළඳාම[සංස්කරණය]

අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම විසින් ස්පර්ශ කරන ලද ප්‍රථම ප්‍රදේශ අතර ගිනියා-බිසවු ද වූ අතර, එය අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සමාන වහල් මිනිසුන් සංඛ්‍යාවක් බිහි නොකළද, බලපෑම තවමත් සැලකිය යුතු විය.[30][28] බටහිර අප්‍රිකාවේ සම්මත මුදල් ඒකකයක් බවට පත් වූ ඉන්ඩිගෝ සහ කපු සහ පැනොස් රෙදි විවීම වැවිලි ආර්ථිකය දියුණු කිරීමට කේප් වර්ඩ් හි ගිනියානු වහලුන් දායක විය.[16] 17වන සහ 18වන සියවස්වලදී පෘතුගීසි, ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම් විසින් මෙම ප්‍රදේශයෙන් සෑම වසරකම මිනිසුන් දහස් ගණනක් රැගෙන ගිය අතර, සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසරකම 3000ක් නැව්ගත කරනු ලැබුවේ ගිනිලාවෙන් පමණක්ය.[17] ෆුලා ජිහාඩ් සහ විශේෂයෙන් අතර යුද්ධ. ෆුටා ජලොන් සහ කාබු හි ඉමාමේට් මේවායින් බොහොමයක් සැපයීය.[20]

බොහෝ යුද්ධ සිදු කරනු ලැබුවේ ආනයනික භාණ්ඩ වෙනුවට යුරෝපීයයන්ට විකිණීම සඳහා වහලුන් අල්ලා ගැනීමේ එකම අරමුණ සඳහා වන අතර, ඒවා භූමිය හෝ දේශපාලන බලය පිළිබඳ ගැටුම්වලට වඩා මිනිසුන් දඩයම් කිරීමකට සමාන විය.[17] 209 ප්‍රභූන් සහ රජවරු ප්‍රතිලාභ ලැබූහ, සාමාන්‍ය ජනතාව වැටලීමේ සහ අනාරක්ෂිතභාවයේ බර දරා සිටි අතර. වංශාධිපතියෙකු අල්ලා ගනු ලැබුවහොත්, ඔවුන් නිදහස් කිරීමට ඉඩ ඇත, මන්ද, අල්ලා ගත් අය, ඔවුන් කවුරුන් වුවද, සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ නිදහස වෙනුවෙන් කප්පම් මුදලක් ලබා ගන්නා බැවිනි.[17] වෙළඳාම සිදු කළ යුතු ආකාරය, වහල්භාවයට පත් කළ යුත්තේ කවුරුන්ද සහ නොකළ යුත්තේ කවුරුන්ද යන්න සහ වහලුන්ගේ මිල ගණන් පිළිබඳව නිතිපතා ගනුදෙනු කිරීම. සමකාලීන වංශකතාකරුවන් වහල් වෙළඳාමේ බොහෝ රජවරුන්ගෙන් ප්‍රශ්න කළ අතර, ඔවුන් වෙළඳාම නපුරු ලෙස හඳුනා ගත් නමුත් යුරෝපීයයන් ඔවුන්ගෙන් වෙනත් භාණ්ඩ මිලදී නොගන්නා නිසා සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය.[17]

18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේ සිට යුරෝපීය රටවල් වහල් වෙළඳාම ක්‍රමයෙන් මන්දගාමී කිරීමට සහ/හෝ අහෝසි කිරීමට පටන් ගත්හ. පෘතුගාලය 1869 දී සහ බ්‍රසීලය 1888 දී වහල්භාවය අත්හැර දැමූ නමුත් කොන්ත්‍රාත් කම්කරු ක්‍රමයක් ඒ වෙනුවට ක්‍රියාත්මක වූ අතර එය කම්කරුවන්ට යන්තම් වඩා හොඳ විය.[20]

යටත්විජිතවාදය[සංස්කරණය]

1880 සහ 1913 වසරවල අප්‍රිකාව සංසන්දනය කිරීම

1800 ගණන්වල අගභාගය දක්වා පෘතුගීසීන් ඔවුන්ගේ බලකොටු සහ වෙළඳ ස්ථානවලින් පිටත ඔවුන්ගේ 'විජිතය' පාලනය කිරීම ප්‍රබන්ධයකි. 1860 ගණන්වල ආරම්භ වූ යුරෝපීය යටත් විජිත තරඟකාරීත්වය වැඩි වූ ස්ථානය බවට ගිනි-බිසවු පත්විය. 1870 දී එක්සත් ජනපද ජනාධිපති යුලිසෙස් එස්. ග්‍රාන්ට් ගේ මැදිහත්වීමෙන් බොලමා හි තත්ත්වය පිළිබඳ ආරවුල පෘතුගාලයට වාසිදායක ලෙස විසඳන ලද නමුත් පෘතුගීසි හිමිකම් සඳහා ප්‍රංශ ආක්‍රමණය දිගටම පැවතුනි. 1886 දී වර්තමානයේ සෙනගාලය ලෙස හඳුන්වන කැසමන්ස් ප්‍රදේශය ඔවුන්ට පවරා දෙන ලදී.[16]

නිදහස සඳහා අරගලය[සංස්කරණය]

පෘතුගීසි ගිනියාවේ පෘතුගීසි යටත් විජිත යුද්ධය, 1968

ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ්ගේ නිදහස සඳහා වූ අප්‍රිකානු පක්ෂය (PAIGC) 1956 දී අමිල්කාර් කබ්රාල්ගේ නායකත්වය යටතේ ආරම්භ කරන ලදී. මුලදී සාමකාමී ක්‍රම සඳහා කැපවී සිටි, 1959 පිඩ්ජිගුයිටි සංහාරය, ගම්බද ගොවි ජනතාව දේශපාලනික වශයෙන් බලමුලු ගැන්වීමට දැඩි ලෙස නැඹුරු වෙමින්, වඩාත් මිලිටරිකරණය වූ උපක්‍රම වෙත පක්ෂය තල්ලු කළේය. කොනක්‍රි හි ඔවුන්ගේ කඳවුරේ සිට වසර ගණනාවක් සැලසුම් කිරීම සහ සූදානම් වීමෙන් පසුව, PAIGC විසින් 1963 ජනවාරි 23 දින ගිනි-බිසවු නිදහස් යුද්ධය දියත් කරන ලදී.[20]

අනෙකුත් පෘතුගීසි යටත් විජිතවල ගරිල්ලා ව්‍යාපාර මෙන් නොව, PAIGC භූමියේ විශාල කොටස් මත සිය පාලනය වේගයෙන් ව්‍යාප්ත කළේය. කැලෑවක් වැනි භූමි ප්‍රදේශයේ ආධාර ඇතිව, අසල්වැසි මිත්‍ර රටවල් සමඟ දේශසීමා වෙත පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකි අතර කියුබාව, චීනය, සෝවියට් සංගමය සහ වාමාංශික අප්‍රිකානු රටවලින් විශාල ආයුධ ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. ගුවන් ප්‍රහාරයෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහා සැලකිය යුතු ගුවන් යානා නාශක හැකියාවක් ලබා ගැනීමට පවා PAIGC සමත් විය.[20] 1973 එහි නිර්මාතෘ සහ නායක අමිල්කාර් කබ්රාල් ඝාතනය කරන විට.[31] කබ්රාල්ගේ මරණයෙන් පසු පක්ෂ නායකත්වය ඇරිස්ටයිඩ් පෙරේරා අතට පත් වූ අතර පසුව ඔහු කේප් වර්ඩ් ජනරජයේ පළමු ජනාධිපති බවට පත් විය.

1970 පෘතුගීසි-ගිනියා සහ අනෙකුත් ජනපදවල පෘතුගීසි පාලනයේ (කොළ), මතභේදාත්මක (කහ) සහ කැරලිකරුවන්ගේ පාලන ප්‍රදේශ (රතු)

නිදහස (1973)[සංස්කරණය]

PAIGC හමුදා 1974 දී ගිනි-බිසාවු හි ධජය ඔසවයි.

නිදහස ඒකපාර්ශ්විකව 1973 සැප්තැම්බර් 24 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය දැන් රටේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයක් වේ.[32] 1974 සැප්තැම්බර් 10 වැනි දින නිල වශයෙන් රට ස්වාධීන ලෙස පිළිගනු ලැබිණි.[33] නිකොලා සීයුරෙස්කු ගේ රුමේනියාව යනු ගිනි-බිසවු නිල වශයෙන් පිළිගත් පළමු රට වන අතර ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ් හි නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය සමඟ ගිවිසුම් අත්සන් කළ පළමු රට විය.[34][35]

ජාතියේ නිදහස මත, එය එහි ජාතික ගීය ලෙස Esta É a Nossa Patria Bem Amada ප්‍රකාශයට පත් කළේය. 1996 වන තෙක්, මෙය කේප් වර්ඩ් සමඟ බෙදා ගන්නා ලද අතර, පසුව එය තමන්ගේම නිල ජාතික ගීය Cântico da Liberdade භාවිතා කළේය.[36][37][38][39]

අමිල්කාර්ගේ සහෝදරයා සහ PAIGC හි සම-නිර්මාතෘ ලුයිස් කබ්රාල්, ගිනි-බිසවු හි පළමු ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී.[28] නිදහස හොඳම අනුග්‍රහය යටතේ ආරම්භ විය. බිසවු-ගිනියා ඩයස්පෝරාව සමූහ වශයෙන් නැවත මෙරටට පැමිණ තිබුණි. සැමට පාසලට ප්‍රවේශ වීමේ ක්‍රමයක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පොත් නොමිලේ ලැබුණු අතර පාසල්වල ප්‍රමාණවත් ගුරුවරුන් සංඛ්‍යාවක් සිටින බව පෙනෙන්නට තිබුණි. කලින් නොසලකා හරින ලද ගැහැණු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය දිරිමත් කරන ලද අතර ග්‍රාමීය ලෝකයට වඩාත් අනුවර්තනය වූ නව පාසල් දින දර්ශනයක් සම්මත කරන ලදී. 1980 දී, ආර්ථික තත්ත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස පිරිහී ගිය අතර, බලයේ සිටි ආන්ඩුව කෙරෙහි පොදු අතෘප්තියට හේතු විය. 1980 නොවැම්බර් 14 වන දින, "නිනෝ වියේරා" ලෙසින් හැඳින්වූ ජොආවෝ බර්නාඩෝ වියේරා, ජනාධිපති ලුයිස් කබ්රාල් බලයෙන් පහ කළේය. ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවන ලද අතර විප්ලවයේ සාමාජිකයින් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා කවුන්සිලයක් වියේරාගේ සභාපතිත්වයෙන් පිහිටුවන ලදී. එතැන් සිට රට ලිබරල් ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කර ඇත. සමාජ අංශයේ සහ අධ්‍යාපනයේ වියදමින් අයවැය කප්පාදු කිරීම් සිදු කර ඇත.[40]

1984 දක්වා විප්ලවවාදී කවුන්සිලයක් විසින් රට පාලනය කරන ලදී. පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය 1994 දී පැවැත්විණි. 1998 මැයි මාසයේදී හමුදා නැගිටීමක් ගිනි-බිසවු සිවිල් යුද්ධයට තුඩු දුන් අතර 1999 ජූනි මාසයේදී ජනාධිපතිවරයා නෙරපා හැරීමට හේතු විය.[41] 2000 දී නැවත මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, කුම්බා අයිලා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.[42]

2003 සැප්තැම්බර් මාසයේදී හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් සිදු විය. "ගැටළු විසඳා ගැනීමට නොහැකි වීම" යන චෝදනාව මත හමුදාව විසින් අයිලා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.[43] කිහිප වතාවක් ප්‍රමාද වීමෙන් පසුව, ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය 2004 මාර්තු මාසයේදී පැවැත්විණි. හිඟ වැටුප් සම්බන්ධයෙන් 2004 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇති වූ කැරැල්ලක් සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියාගේ මරණයට හේතු විය.[44]

වියේරා වසර සිට වර්තමානය දක්වා[සංස්කරණය]

2005 ජූනි මාසයේදී, අයිලා බලයෙන් පහ කළ කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු පළමු වරට ජනාධිපතිවරනය පැවැත්විණි. රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපති යැයි කියමින් PRS සඳහා අපේක්ෂකයා ලෙස ලලා නැවත පැමිණියද, මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේ 1999 කුමන්ත්‍රණයෙන් බලයෙන් පහ කරන ලද හිටපු ජනාධිපති ජෝවා බර්නාඩෝ වියේරා විසිනි. වියේරා දෙවන මැතිවරණයේදී මාලම් බකායි සන්හා පරාජය කළේය. සැන්හා මුලදී එය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ, අගනුවර වන බිසාවු ඇතුළු මැතිවරණ කොට්ඨාශ දෙකක් තුළ විකෘති කිරීම් සහ මැතිවරණ වංචා සිදු වූ බව පවසමිනි.[45]

මැතිවරණයට පෙර රට තුළට ආයුධ ඇතුළු වූ බවට වාර්තා වූ අතර නාඳුනන තුවක්කු කරුවන් විසින් රජයේ කාර්යාලවලට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ඇතුළු "ප්‍රචාරක කටයුතු අතරතුර ඇති වූ බාධා කිරීම්" තිබියදීත්, විදේශීය මැතිවරණ නිරීක්ෂකයින් 2005 මැතිවරණය සමස්තයක් ලෙස "සන්සුන් සහ සංවිධානාත්මක" ලෙස විස්තර කළහ.[46]

වසර තුනකට පසුව, 2008 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී PAIGC ආසන 100 න් 67ක් සමඟින් ශක්තිමත් පාර්ලිමේන්තු බහුතරයක් දිනා ගත්තේය.[47] 2008 නොවැම්බරයේදී, ජනාධිපති වියේරාගේ නිල නිවසට සන්නද්ධ හමුදා සාමාජිකයින් විසින් ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලද අතර, ආරක්ෂකයෙකු මිය ගිය නමුත් ජනාධිපතිවරයාට හානියක් නොවීය.[48]

කෙසේ වෙතත්, 2009 මාර්තු 2 වන දින, පෙර දින පිපිරීමකින් මිය ගිය ඒකාබද්ධ මාණ්ඩලික ප්‍රධානීන්ගේ ප්‍රධානියා වන ජෙනරාල් බැටිස්ටා ටැග්මේ නා වයිගේ මරණයට පළිගන්නා සොල්දාදුවන් කණ්ඩායමක් බව මූලික වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි වියේරා ඝාතනය කරන ලදී. [49] වියේරා ගේ මරණය පුලුල්ව පැතිරුනු ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු නොවුණත්, Swisspeace නම් උපදේශක කණ්ඩායමට අනුව, රට තුළ කැලඹිලි ඇතිවීමේ සලකුනු දක්නට ලැබිණි.[50] ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අනුප්‍රාප්තික නියෝගයට ගරු කරන බවට රටේ හමුදා නායකයෝ ප්‍රතිඥා දුන්හ. ජාතික සභා කථානායක රයිමුන්ඩෝ පෙරේරා 2009 ජූනි 28 වන දින රටපුරා මැතිවරණයක් පවත්වන තෙක් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී.[51] එය PRS හි ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස කුම්බා අයිලා ට එරෙහිව PAIGC හි මාලම් බකායි සන්හා විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.[52]

ගිනි-බිසවු ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2022 ඔක්තෝබර් 25 රුසියාවේ මොස්කව්හිදී

2012 ජනවාරි 9 වන දින, දියවැඩියා රෝගයේ සංකූලතා හේතුවෙන් ජනාධිපති සන්හා මිය ගිය අතර, පෙරෙයිරා නැවතත් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. 2012 අප්‍රේල් 12 සවස රටේ හමුදා සාමාජිකයින් කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කර අන්තර්වාර ජනාධිපති සහ ප්‍රමුඛ ජනාධිපති අපේක්ෂකයෙකු අත්අඩංගුවට ගත්හ.[53] හිටපු උප මාණ්ඩලික ප්‍රධානී ජෙනරාල් මාමඩු තුරේ කුරුමා සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදයේ දී රටේ පාලනය භාරගත් අතර විරුද්ධ පක්ෂ සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.[54][55]

හොසේ මාරියෝ වාස් 2014 සිට 2019 ජනාධිපතිවරනය දක්වා ගිනි-බිසවු හි ජනාධිපති විය. ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වන විට, වාස් සිය පස් අවුරුදු ජනවරම සම්පූර්ණ කළ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු 2019 මැතිවරණයෙන් පැරදුනේ, 2020 පෙබරවාරියේ බලයට පත් උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝටය. එම්බාලෝ යනු PAIGC හි පිටුබලය නොමැතිව තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා වේ.[56][57]

2022 පෙබරවාරි 1 වන දින, ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ බලයෙන් පහ කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කරන ලදී.[58][59][60] 2022 පෙබරවාරි 2 වන දින රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය නිවේදනය කළේ මෙම සිද්ධියෙන් ප්‍රහාරකයන් හතර දෙනෙකු සහ ජනාධිපති ආරක්ෂක භටයින් දෙදෙනෙකු මිය ගිය බවයි.[61] අප්‍රිකානු සංගමය සහ ECOWAS දෙකම කුමන්ත්‍රණය හෙළා දුටුවේය.[62] කුමන්ත්‍රණයට උත්සාහ කිරීමෙන් දින හයකට පසු, 2022 පෙබරවාරි 7 වන දින, බිසාව්-ගිනියා රජය විවේචනය කරන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් වන රේඩියෝ කැපිටල් එෆ්එම් [63] ගොඩනැගිල්ලට ප්‍රහාරයක් එල්ල විය;[64] මෙය දෙවන අවස්ථාවයි. ගුවන්විදුලි නාලිකාව වසර දෙකකට අඩු කාලයකදී මෙවැනි ප්‍රහාරයකට ලක්විය.[63] එම ස්ථානයේ සේවය කරන මාධ්‍යවේදියෙකු, නිර්නාමිකව සිටීමට කැමති අතරතුර, ඔවුන්ගේ සගයෙකු විසින් ප්‍රහාරකයන් රැගෙන ගිය එක් මෝටර් රථයක් ජනාධිපති ධුරයට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇති බව සිහිපත් කළේය.[64]

2022 දී යුක්රේනයේ ජනාධිපති වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි ඔහුගේ සහචර උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ මාධ්‍ය හමුවකදී හමුවිය. එම්බාලෝ යුද්ධයේ ආරම්භයෙන් පසු යුක්රේනයට පැමිණි පළමු අප්‍රිකානු පාලකයා බවට පත්විය.[65]

දේශපාලනය[සංස්කරණය]

ගිනියා-බිසවු ජනාධිපති මන්දිරය
ගිනියා-බිසාවු හි පෙළපාලියකදී මහජන සාමය පිළිබඳ පොලිස් නිලධාරියා

ගිනි-බිසාවු යනු ජනරජයකි.[66] පසුගිය කාලයේ රජය ඉතා මධ්‍යගත වී තිබුණා. 1991 මැද භාගය වන තෙක් බහු-පක්ෂ පාලනයක් ස්ථාපිත කර නොතිබුණි.[66] ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා වන අතර අගමැතිවරයා ආණ්ඩුවේ නායකයා වේ. 1974 නිදහසේ සිට, ජෝස් මාරියෝ වාස් 2019 ජූනි 24 දින ජනාධිපති ලෙස ඔහුගේ පස් අවුරුදු ධූර කාලය අවසන් කරන තෙක්, කිසිදු ජනාධිපතිවරයෙකු සම්පූර්ණ පස් අවුරුදු ධූර කාලයක් සාර්ථකව සේවය කළේ ය.[67]

ව්‍යවස්ථාදායක මට්ටමින්, ඒකමණ්ඩල එක්රැස්වීම් ජාතික ජනප්‍රිය (ජාතික මහජන සභාව) සාමාජිකයින් 100 කින් සමන්විත වේ. ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයක් සඳහා බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් ජනප්‍රියව තේරී පත් වේ. අධිකරණ පද්ධතියේ ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන් නව දෙනෙකුගෙන් සැදුම් ලත් විනිශ්චය මණ්ඩලයක් (Supremo da Justiça) විසිනි. ඔවුන් සේවය කරන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ කැමැත්තටයි.[68]

ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ දෙක වන්නේ PAIGC (ගිනියා සහ කේප් වර්ඩ් නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය) සහ PRS (සමාජ අලුත් කිරීම සඳහා වූ පක්ෂය) ය. සුළු පක්ෂ 20කට වඩා ඇත.[69]

විදේශ සබඳතා[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු යනු ලුසොෆෝන් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය ලෙසද හැඳින්වෙන පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) ආරම්භක සාමාජික රාජ්‍යයකි, සහ පෘතුගීසි නිල භාෂාවක් වන මහාද්වීප හතරක් පුරා ලුසොෆෝන් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය සහ දේශපාලන සංගමය.[70]

හමුදාමය[සංස්කරණය]

2019 ඇස්තමේන්තුවකට අනුව ගිනි-බිසවු සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රමාණය පුද්ගලයන් 4,400ක් පමණ වන අතර හමුදා වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2%කට වඩා අඩුය.[71]

2018 දී, ගිනි-බිසවු න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.[72]

පරිපාලන අංශ[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු කලාප අටකට (regiões) සහ එක් ස්වයං පාලන අංශයකට (sector autonomo) බෙදා ඇත.[73] මේවා, අනෙක් අතට, අංශ 37කට බෙදා ඇත.[74] කලාප වන්නේ:[74]

භූගෝලය[සංස්කරණය]

ඔරංගෝ දූපතේ දුර්ලභ ලුණු වතුර හිපපොටේමස්
කැරවේලා, බිසගෝස් දූපත්
ගිනි-බිසවු හි සාමාන්‍ය දර්ශන

ගිනි-බිසවු මායිම් වන්නේ උතුරින් සෙනගාලය සහ දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් ගිනියාවයි,[75] බටහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරය සමඟය.[75] එය බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 11° සහ 13°N (කුඩා ප්‍රදේශයක් 11°ට දකුණින්) සහ දේශාංශ 11° සහ 15°W අතර ය.[76]

වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948),[75] රට ප්‍රමාණයෙන් තායිවානයට හෝ බෙල්ජියමට වඩා විශාලය. උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර 262 (අඩි 860) ක උන්නතාංශයක් සහිත මොන්ටේ ටොරින් ය. එහි භූමි ප්‍රදේශය බොහෝ දුරට පහත් වෙරළබඩ තැනිතලා වන අතර ගිනියානු කඩොලාන වගුරුබිම් නැගෙනහිරින් ගිනියානු වනාන්තරය දක්වා ඉහළ යයි-සැවානා මොසෙයික්.[77] එහි මෝසම් වැනි වැසි සමය සහරාවෙන් හමා එන උණුසුම්, වියලි හර්මැට්ටන් සුළං සහිත කාල පරිච්ඡේද සමඟ මාරු වේ. බිජාගෝස් දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ ප්‍රධාන ගොඩබිමට ඔබ්බෙන්ය.[78] රට පරිසර කලාප දෙකකට නිවහන වේ: ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් සහ ගිනියානු කඩොලාන.[79]

දේශගුණය[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු මෘදු උෂ්ණත්ව උච්චාවචනයන් සමඟ අවුරුද්ද පුරා උණුසුම් වේ; එය සාමාන්‍ය 26.3 °C (79.3 °F). බිසවු හි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 2,024 (අඟල් 79.7) වේ, නමුත් මෙය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ ගණනය කරනු ලබන්නේ ජූනි සහ සැප්තැම්බර්/ඔක්තෝබර් අතර වැටෙන වැසි සමයේදීය. දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ රට නියඟයකට මුහුණ දෙයි.[80]

පාරිසරික ගැටලු[සංස්කරණය]

දැඩි පාරිසරික ගැටළු අතර වන විනාශය, පාංශු ඛාදනය, අධික ලෙස තෘණ කිරීම සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ඇතුළත් වේ.[77] ගිනි-බිසවු හි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 5.7/10, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 97 වැනි ශ්‍රේණිගත කිරීමකි.[81]

වනජීවී[සංස්කරණය]

කැරකල්

ගිනියා-බිසාව් යනු ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් බටහිර අප්‍රිකානු රටකි.

ක්ෂීරපායින්[සංස්කරණය]

විලෝපිකයන්[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු හි බොහෝ විලෝපික විශේෂවල තත්ත්වය පිළිබඳව තවමත් බොහෝ විවාද පවතී. මෙය අර්ධ වශයෙන්, රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ අධ්‍යයනයට ලක් නොවී පවතින නිසා සහ බොහෝ විලෝපික විශේෂවල ගුප්ත ස්වභාවය නිසාය. නිදසුනක් වශයෙන්, IUCN රතු ලැයිස්තුවේ තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂයන් විසින් සිංහයා පිළිබඳ 2014 තක්සේරුවේදී සිංහයා ගිනි-බිසවු හි සමහර විට වඳ වී ගොස් ඇති බවට ලැයිස්තුගත කර ඇත.[82] කෙසේ වෙතත්, 2016 දී ගිනිකොන දිග බෝයි කලාපයේ කැමරා උගුලක සිංහයෙකුගේ පින්තූරයක් තවමත් සටහන් විය.[83]

  • සිංහයා (Panthera leo)
  • දිවියා (Panthera pardus)
  • අප්‍රිකානු වල් බල්ලා (Lycaon pictus)
  • අප්‍රිකානු රන්වන් බළලා (Caracal aurata)
  • කැරකල් (Caracal caracal)
  • සර්වල් (Leptailurus serval)
  • පැල්ලම් සහිත හයිනා (Crocuta crocuta)
  • අප්‍රිකානු වල් බළලා (Felis lybica)
ප්‍රයිමේටාවන්[සංස්කරණය]
  • බටහිර චිම්පන්සියා (Pan troglodytes verus)
ශාක භක්ෂකයන්[සංස්කරණය]
  • රතු ගංගා ඌරා
  • වෝර්තෝග්

කුරුල්ලන්[සංස්කරණය]

  • නිල් හිස ලී පරෙවියා
  • අයිරිස් ග්ලෙන්සි-ස්ටාර්ලින්

උරගයන්[සංස්කරණය]

  • බිටිස් රයිනෝසිරස්

සාගර ජීවින්[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු හි නිවර්තන සමුද්‍ර පරිසරය, විශේෂයෙන් බිජාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ඒ අවට මුහුදු ජීවීන්ගේ ඉහළ විවිධත්වයක් ඇත. මත්ස්‍යයන් අතරට අප්‍රිකානු බටර් කැට්ෆිෂ්, මැලැප්ටෙරුරස් ඔක්සිඩෙන්ලිස්, පැරබල්නියස් සියෙරෙන්සිස් (කොම්බටූත් බ්ලෙනී), ඇනෙක්ටෙන්ස්, ඇන්සෝර්ජි, නිග්‍රිටා, ස්චල් සහ වෝටර්ලෝටි, පටි තුනකින් යුත් සමනල මාළු සහ ට්‍රැග්‍රිනිනස් ඇතුළු සයිනොඩොන්ටිස් කැට්ෆිෂ් විශේෂ පහක් ඇතුළත් වේ. කැස්බෑවන් විශේෂයෙන් බටහිර අප්‍රිකානු මඩ කැස්බෑවා ද ප්‍රමුඛ වේ.

ආර්ථිකය[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019
ගිනි-බිසවු මහ බැංකුව
ඕ ඩොමින්ගෝස් හි ඉන්ධන පිරවුම්හලක්

ගිනි-බිසවු හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලොව පහළම අගයන්ගෙන් එකක් වන අතර එහි මානව සංවර්ධන දර්ශකය පෘථිවියේ පහළම අගයන්ගෙන් එකකි. ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකකට වැඩි පිරිසක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති.[84] ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පවතී; මාළු, කජු සහ බිම් ගෙඩි එහි ප්‍රධාන අපනයන වේ.[85]

දිගුකාලීන දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අවපාතය, සමාජ තත්ත්වයන් පිරිහීම සහ සාර්ව ආර්ථික අසමතුලිතතාවයන් වැඩි වී ඇත. සූරිනාම් හැර ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ගිනි-බිසවුහි (දින 233ක් හෝ සති 33ක් පමණ) නව ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් වැඩි කාලයක් ගතවේ.[86]

රටේ ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ විසින් ස්ථාවරත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් පසුව, IMF පිටුබලය ලබන ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනකට මග පාදමින් ගිනියා-බිසවු ආර්ථික ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කිරීමට පටන් ගෙන ඇත.[87]

වසර කිහිපයක ආර්ථික පසුබෑමෙන් සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පසුව, 1997 දී, ගිනි-බිසවු CFA ෆ්‍රෑන්ක් මූල්‍ය පද්ධතියට ඇතුළු වූ අතර එමඟින් යම් අභ්‍යන්තර මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ඇති විය.[88] 1998 සහ 1999 දී සිදු වූ සිවිල් යුද්ධය සහ 2003 සැප්තැම්බරයේ හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් නැවතත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කඩාකප්පල් කළ අතර, ආර්ථික හා සමාජ යටිතල ව්‍යුහයේ සැලකිය යුතු කොටසක් නටඹුන් බවට පත් කරමින් දැනටමත් පුලුල්ව පැතිරී ඇති දරිද්‍රතාවය තීව්‍ර කළේය. 2004 මාර්තු මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් සහ 2005 ජූලි මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව, තවමත් බිඳෙනසුලු දේශපාලන වාතාවරණයක් තිබියදීත්, රට දිගුකාලීන අස්ථාවරත්වයෙන් ගොඩ ඒමට උත්සාහ කරයි.[89]

2005 දී පමණ පටන්, ලතින් ඇමරිකාව පදනම් කරගත් මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන්, අසල්වැසි බටහිර අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයක් සමඟ, කොකේන් සඳහා යුරෝපයට ප්‍රතිනැව්ගත කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස ගිනි-බිසවු භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්හ.[90] එක්සත් ජාතීන්ගේ නිලධාරියෙකු විසින් ජාතිය විස්තර කරන ලද්දේ "මත්ද්‍රව්‍ය රාජ්‍යයක්" බවට පත්වීමේ අවදානමක් ඇති බවයි.[91] 2012 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු වැඩි වූ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම නැවැත්වීමට රජය සහ හමුදාව විසින් කර ඇත්තේ අල්ප වශයෙනි.[92] ද ඉකොනොමිස්ට් සඟරාවට අනුව ගිනි-බිසවු රජය නීතිවිරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය බෙදාහැරීම නිසා දිගින් දිගටම විනාශ වෙමින් පවතී.[93] ගිනි-බිසවු යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.[94]

සමාජය[සංස්කරණය]

ජනවිකාසය[සංස්කරණය]

Population Guinea-Bissau 1950–2020
(වමේ) 1950 සහ 2020 අතර ගිනි බිසවු හි ජනගහනය. (දකුණ) ගිනි බිසවු හි ජනගහන පිරමීඩය, 2005. 2010 දී, ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් 41.3% වයස අවුරුදු 15ට අඩු විය.[95]

ලෝක ජනගහන අපේක්ෂාවන් 2022 සංශෝධනයට අනුව, 1950 දී 518,000 ට සාපේක්ෂව 2021 දී ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනය 2,060,721 ක් විය. 2010 දී වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ජනගහනයේ අනුපාතය 41.3%, 55.4% ක් වයස අවුරුදු 15 සහ 65 අතර වයස්වල පසුවන අතර, 3.3% වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි විය.[95]

ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවුහි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්[96]
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ප්‍රතිශතය
ෆුලා
  
28.5%
බලන්ටා
  
22.5%
මන්ඩින්කා
  
14.7%
පැපල්
  
9.1%
මන්ජාකා
  
8.3%
බීෆාඩා
  
3.5%
මන්කන්හා
  
3.1%
බිජගෝස්
  
2.1%
ෆෙලූපේ
  
1.7%
මන්සොන්කා
  
1.4%
බලන්ට මානේ
  
1%
නාලු
  
0.9%
සරකුලේ
  
0.5%
සොසෝ
  
0.4%
ප්‍රකාශ කර නැත
  
2.2%
ගිනි බිසවු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල වර්තමාන ජනාවාස රටාව

ගිනි-බිසවු හි ජනගහනය වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වන අතර විවිධ භාෂා, සිරිත් විරිත් සහ සමාජ ව්‍යුහයන් ඇත.[97]

බිසවු-ගිනියන් පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලට බෙදිය හැකිය:[97]

ෆුලා සහ මැන්ඩින්කා කතා කරන ජනතාව, ජනගහනයෙන් විශාලතම කොටස සමන්විත වන අතර උතුරේ සහ ඊසාන දෙසින් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත;[97]

දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ජීවත් වන බලන්ටා සහ පැපල් ජනතාව;[97] සහ

මධ්‍යම සහ උතුරු වෙරළබඩ ප්‍රදේශ අත්පත් කරගෙන සිටින මන්ජකෝ සහ මන්චන්හා.[97]

ඉතිරිව සිටින බොහෝ දෙනා මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති මෙස්ටිචෝ ය.[98][99]

පෘතුගීසි ස්වදේශිකයන් බිසවු-ගිනියන් ඉතා කුඩා ප්‍රතිශතයකි.[98] ගිනිබිසව් නිදහස ලැබීමෙන් පසු පෘතුගීසි ජාතිකයන්ගෙන් වැඩි පිරිසක් රට හැර ගියහ. රටේ කුඩා චීන ජනගහනයක් ඇත.[100] පැරනි ආසියානු පෘතුගීසි යටත් විජිතයක් වූ මැකාවුහි මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ කැන්ටනීස් සම්භවයක් ඇති වෙළඳුන් සහ වෙළෙන්දන් මෙයට ඇතුළත් වේ.[98]

ප්‍රධාන නගර[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු හි ප්‍රධාන නගර:[101]

ස්ථා. නගරය ජනගහනය
2015 ඇස්තමේන්තුව කලාපය
1 බිසාවු 492,004 බිසාවු
2 ගැබු 48,670 ගැබු
3 බෆාටා 37,985 බෆාටා
4 බිසෝරා 29,468 ඔයියෝ
5 බෝලම 16,216 බෝලම
6 කැචු 14,320 කැචු
7 බුබාක් 12,922 බෝලම
8 කැටියෝ 11,498 ටොම්බාලි
9 මන්සා 9,198 ඔයියෝ
10 බුබා 8,993 ක්විනාරා

භාෂා[සංස්කරණය]

ගිනි-බිසවු හි භාෂා[96]
භාෂා ප්‍රතිශතය
පෘතුගීසි ක්‍රියෝල්
  
90.4%
පෘතුගීසි
  
32.1%
ෆුලා
  
16.0%
බලන්ටා
  
14.0%
ප්‍රංශ
  
7.1%
මැන්ඩින්කා
  
7.0%
මංජක්
  
5.0%
පැපල්
  
3.0%
ඉංග්‍රීසි
  
2.9%
ෆෙලූප්
  
1.0%
ස්පාඤ්ඤ
  
0.5%
රුසියානු
  
0.1%
වෙනත්
  
1.8%
2008, බයෝම්බෝ කලාපයේ ගිනි බිසවු ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය සඳහා ක්‍රියෝල් හි ඡන්දදායක අධ්‍යාපන පෝස්ටර්

කුඩා රටක් වුවද, ගිනිය-බිසවුහි ඔවුන්ගේම සංස්කෘතීන් සහ භාෂාවන් සහිත එකිනෙකින් ඉතා වෙනස් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇත. මෙයට හේතුව ගිනි-බිසවු අප්‍රිකාව තුළ සරණාගත හා සංක්‍රමණික ප්‍රදේශයක් වීමයි. යටත් විජිතකරණය සහ වාර්ගික මිශ්‍ර කිරීම පෘතුගීසි සහ ක්‍රියෝල් හෝ ක්‍රියෝලෝ ලෙස හඳුන්වන පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් ගෙන ආවේය.[102]

නිදහසින් පසු ගිනි-බිසවු හි එකම නිල භාෂාව වන සම්මත පෘතුගීසි භාෂාව බොහෝ විට දෙවන භාෂාවක් ලෙස කථා කරයි, ස්වදේශික කථිකයන් කිහිප දෙනෙකු සිටින අතර එහි භාවිතය බොහෝ විට බුද්ධිමය හා දේශපාලන ප්‍රභූන්ට සීමා වේ. එය යටත් විජිත පාලනයේ උරුමයක් ලෙස රජයේ සහ ජාතික සන්නිවේදනයේ භාෂාවයි. ප්‍රාථමික මට්ටමේ සිට තෘතීයික මට්ටම් දක්වා පාසල් අධ්‍යාපනය පෘතුගීසි භාෂාවෙන් පවත්වනු ලබන අතර, ඕනෑම විධිමත් අධ්‍යාපනයක් සඳහා ප්‍රවේශය ඇත්තේ ළමුන්ගෙන් 67%කට පමණි. දත්ත වලට අනුව පෘතුගීසි කතා කරන්නන් සංඛ්‍යාව 11% සිට 15% දක්වා පරාසයක පවතී.[98] නවතම සංගණනයේදී (2009) ජනගහනයෙන් 27.1% ක් ක්‍රියෝල් නොවන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන බව ප්‍රකාශ කර ඇත (පිළිවෙලින් නගරවාසීන්ගෙන් 46.3% සහ ග්‍රාමීය ජනගහනයෙන් 14.7%).[103] පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් භාෂාව ජනගහනයෙන් 44%ක් විසින් කතා කරන අතර ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා විවිධ කණ්ඩායම් අතර ඵලදායී ලෙස භාෂා භාෂාව වේ.[98] ක්‍රියෝල් භාවිතය තවමත් ප්‍රසාරණය වෙමින් පවතින අතර ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරයක් එය වටහාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, සම්මත පෘතුගීසි භාෂාවෙන් බාධා කිරීම්වලට ලක්වීම නිසා ක්‍රියෝල් ප්‍රභේදවල අඛණ්ඩ පැවැත්මක් ඇති කිරීම හේතුවෙන් විජිතකරණය ක්‍රියාවලීන් සිදුවෙමින් පවතී, වඩාත්ම දුරස්ථ වන්නේ බැසිලික්ට්ස් සහ සමීප ඒවා වන ඇක්රොලෙක්ට්ස් වේ. ගිනි-බිසවු හි පශ්චාත් ක්‍රියෝල් අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පවතින අතර පෘතුගීසි භාෂා සම්මතයට සමීප වන ක්‍රියෝලෝ 'ලෙව්' ('මෘදු' ක්‍රියෝල්) ප්‍රභේදයකි.[102]

ඉතිරි ග්‍රාමීය ජනගහනය එක් එක් වාර්ගිකත්වයට අනන්‍ය වූ විවිධ ස්වදේශීය අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරයි: ෆුලා (16%), බලන්ටා (14%), මැන්ඩින්කා (7%), මන්ජක් (5%), පැපල් (3%), ෆෙලුපේ (1%) ), බීෆාඩා (0.7%), බිජගෝ (0.3%), සහ නාලු (0.1%), ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂාවන් වන ජනවාර්ගික භාෂාව කතා කරයි.[102][104] බොහෝ පෘතුගීසි සහ මෙස්ටිකෝස් කථිකයන්ට අප්‍රිකානු භාෂාවන්ගෙන් එකක් සහ අමතර භාෂා ලෙස ක්‍රියෝල් ඇත. ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂා ඔවුන්ගේ අඩු කීර්තිය තිබියදීත්, ඕනෑම තත්වයක් තුළ අධෛර්යමත් නොවේ. මෙම භාෂා එකම ජනවාර්ගික පසුබිමක පුද්ගලයින් අතර සම්බන්ධකය වන අතර දිනපතා ගම්වල, අසල්වැසියන් හෝ මිතුරන් අතර, සාම්ප්‍රදායික හා ආගමික උත්සවවලදී මෙන්ම නාගරික සහ ග්‍රාමීය ජනතාව අතර සම්බන්ධතා සඳහාද භාවිතා වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම භාෂා කිසිවක් ගිනි-බිසවුහි ප්‍රමුඛ නොවේ.[102]

ගිනි-බිසවු ප්‍රංශ භාෂාව කතා කරන ජාතීන්ගෙන් වට වී ඇති නිසා ප්‍රංශ භාෂාව පාසල්වල විදේශීය භාෂාවක් ලෙස උගන්වයි.[98] ගිනි-බිසවු යනු ෆ්‍රැන්කොෆෝනි හි පූර්ණ සාමාජිකයෙකි.[105]

ආගම්[සංස්කරණය]

ගිනි බිසවු හි ආගම් (CIA, 2020 est.)[106]
ආගම ප්‍රතිශතය
ඉස්ලාම්
  
46.1%
ජන ආගම්
  
30.6%
ක්‍රිස්තියානි
  
18.9%
වෙනත්/අනුබද්ධ
  
4.4%

විවිධ අධ්‍යයනවලින් පෙනී යන්නේ ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා මඳක් අඩු ප්‍රමාණයක් මුස්ලිම් වන අතර සැලකිය යුතු සුළුතරයක් ජන ආගම් හෝ ක්‍රිස්තියානි ආගම අනුගමනය කරන බවයි. CIA World Factbook හි 2020 ඇස්තමේන්තුවට අනුව ජනගහනය 46.1% මුස්ලිම්, 30.6% ජන ආගම් අනුගමනය කරන, 18.9% ක්‍රිස්තියානි, 4.4% වෙනත් හෝ අනුබද්ධ නොවන බව සඳහන් කර ඇත. 2010 දී, Pew පර්යේෂණ සමීක්ෂණයකින් තීරණය වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම් සහ 19.7% ක්‍රිස්තියානි, 30.9% ජන ආගම සහ 4.3 වෙනත් ඇදහිලි අනුගමනය කරන බවයි..[107][108] 2015 Pew-Templeton අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම්, 30.9% ජන ආගම් අදහන, 19.7% ක්‍රිස්තියානි සහ 4.3% අනුබද්ධ නොවන බවයි.[109] ARDA විසින් 2020 දී මුස්ලිම් ජනගහනයේ කොටස 44.7% ක් වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. ජනගහනයෙන් 41.2% ක් ජනවාර්ගික ආගම් අදහන අය ලෙස ද 13% ක් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ද ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[110]

ඉස්ලාමීය ඇඳුමින් සැරසී සිටින පිරිමින්, බෆාටා, ගිනි බිසවු

මුස්ලිම්වරුන් අතර ආගමික අනන්‍යතාවය සම්බන්ධයෙන්, Pew වාර්තාවක් ගිනි බිසවුහි පවතින නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව තීරණය කළේය. ගිනි බිසවු ටැන්සානියාව, උගන්ඩාව, ලයිබීරියාව, නයිජීරියාව සහ කැමරූන් වැනි අනෙකුත් උප සහරානු රටවල් සමඟ මෙම වෙනස බෙදාහදා ගත්තේය.[111] මෙම Pew පර්යේෂණය ද ප්‍රකාශ කළේ මෙම නිශ්චිත අධ්‍යයනයේ කිසිදු පැහැදිලි ආධිපත්‍ය නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරන ලද රටවල් වැඩි වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ උප සහරා අප්‍රිකාවේ බවයි.[112] තවත් Pew වාර්තාවක්, ලෝක ආගම්වල අනාගතය, 2010 සිට 2050 දක්වා ඉස්ලාම් භක්තිකයින් ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් ඔවුන්ගේ කොටස වැඩි කරනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරයි.[109]

බොහෝ නිවැසියන් සාම්ප්‍රදායික අප්‍රිකානු විශ්වාසයන් සමඟ ඔවුන්ගේ පිළිවෙත් ඒකාබද්ධ කරමින් ඉස්ලාමීය සහ ක්‍රිස්තියානි ඇදහිලිවල සමමුහුර්ත ආකාර භාවිතා කරයි.[113][114] උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල මුස්ලිම්වරුන් ආධිපත්‍යය දරන අතර ක්‍රිස්තියානුවන් දකුණේ සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ආධිපත්‍යය දරයි. රෝමානු කතෝලික පල්ලිය බොහෝ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාවට හිමිකම් කියයි.[115]

ජාත්‍යන්තර ආගමික නිදහස පිළිබඳ 2021 එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තාවේ[116] සඳහන් වන්නේ විවිධ ආගමික ප්‍රජාවන්ගේ නායකයින් දැනට පවතින ප්‍රජාවන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම ඉවසා සිටින බව විශ්වාස කරන නමුත් රට තුළ නැඟී එන ආගමික මූලධර්මවාදය පිළිබඳ යම් කනස්සල්ලක් ප්‍රකාශ කරන බවයි. 2022 ජුලි මාසයේ දී, වැඩි වශයෙන් මුස්ලිම්වරුන් වෙසෙන ගැබු ප්‍රදේශයේ කතෝලික දේවස්ථානයක් විනාශ කරන ලද සිද්ධියක්, ඉස්ලාමීය අන්තවාදය රට තුළට රිංගා ගත හැකි බවට ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාව අතර කනස්සල්ලක් ඇති කළේය. කෙසේ වෙතත්, තවත් එවැනි සිදුවීම් සිදුවී නොමැති අතර, ඉස්ලාමීය අන්තවාදීන් සමඟ සෘජු සම්බන්ධතා මතුවී නොමැත.[117]

සෞඛ්‍ය[සංස්කරණය]

2008 දී ගිනි බිසවු හි උපත ලද ගැහැණු දරුවෙකුගේ ආයු අපේක්ෂාව පිළිබඳ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ ඇස්තමේන්තුව අවුරුදු 49 ක් සහ පිරිමි ළමයෙකු සඳහා අවුරුදු 47 ක් විය.[118] 2016 දී ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා 58 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 61 ක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත.[119]

වැඩිහිටි ජනගහනය අතර HIV ආසාදනය පැතිරීම 1.8%කි.[120] අලුත උපන් බිළිඳුන් වෙත සම්ප්‍රේෂණය වීම වැලැක්වීම සඳහා ආසාදිත ගර්භනී කාන්තාවන්ගෙන් 20%කට පමණක් ප්‍රතිවෛරස් ආවරණයක් ලැබේ.[121]

මැලේරියාව තවත් පදිංචිකරුවන් මරා දමයි; ජනගහනයෙන් 9%ක් ආසාදන වාර්තා කර ඇත,[122] එය ඒඩ්ස් මෙන් තුන් ගුණයක මරණ ඇති කරයි.[123] 2008 දී, මැලේරියා නාශක දැල් යට හෝ මැලේරියා මර්දන ඖෂධ සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ පහට අඩු දරුවන්ගෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි.[124]

අවට රටවල අනුපාතය අඩු වුවද, 2012 නොවැම්බර් මාසයේදී කොලරා අනුපාතය ඉහළ යන බව වාර්තා වූ අතර, රෝගීන් 1,500 ක් සහ මරණ 9 ක් වාර්තා විය. 2008 දී ගිනි බිසවු හි කොලරා වසංගතයක් 14,222 ක් පීඩාවට පත් වූ අතර 225 ක් මිය ගියේය.[125]

අධ්‍යාපනය[සංස්කරණය]

බිසවු හි යුනිවර්සිඩේඩ් ලුසෝෆෝනා (ඉහළ). ගිනි බිසවු හි බිබ්ලියෝටෙකා ජොවෙම්, බයිරෝ ද අජුඩා හි ශිෂ්‍යයින්. (පහළ)

වයස අවුරුදු 7 සිට 13 දක්වා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ.[126] වයස අවුරුදු තුනත් හයත් අතර ළමුන් සඳහා පෙර පාසල් අධ්‍යාපනය වෛකල්පිත වන අතර එහි මුල් අවධියයි. අධ්‍යාපනයේ මට්ටම් පහක් ඇත: පෙර පාසල්, මූලද්‍රව්‍ය සහ අනුපූරක මූලික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය සහ අනුපූරක ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, තාක්ෂණික හා වෘත්තීය ඉගැන්වීම සහ උසස් අධ්‍යාපනය (විශ්ව විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල නොවන). මූලික අධ්‍යාපනය ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇති අතර, දැන් වසර හයක අධ්‍යාපනයෙන් සමන්විත තනි චක්‍රයක් සාදයි. ද්විතීයික අධ්‍යාපනය බහුලව පවතින අතර චක්‍ර දෙකක් ඇත (7 සිට 9 දක්වා පන්ති සහ 10 සිට 11 දක්වා). Centro de Formação São João Bosco (2004 සිට) සහ Centro de Formação Luís Inácio Lula da Silva (2011 සිට) ඇතුළුව පෞද්ගලික පාසල් පිරිනැමීම් විවෘත කර ඇති නමුත්, රාජ්‍ය ආයතනවල වෘත්තීය අධ්‍යාපනය ක්‍රියාත්මක නොවේ.[102]

උසස් අධ්‍යාපනය සීමා සහිත වන අතර බොහෝ දෙනා විදේශයන්හි අධ්‍යාපනය ලැබීමට කැමැත්තක් දක්වන අතර සිසුන් පෘතුගාලයට ඇතුළත් වීමට කැමැත්තක් දක්වයි.[102] කියුබාව විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන සහ විවිධ නගරවල ක්‍රියාත්මක වන ආයතනික වශයෙන් ස්වාධීන නීති පීඨයක් මෙන්ම වෛද්‍ය පීඨයක් ද ඇති විශ්ව විද්‍යාල ගණනාවක් ඇත.

ළමා ශ්‍රමය ඉතා සුලභ වේ.[127] පිරිමි ළමයින් බඳවා ගැනීම ගැහැණු ළමයින්ට වඩා වැඩි ය. 1998 දී, දළ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 53.5%ක් වූ අතර, කාන්තාවන් (40%) හා සසඳන විට පිරිමි (67.7%) සඳහා ඉහළ බඳවා ගැනීමේ අනුපාතයක් විය.[127]

නොවිධිමත් අධ්‍යාපනය ප්‍රජා පාසල් සහ වැඩිහිටියන්ගේ ඉගැන්වීම් මත කේන්ද්‍රගත වේ.[102] 2011 දී සාක්ෂරතා අනුපාතය 55.3% (පිරිමි 68.9% සහ ගැහැණු 42.1%) ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[128]

ගැටුම්[සංස්කරණය]

සාමාන්‍යයෙන්, ගිනියා-බිසාවු හි විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සාමකාමීව සහජීවනයෙන් ජීවත් වන නමුත් ගැටුම් ඇති වූ විට, ඔවුන් ගොඩබිමට ප්‍රවේශ වීම වටා කැරකීමට නැඹුරු වෙති.[129]

සංස්කෘතිය[සංස්කරණය]

ගිනියා-බිසාවු හි දෙවන විශාලතම නගරය, ගැබු
බිසවු වරාය
කැචු හි සාඕ විසෙන්ටේ පාලම
බිසගෝස් දූපත් වල හෝටල්
බිසවු හි සැණකෙළියක්
ජාතික ගායක මැනේකාස් කොස්තා

මාධ්‍ය[සංස්කරණය]

ගිනි බිසවු හි ජනමාධ්‍ය මුද්‍රණ, ගුවන්විදුලිය, රූපවාහිනිය සහ අන්තර්ජාලය ඇතුළත් වේ. "Conselho Nacional de Comunicação Social පුවත්පත් නියාමනය කරයි."[130] රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ගිනි බිසවු ජාතික ගුවන් විදුලිය 1973 දී ආරම්භ වූ අතර ගිනි බිසවු රූපවාහිනිය 1987 දී ආරම්භ විය.

සංගීතය[සංස්කරණය]

ගිනි බිසවු හි සංගීතය සාමාන්‍යයෙන් රටේ ප්‍රාථමික සංගීත අපනයනය වන බහු රිද්මයානුකූල ගුම්බේ ප්‍රභේදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. කෙසේ වෙතත්, සාමාන්‍යයෙන් සමමුහුර්තවාදී අප්‍රිකානු රටවල පවා ප්‍රධාන ධාරාවේ ප්‍රේක්ෂකයන්ගෙන් ගුම්බේ සහ අනෙකුත් ප්‍රභේදයන් ඉවත් කිරීමට සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් සාධක එකතු වී ඇත.[131]

කබාසා යනු ගිනියා-බිසාවු හි ප්‍රාථමික සංගීත භාණ්ඩය වන අතර,[132] එය අතිශය වේගවත් හා රිද්මයානුකූලව සංකීර්ණ නර්තන සංගීතයේ භාවිතා වේ. පෘතුගීසි පාදක වූ ක්‍රියෝල් භාෂාවක් වන ගිනි බිසවු ක්‍රියෝල් භාෂාවෙන් සෑම විටම පාහේ පද රචනය වන අතර, එය බොහෝ විට හාස්‍ය සහ මාතෘකා, වර්තමාන සිදුවීම් සහ මතභේද වටා කැරකෙයි.[133]

ගුම්බේ යන වචනය සමහර විට සාමාන්‍ය ලෙස භාවිතා වේ, රටේ ඕනෑම සංගීතයක් හැඳින්වීමට, එය විශේෂයෙන් සඳහන් කරන්නේ රටේ ජන සංගීත සම්ප්‍රදායන් දහයක් පමණ ඒකාබද්ධ කරන අද්විතීය ශෛලියකට ය.[134] ටීනා සහ ටින්ගා වෙනත් ජනප්‍රිය ප්‍රභේද වන අතර, ජන සම්ප්‍රදායන් තුළ අවමංගල්‍ය, ආරම්භ කිරීම් සහ වෙනත් චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල භාවිතා වන චාරිත්‍රානුකූල සංගීතය මෙන්ම බලන්ට බ්‍රොස්කා සහ කුසුන්ඩේ, මැන්ඩිංගා ජම්බඩොන් සහ බිසගෝස් දූපත් වල කුන්දරේ ශබ්දය ඇතුළත් වේ.[135]

සාමාන්‍ය කෑම අතර සුප් සහ ස්ටූ ඇතුළත් වේ. සාමාන්‍ය අමුද්‍රව්‍ය වන්නේ අල, බතල, මඤ්ඤොක්කා, ළූණු, තක්කාලි සහ කෙසෙල්. කුළුබඩු, ගම්මිරිස් සහ මිරිස් ආහාර පිසීමේදී භාවිතා වේ, Aframomum melegueta බීජ (ගිනියා ගම්මිරිස්) ඇතුළුව.[136]

සිනමාව[සංස්කරණය]

ෆ්ලෝරා ගෝමස් ජාත්‍යන්තර කීර්තිමත් චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂවරියකි; ඔහුගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ චිත්‍රපටය වන්නේ Nha Fala (මගේ හඬ) ය.[137] ගෝමස්ගේ Mortu Nega (මරණය ප්‍රතික්ෂේප විය) (1988)[138] යනු ගිනි බිසවු හි මෙතෙක් නිපදවූ පළමු ප්‍රබන්ධ චිත්‍රපටය සහ දෙවන වෘතාන්ත චිත්‍රපටයයි.[138] (පළමු වෘත්තාන්ත චිත්‍රපටය වූයේ 1987 දී අධ්‍යක්ෂක Umban u'Kest (fr) විසින් N’tturudu විසිනි.) FESPACO 1989 දී මෝර්ටු නෙගා කීර්තිමත් ඔමරු ගණ්ඩා ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 1992 දී ගෝමස් විසින් උඩ්ජු අසුල් ඩි යොන්ටා[139] අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද අතර එය 1992 කෑන්ස් සිනමා උළෙල[140] හි Un Certain Regard කොටසේ තිරගත විය. ගෝමස් අප්‍රිකාව කේන්ද්‍ර කරගත් බොහෝ සිනමා උළෙලවල මණ්ඩලවල ද සේවය කර ඇත.[141] නිළි බබෙටිඩා සද්ජෝ උපත ලැබුවේ ගිනි බිසවු හි බෆාටා හි ය.[142]

ක්‍රීඩා[සංස්කරණය]

පාපන්දු යනු ගිනි බිසවු හි වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. ගිනි බිසවු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම Federação de Futebol da Guiné-Bissau හි අධිකාරිය යටතේ පවතී. ඔවුන් අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනයේ (CAF) සහ FIFA හි සාමාජිකයෝ වෙති.

මේවාද බලන්න[සංස්කරණය]

සටහන්[සංස්කරණය]

  1. Autonomous sector.

යොමු කිරීම්[සංස්කරණය]

  1. "Africa :: GUINEA-BISSAU". CIA The World Factbook. 12 July 2022.
  2. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/5bfee58e-abcd-5eca-87ef-5b56076382d1/content&ved=2ahUKEwjM48TG_-iCAxXSjqQKHQDECVgQFnoECCgQAQ&usg=AOvVaw0fI5yosicBe4P3HctJZgHr
  3. "Guinea-Bissau" – Field Listing: Nationality. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 26 ජූනි 2015 at the Wayback Machine The World Factbook 2013–14. Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2013. Retrieved 15 July 2015.
  4. "Guinea-Bissau". The World Factbook (2024 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 22 June 2023.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 "Guinea-Bissau". International Monetary Fund. 11 November 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 18 October 2018.
  6. "Gini Index coefficient". CIA World Factbook. සම්ප්‍රවේශය 20 August 2021.
  7. Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. 2020-12-15 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 16 December 2020.
  8. "Overview". World Bank. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  9. 9.0 9.1 9.2 "Guinea-Bissau – Country Profile – Nations Online Project". www.nationsonline.org. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  10. Bowman, Joye L. (22 January 2009). "Abdul Njai: Ally and Enemy of the Portuguese in Guinea-Bissau, 1895–1919". The Journal of African History. 27 (3): 463–479. doi:10.1017/S0021853700023276. S2CID 162344466.
  11. Corbin, Amy; Tindall, Ashley. "Bijagós Archipelago". Sacred Land Film Project. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2022.
  12. "Guinea-Bissau: Swearing-in of new President unlikely to bring stability, says UN representative". UN News. 14 February 2020. සම්ප්‍රවේශය 23 September 2020.
  13. Handem, Myrna (2015). Portuguese, Creole, or Both: The Problematic of Language Choice in the Republic of Guinea-Bissau. The Social, Political and Economic Implications of Language Choice (Ph. D. thesis). Howard University.
  14. "Africa: Guinea-Bissau". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 22 October 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 January 2020.
  15. "Chapter 1: Religious Affiliation". Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa (Report). Pew Research Center. 15 April 2010.
  16. 16.0 16.1 16.2 "Early history". Encyclopedia Britannica. සම්ප්‍රවේශය 20 August 2023.
  17. 17.00 17.01 17.02 17.03 17.04 17.05 17.06 17.07 17.08 17.09 17.10 17.11 17.12 17.13 17.14 17.15 17.16 17.17 17.18 17.19 Rodney, Walter Anthony (May 1966). "A History of the Upper Guinea Coast, 1545–1800" (PDF). Eprints. 2020-03-07 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 24 November 2022.
  18. 18.0 18.1 18.2 18.3 18.4 Schoenmakers, Hans (1987). "Old Men and New State Structures in Guinea-Bissau". The Journal of Legal Pluralism and Unofficial Law (ඉංග්‍රීසි බසින්). 19 (25–26): 99–138. doi:10.1080/07329113.1987.10756396.
  19. Nanque, Neemias Antonio (2016). Revoltas e resistências dos Papéis da Guiné-Bissau contra o Colonialismo Português – 1886–1915 (PDF) (Trabalho de conclusão de curso). Universidade da Integração Internacional da Lusofonia Afro-Brasileira. 2022-09-20 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 24 November 2022.
  20. 20.00 20.01 20.02 20.03 20.04 20.05 20.06 20.07 20.08 20.09 Lobban, Richard Andrew Jr.; Mendy, Peter Karibe (2013). Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau (4th ed.). Lanham: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-5310-2.
  21. Bowman, Joye L. (22 January 2009). "Abdul Njai: Ally and Enemy of the Portuguese in Guinea-Bissau, 1895–1919". The Journal of African History. 27 (3): 463–479. doi:10.1017/S0021853700023276. S2CID 162344466.
  22. Mendy, Peter Karibe; Jr, Richard A. Lobban (17 October 2013). Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau (ඉංග්‍රීසි බසින්). Scarecrow Press. p. 160. ISBN 978-0-8108-8027-6.
  23. Barry, Boubacar (1998). Senegambia and the Atlantic slave trade. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 21.
  24. 24.0 24.1 24.2 Wright, Donald R (1987). "The Epic of Kalefa Saane as a guide to the Nature of Precolonial Senegambian Society-and Vice Versa". History in Africa. 14: 287–309. doi:10.2307/3171842. JSTOR 3171842. S2CID 162851641.
  25. Page, Willie F. (2005). Davis, R. Hunt (ed.). Encyclopedia of African History and Culture. Vol. III (Illustrated, revised ed.). Facts On File. p. 92.
  26. "Kaabu Oral History Project Proposal" (PDF). African Union Common Repository. 20 June 1980. සම්ප්‍රවේශය 24 November 2022.
  27. Hair, P. E. H. (1994). "The Early Sources on Guinea" (PDF). History in Africa. 21: 87–126. doi:10.2307/3171882. JSTOR 3171882. S2CID 161811816 – via Cambridge University Press.
  28. 28.0 28.1 28.2 "HISTORY OF GUINEA-BISSAU". www.historyworld.net. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  29. "British Library – Endangered Archive Programme (EAP)". inep-bissau.org. 18 March 1921. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 June 2013.
  30. Gale Group. (2017). Guinea-Bissau. In M. S. Hill (Ed.), Worldmark encyclopedia of the nations (14th ed., Vol. 2, pp. 379–392). Gale.
  31. Brittain, Victoria (17 ජනවාරි 2011). "Africa: a continent drenched in the blood of revolutionary heroes". The Guardian. London. 17 ජනවාරි 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 දෙසැම්බර් 2016.
  32. Benzinho, Joana; Rosa, Marta (December 2015). Discovering Guinea-Bissau (PDF). NGO afectos com Letra. p. 29. ISBN 978-989-20-6315-7. 2017-01-05 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 20 September 2019.
  33. Johnson, Thomas A. (11 September 1974). "Portugal Formally Grants Guinea‐Bissau Freedom". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 26 June 2021.
  34. Ratiu, Ion; Rațiu, Ion (1975). Ion Rațiu, Foreign Affairs Publishing Company, 1975, Contemporary Romania: Her Place in World Affairs, p. 90. Foreign Affairs Publishing Company. ISBN 9780900380167.
  35. "RFE/RL, 1979. Radio Free Europe Research, Volume 4, Issues 15–27". April 1979.
  36. Mourão, Daniele Ellery (April 2009). "Guiné-Bissau e Cabo Verde: identidades e nacionalidades em construção". Pro-Posições (පෘතුගීසි බසින්). 20: 83–101. doi:10.1590/S0103-73072009000100006. ISSN 1980-6248.
  37. Agency, Central Intelligence (2013-01-04). The World Factbook 2012-13 (ඉංග්‍රීසි බසින්). U.S. Executive Office of the President. p. 311. ISBN 978-0-16-091142-2.
  38. Berg, Tiago José (2012-11-26). Hinos de todos os países do mundo (ඉංග්‍රීසි බසින්). Panda Books. p. 178. ISBN 9788578881917.
  39. Diario, Nós (16 December 2016). "Literatura para a militância nacional: hinos da lusofonia". Nós Diario (ගැලීසියානු බසින්). සම්ප්‍රවේශය 2022-01-24.
  40. "Tobias Engel, A sina da instabilidade, biblioteca diplo". 3 March 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2022.
  41. Uppsala Conflict Data Program Conflict Encyclopedia, Guinea Bissau: government, in depth, Negotiations, Veira's surrender and the end of the conflict සංරක්ෂණය කළ පිටපත 31 දෙසැම්බර් 2013 at the Wayback Machine, viewed 12 July 2013,
  42. Guinea-Bissau's Kumba Yala: from crisis to crisis සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 ජූලි 2012 at the Wayback Machine. Afrol.com. Retrieved 22 June 2013.
  43. Smith, Brian (27 September 2003) "US and UN give tacit backing to Guinea Bissau coup" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine, Wsws.org, September 2003. Retrieved 22 June 2013
  44. "Armed forces chief killed as soldiers mutiny over pay arrears". The New Humanitarian. 7 October 2004. සම්ප්‍රවේශය 28 October 2022.
  45. GUINEA-BISSAU: Vieira officially declared president සංරක්ෂණය කළ පිටපත 25 අගෝස්තු 2012 at the Wayback Machine. irinnews.org (10 August 2005).
  46. "Army man wins G Bissau election". BBC News. London. 28 ජූලි 2005. 27 ජූනි 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 ජනවාරි 2010.
  47. Guinea Bissau vote goes smooth amid hopes for stability. AFP via Google.com (16 November 2008). Retrieved 22 June 2013.
  48. Balde, Assimo (24 November 2008). "Coup attempt fails in Guinea-Bissau". London: The Independent UK independent.co.uk. 15 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 June 2010.
  49. "Soldiers kill fleeing President". Archived from the original on 8 March 2009. සම්ප්‍රවේශය 2 March 2009.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link). news.com.au (2 March 2009).
  50. Elections, Guinea-Bissau (27 May 2009). "On the Radio Waves in Guinea-Bissau". swisspeace. 8 December 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 7 February 2010.
  51. "Já foi escolhida a data para a realização das eleições presidenciais entecipadas". Bissaudigital.com. 1 April 2009. 21 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 26 June 2010.
  52. Dabo, Alberto (29 July 2009). "Sanha wins Guinea-Bissau presidential election". Reuters. සම්ප්‍රවේශය 17 December 2020.
  53. "Tiny Guinea-Bissau becomes latest West African nation hit by coup". Bissau. 12 අප්‍රේල් 2012. 13 අප්‍රේල් 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 14 අප්‍රේල් 2012.
  54. Embalo, Allen Yero (14 April 2012). "Fears grow for members of toppled G.Bissau government". Agence France-Presse. Archived from the original on 3 March 2014. සම්ප්‍රවේශය 2 May 2012.{{cite news}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  55. "Guinea-Bissau opposition vows to reach deal with junta | Radio Netherlands Worldwide". Rnw.nl. 15 April 2012. 12 October 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 May 2012.
  56. Tasamba, James (29 November 2019). "Guinea-Bissau's leader concedes election defeat". Anadolu Agency. සම්ප්‍රවේශය 14 June 2021.
  57. "Guinea-Bissau: Former PM Embalo wins presidential election". BBC news. 1 January 2020. සම්ප්‍රවේශය 14 June 2021.
  58. "Fears of Guinea-Bissau coup attempt amid gunfire in capital". The Guardian. 1 February 2022. සම්ප්‍රවේශය 1 February 2022.
  59. "Heavy gunfire heard near presidential palace in Guinea-Bissau". www.aljazeera.com. සම්ප්‍රවේශය 1 February 2022.
  60. "Gunfire near government house in Guinea-Bissau". France 24. 1 February 2022. සම්ප්‍රවේශය 1 February 2022.
  61. Dabo, Alberto (2 February 2022). "Six killed in failed coup in Guinea-Bissau". Reuters. සම්ප්‍රවේශය 2 February 2022.
  62. "Guinea-Bissau president says 'many' dead after 'failed attack against democracy'". France 24. 1 February 2022. සම්ප්‍රවේශය 1 February 2022.
  63. 63.0 63.1 Portugal, Rádio e Televisão de (7 February 2022). "Rádio Capital, na Guiné-Bissau, atacada por grupo de homens armados". Rádio Capital, na Guiné-Bissau, atacada por grupo de homens armados (පෘතුගීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 13 February 2022.
  64. 64.0 64.1 "Guiné-Bissau vive 'clima de terror'". Jornal SOL (පෘතුගීසි බසින්). 13 February 2022. සම්ප්‍රවේශය 13 February 2022.
  65. Staff writer (26 October 2022). "Ukraine interested in building multifaceted relations with African countries – Zelenskyy after meeting with President of Guinea-Bissau". President of Ukraine Official Website. සම්ප්‍රවේශය 3 September 2023.
  66. 66.0 66.1 "Guinea-Bissau (09/03)". U.S. Department of State. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  67. Tasamba, James (29 November 2019). "Guinea-Bissau's leader concedes election defeat". Anadolu Agency. සම්ප්‍රවේශය 14 June 2021.
  68. Guinea-Bissau Supreme Court සංරක්ෂණය කළ පිටපත 23 ජනවාරි 2012 at the Wayback Machine. Stj.pt. Retrieved 22 June 2013.
  69. Guinea-Bissau Political Parties සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 මැයි 2013 at the Wayback Machine. Nationsencyclopedia.com. Retrieved 22 June 2013.
  70. "CPLP – Comunidade dos Países de Língua Portuguesa – Histórico – Como surgiu?". www.cplp.org. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  71. "Guinea-Bissau – The World Factbook". www.cia.gov. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  72. "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017.
  73. "Administrative Map of Guinea-Bissau 1200 pixel – Nations Online Project". www.nationsonline.org. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  74. 74.0 74.1 "Guinea-Bissau Maps & Facts". WorldAtlas. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  75. 75.0 75.1 75.2 "Guinea-Bissau Maps & Facts". WorldAtlas. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  76. "Coordinates of Guinea-Bissau". GeoDatos. 2021. සම්ප්‍රවේශය 25 February 2021.
  77. 77.0 77.1 "Guinea-Bissau" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 28 දෙසැම්බර් 2010 at the Wayback Machine, CIA the World Factbook, Cia.gov. Retrieved 5 February 2012.
  78. Nossiter, Adam (4 November 2009) "Bijagós, a Tranquil Haven in a Troubled Land", The New York Times, 8 November 2009
  79. Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  80. Guinea-Bissau Climate සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 මැයි 2013 at the Wayback Machine. Nationsencyclopedia.com. Retrieved 22 June 2013.
  81. Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
  82. Bauer, H., Packer, C., Funston, P.F., Henschel, P. & Nowell, K. 2016. Panthera leo (errata version published in 2017). The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T15951A115130419. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T15951A107265605.en.
  83. Breider, Menno J.; Goedmakers, Annemarie; Wit, Piet; Niezing, Gerco S.; Sila, Amadu (2016). "Recent records of wild cats in the Boé sector of Guinea Bissau" (PDF). CATnews. 63: 15–17.
  84. World Bank profile සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 නොවැම්බර් 2012 at the Wayback Machine. World Bank.org (31 May 2013). Retrieved 22 June 2013.
  85. "Guinea-Bissau country profile". BBC News. 2 March 2020. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  86. The Economist (2007). Pocket World in Figures (2008 ed.). London: Profile Books. ISBN 978-1861978448.
  87. Guinea-Bissau and the IMF සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine. Imf.org (13 May 2013). Retrieved 22 June 2013.
  88. CFA Franc and Guinea-Bissau සංරක්ෂණය කළ පිටපත 26 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine. Uemoa.int. Retrieved 22 June 2013.
  89. "Guinea-Bissau". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc.. 2020. https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau. 
  90. Guinea-Bissau:A narco-state? සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine. Time. (29 October 2009). Retrieved 22 June 2013.
  91. Sullivan, Kevin (25 මැයි 2008). "Route of Evil: How a tiny West African nation became a key smuggling hub for Colombian cocaine, and the price it is paying". The Washington Post. 25 මැයි 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 27 අගෝස්තු 2017.
  92. "Guinea-Bissau drug trade 'rises since coup'". BBC News. London. 31 ජූලි 2012. 27 ඔක්තෝබර් 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 ඔක්තෝබර් 2012.
  93. "Guinea-Bissau, Africa's most famous narco-state, goes to the polls". The Economist. 2 November 2019. 1 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
  94. "The business law portal in Africa". OHADA.com (ප්‍රංශ බසින්). Paul Bayzelon. 26 March 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 January 2018.
  95. 95.0 95.1 "Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision". Esa.un.org. 6 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2017.
  96. 96.0 96.1 "Recenseamento Geral da População e Habitação 2009 Características Socioculturais" (PDF). Instituto Nacional de Estatística Guiné-Bissau. p. 22. 13 November 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2020.
  97. 97.0 97.1 97.2 97.3 97.4 "Guinea-Bissau (09/03)". U.S. Department of State. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  98. 98.0 98.1 98.2 98.3 98.4 98.5 "History & Geography – GUINEA BISSAU REPUBLIC". 31 January 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  99. Berlin, Ira (1 April 1996). "From Creole to African". William and Mary Quarterly. 53 (2): 266. doi:10.2307/2947401. JSTOR 2947401. සම්ප්‍රවේශය 6 June 2022.
  100. China-Guinea-Bissau සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine. China.org.cn. Retrieved 22 June 2013.
  101. "Guinea-Bissau: Regions, Cities & Urban Localities – Population Statistics in Maps and Charts". citypopulation.de. 2 December 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2017.
  102. 102.0 102.1 102.2 102.3 102.4 102.5 102.6 Barbosa, José (2015). Língua e desenvolvimento: O caso da Guiné-Bissau [Language and Development: The case of Guinea-Bissau] (PDF) (Master's thesis) (පෘතුගීසි බසින්). Universidade de Lisboa. 9 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 10 May 2017.
  103. Mendes, Etoal (2018). Experiências de ensino bilíngue em Bubaque, Guiné-Bissau: línguas e saberes locais na educação escolar [Bilingual teaching experiences in Bubaque, Guinea-Bissau: languages and local knowledge in school education] (PDF) (Master's thesis) (පෘතුගීසි බසින්). Universidade Federal do Rio Grande do Sul. hdl:10183/178453. 2019-12-24 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  104. "Crioulo, Upper Guinea". Ethnologue. සම්ප්‍රවේශය 22 June 2013.
  105. "Welcome to the International Organisation of La Francophonie's Official Website". Francophonie.org. 1 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 June 2013.
  106. "Guinea Bissau". The World Factbook. Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 14 June 2021.
  107. "Chapter 1: Religious Affiliation". Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa (Report). Pew Research Center. 15 April 2010.
  108. Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa (PDF) (Report). Pew Forum on Religious & Public life. April 2010. p. 20. 30 April 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 April 2018.
  109. 109.0 109.1 "Religions in Guinea Bissau". Global Religious Futures. Pew-Templeton.
  110. "Guinea-Bissau: Major World Religions (1900–2050)". Association of Religion Data Archives. සම්ප්‍රවේශය 8 October 2022.
  111. The World's Muslims: Unity and Diversity (PDF) (Report). Pew Research Center. 9 August 2012. pp. 28–30. 24 October 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  112. The World's Muslims: Unity and Diversity (PDF) (Report). Pew Research Center. 9 August 2012. p. 29. 24 October 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  113. "Guinea-Bissau" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 28 දෙසැම්බර් 2010 at the Wayback Machine, CIA the World Factbook, Cia.gov. Retrieved 5 February 2012.
  114. "Guinea-Bissau" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 අප්‍රේල් 2009 at the Wayback Machine, Encyclopædia Britannica
  115. Guinea-Bissau: Society & Culture Complete Report an All-Inclusive Profile Combining All of Our Society and Culture Reports (2nd ed.). Petaluma: World Trade Press. 2010. p. 7. ISBN 978-1607804666.
  116. "Guinea-Bissau". United States Department of State. සම්ප්‍රවේශය 1 November 2022.
  117. dimasaryo (8 July 2022). "Catholics in Guinea-Bissau unsettled by vandalism of a church". ACN International. සම්ප්‍රවේශය 1 November 2022.
  118. "Global Health Indicators: Mortality and burden of disease" (PDF). 2010. p. 50. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010.. Healthy life expectancy at birth was 42. The probability of dying between a live-birth and age 5 was 19.5% (down from 24% in 1990, p.51).
  119. "Guinea-Bissau". WHO. 2018. සම්ප්‍රවේශය 19 November 2018.
  120. The WHO estimates a 1.8% HIV-infection rate from 2007 data among 15- to 49-year-old Bissau-Guineans – see statistics on page 65 of: "2. Cause-specific mortality and morbidity" (PDF). WHO. 2010. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010.. (The section's introduction describes estimation methodology).
  121. 2008 වන විට, only 20% of HIV-infected mothers or sufferers with advanced cases had anti-retroviral drug access, see: "Health service coverage" (PDF). WHO. 2010. p. 91. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010.. Coverage in the general population is lower.
  122. "Selected infectious diseases" (PDF). WHO. 2010. p. 76. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010. – 148,542 reported cases in 2008.
  123. According to the 2010 WHO report, the latest Malaria mortality rate per 100,000 Bissau-Guineans (180) is substantially greater than that for AIDS (65). ("Cause-specific mortality and morbidity" (PDF). WHO. 2010. p. 64. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010.) Among children younger than 5, malaria is nine times more deadly (p. 65).
  124. "Global Health Indicators: 4. Health service coverage" (PDF). WHO. 2010. p. 91. 1 ජූනි 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 ජූනි 2010.
  125. "Guinea Bissau: Cholera On the Rise". AllAfrica.com. 2012. සම්ප්‍රවේශය 15 November 2012.
  126. "Guinea-Bissau Education System". www.scholaro.com. සම්ප්‍රවේශය 26 January 2021.
  127. 127.0 127.1 "Guinea-Bissau". 2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor. Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2002). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  128. "Field Listing :: Literacy". The World Factbook. 24 November 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 October 2014.
  129. Armando Mussa Sani; Jasmina Barckhausen (23 June 2017). "Theatre sheds light on conflicts". D+C, development and cooperation. 15 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2017.
  130. Falola 2015.
  131. Lobeck, Katharina (21 May 2003) Manecas Costa Paraiso di Gumbe Review සංරක්ෂණය කළ පිටපත 24 පෙබරවාරි 2018 at the Wayback Machine. BBC. Retrieved 22 June 2013.
  132. The Kora. Freewebs.com. Retrieved 22 June 2013.
  133. Radio Africa: Guinea Bissau vinyl discography සංරක්ෂණය කළ පිටපත 25 ඔක්තෝබර් 2012 at the Wayback Machine. Radioafrica.com.au. Retrieved 22 June 2013.
  134. "Radio Gumbe". 28 September 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  135. Music of Guinea-Bissau සංරක්ෂණය කළ පිටපත 5 ජූනි 2013 at the Wayback Machine. Ccas11bijagos.pbworks.com. Retrieved 22 June 2013.
  136. "Eat locally in Guinea Bissau". Slow Food International. 25 July 2012. සම්ප්‍රවේශය 2 February 2022.
  137. "Nha Fala/My Voice". spot.pcc.edu. 2002. 8 February 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  138. 138.0 138.1 Mortu Nega සංරක්ෂණය කළ පිටපත 18 දෙසැම්බර් 2008 at the Wayback Machine. California Newsreel. Newsreel.org. Retrieved 22 June 2013.
  139. Udju Azul di Yonta සංරක්ෂණය කළ පිටපත 5 ජූලි 2009 at the Wayback Machine. California Newsreel. Newsreel.org. Retrieved 22 June 2013.
  140. "Festival de Cannes: Udju Azul di Yonta". Festival de Cannes. Archived from the original on 20 October 2014. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2009.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  141. Flora Gomes The Two Faces of War: National Liberation in Guinea-Bissau සංරක්ෂණය කළ පිටපත 8 පෙබරවාරි 2013 at the Wayback Machine. Watsoninstitute.org (25 October 2007). Retrieved 22 June 2013.
  142. de Lamalle, Patrick (19 October 2018). "Babetida Sadjo, est-ce que vous l'avez vu ?". RTBF (ප්‍රංශ බසින්). සම්ප්‍රවේශය 12 January 2019.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=ගිනි_බිසවු&oldid=629985" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි