කොංගෝ ජනරජය

විකිපීඩියා වෙතින්

ඛණ්ඩාංක: 1°26′24″S 15°33′22″E / 1.44°S 15.556°E / -1.44; 15.556

කොංගෝ ජනරජය

කොංගෝ ජනරජය හී කොඩිය
ධජය
{{{coat_alt}}}
රාජ්‍ය ලාංඡනය
උද්යෝග පාඨය: "Unité, Travail, Progrès" (ප්‍රංශ)
(සිංහල: "එකමුතුකම, වැඩ, ප්‍රගතිය")
ජාතික ගීය: "La Congolaise" (ප්‍රංශ)
Besi Kôngo  (කොංගෝ)
(සිංහල: "කොංගෝ ගීතය")
අගනුවර
සහ විශාලතම නගරය
බ්‍රසාවිල්
4°16′S 15°17′E / 4.267°S 15.283°E / -4.267; 15.283
නිල භාෂා(ව)ප්‍රංශ භාෂාව
පිළිගත් ජාතික භාෂාවන්
කොංගෝ භාෂාව
ආගම
(2020)[2]
ජාති නාම(ය)කොංගෝ ජාතිකයන්
රජයඒකීය ආධිපත්‍ය-පක්ෂ ක්‍රමය අර්ධ ජනාධිපති ක්‍රමය ජනරජය
• ජනාධිපති
ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ
• අගමැති
ඇනටෝල් කොලිනට් මැකොසෝ
ව්‍යවස්ථාදායකයපාර්ලිමේන්තුව
සෙනෙට් සභාව
ජාතික සභාව
නිදහස
• ජනරජය පිහිටුවීම
1958 නොවැම්බර් 28
• ප්‍රංශයෙන්
1960 අගෝස්තු 15
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ
342,000 km2 (132,000 sq mi) (64 වෙනි)
• ජලය (%)
3.3
ජනගහණය
• 2023 ඇස්තමේන්තුව
5,677,493[3] (116 වෙනි)
• ඝණත්වය
17/km2 (44.0/sq mi)
දදේනි (ක්‍රශසා)2022 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
ඇ.ඩො. බිලියන 23.0[4] (150 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
ඇ.ඩො. 23.04,682 [4] (149 වෙනි)
දදේනි (නාමික)2022 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
Increaseඇ.ඩො. බිලියන 14.4 [4] (142 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
Increase ඇ.ඩො. 2,945[4] (138 වෙනි)
ගිනි (2011)40.2[5]
මධ්‍යම
මාසද (2021)0.571[6]
මධ්‍යම · 153 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදලමධ්‍යම අප්‍රිකානු CFA ෆ්‍රෑන්ක් (XAF)
වේලා කලාපයUTC+1 (WAT)
දින ආකෘතිදිදි/මම/වවවව
රිය ධාවන මං තීරුවදකුණ
ඇමතුම් කේතය+242
අන්තර්ජාල TLD.cg

කොංගෝ ජනරජය (ප්‍රංශ: République du Congo), කොංගෝ-බ්‍රසාවිල්, කොංගෝ ජනරජය[7][8] හෝ සරලව කොංගෝ ලෙසද හැඳින්වේ, මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ කොංගෝ ගඟට බටහිරින් බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. එය බටහිරින් ගැබොන්, එහි වයඹ දෙසින් කැමරූන් සහ එහි ඊසාන දෙසින් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, ගිනිකොන දෙසින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, දකුණින් ඇන්ගෝලියානු කැබින්ඩා සහ නිරිත දෙසින් අත්ලාන්තික් සාගරයෙන් මායිම් වේ.

මෙම කලාපය අවම වශයෙන් වසර 3,000 කට පෙර බන්ටු කතා කරන ගෝත්‍රිකයන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ඔවුන් කොංගෝ ගංගා ද්‍රෝණියට පිවිසෙන වෙළඳ සම්බන්ධතා ගොඩනඟා ගත්හ. කොංගෝව මීට පෙර සමක අප්‍රිකාවේ ප්‍රංශ යටත් විජිතයේ කොටසක් විය.[9] කොංගෝ ජනරජය 1958 නොවැම්බර් 28 වන දින පිහිටුවන ලද අතර 1960 දී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගන්නා ලදී. එය කොංගෝ මහජන සමූහාණ්ඩුව නමින් 1969 සිට 1992 දක්වා මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී රාජ්‍යයක් විය. 1992 සිට රටේ බහු-පක්ෂ මැතිවරණ පැවති නමුත්, 1997 කොංගෝ ජනරජයේ සිවිල් යුද්ධයේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ රජයක් නෙරපා හරින ලදී. 1979 දී ප්‍රථම වරට බලයට පත් වූ ජනාධිපති ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ 1992 දක්වාත් පසුව නැවත බලයේ පිහිටුවීමෙන් පසුවත් පාලනය කළේය. එය අප්‍රිකානු සංගමයේ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව සහ නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකි. එය ගිනියා බොක්කෙහි 4 වැනි විශාලතම තෙල් නිෂ්පාදකයා බවට පත් වී ඇති අතර, සමහර ප්‍රදේශවල දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවරත්වය සහ රට පුරා තෙල් ආදායම අසමාන ලෙස බෙදා හැරීම සමඟ රටට යම් සමෘද්ධියක් ලබා දෙයි. එහි ආර්ථිකය තෙල් අංශය මත රඳා පවතින අතර[10] 2015 තෙල් මිල පහත වැටීමෙන් පසු ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වී ඇත. ක්‍රිස්තියානි ආගම යනු රට තුළ වඩාත් පුළුල් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ඇදහිල්ලයි.

නිරුක්තිය[සංස්කරණය]

එය නම් කර ඇත්තේ 1483[11] හෝ 1484[12] දී පෘතුගීසීන් ප්‍රථම වරට පැමිණි කාලය වන විට එහි බලය අල්ලාගෙන සිටි බන්ටු රාජධානියක් වන කොන්ගෝ වෙතින් එහි නම ව්‍යුත්පන්න වූ කොංගෝ ගඟ අනුව ය. රාජධානියේ නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ එහි ජනතාව වන බකොන්ගෝ, "දඩයම්කරුවන්" යන අරුත දෙන අන්තර නාමයකිනි.[13]

එය ප්‍රංශය විසින් යටත් විජිතයක් බවට පත් වූ කාලය තුළ එය ප්‍රංශ කොංගෝව හෝ මැද කොංගෝව ලෙස හැඳින්විණි. එය අසල්වැසි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොංගෝ ජනරජයෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා, එය සමහර විට කොංගෝ (බ්‍රසාවිල්), කොංගෝ-බ්‍රසාවිල් හෝ පොඩි කොංගෝ ලෙස හැඳින්වේ.[14] බ්‍රසාවිල් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ යටත් විජිතයේ නිර්මාතෘ පියරේ සැවොර්ග්නන් ද බ්‍රාසා, ඉතාලි වංශාධිපතියෙකු වන මොරුසෝ කොමියුනයේ බ්‍රාසාකෝ නගරයට යොමු කරන ලද නමකි, ඔහුගේ නම ලතින් බ්‍රැටියුස් හෝ බ්‍රැකියස් වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත, එහි තේරුම "හස්තය" යන්නයි.[15]

ඉතිහාසය[සංස්කරණය]

බන්ටු ව්‍යාප්තිය අතරතුර ගෝත්‍ර ආරම්භ කළ බන්ටු කතා කරන ජනයා බොහෝ දුරට ක්‍රි.පූ. 1500 දී පමණ ප්‍රදේශයේ මුල් වැසියන් වූ පිග්මි ජනයා අවතැන් වී අවශෝෂණය කර ගත්හ. පසුකාලීනව ඇන්ගෝලාව, ගැබොන් සහ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ කොටස් අත්පත් කරගත් බන්ටු ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් වන බකොංගෝ එම රටවල් අතර වාර්ගික සබඳතා සහ එදිරිවාදිකම් සඳහා පදනම විය. කොන්ගෝ, ලෝන්ගෝ සහ ටෙකේ ඇතුළු සමහර බන්ටු රාජධානි කොංගෝ ද්‍රෝණියට පිවිසෙන වෙළඳ සබඳතා ගොඩනඟා ගත්හ.[16]

පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ කාඕ 1484 දී කොංගෝවට ළඟා විය.[17] රට අභ්‍යන්තරයේ බන්ටු රාජධානි සහ යුරෝපීය වෙළෙන්දන් අතර වෙළඳ සබඳතා වර්ධනය විය, ඔවුන් භාණ්ඩ වෙළඳාම් කරන, භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කරන, සහ මිනිසුන් අල්ලාගෙන වහල්භාවයට පත් කරන ලදී. ශතවර්ෂ ගණනාවකට පසු අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙළඳාමේ කේන්ද්‍රීය කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස, කොංගෝ ගංගා ඩෙල්ටාවේ සෘජු යුරෝපීය ජනපදකරණය 19 වන සියවසේදී ආරම්භ වූ අතර, පසුව කලාපයේ බන්ටු සමාජවල බලය ඛාදනය විය.[18]

එන්'ගංගු එම්'වොම්බේ නිම්බි අධිකරණය, අප්‍රිකාවේ විස්තරය (1668) පොතෙන්

කොංගෝ ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය 1880 දී ප්‍රංශ ස්වෛරීත්වය යටතට පත් වූයේ පියරේ ද බ්‍රාසා විසින් බටේකේ රජු වන මාකෝකෝ[19] සමඟ ඇති කර ගත් ගිවිසුමේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි.[17] මාකෝකෝගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ වැන්දඹුව වූ Ngalifourou රැජින ගිවිසුමේ නියමයන් තහවුරු කර යටත් විජිතවාදීන්ගේ හිතවතෙක් බවට පත්විය.[20] මෙම කොංගෝ ජනපදය මුලින්ම ප්‍රංශ කොංගෝ ලෙසත් පසුව 1903 දී මැද කොංගෝ ලෙසත් ප්‍රසිද්ධ විය.

1908 දී ප්‍රංශය විසින් ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාව (AEF) සංවිධානය කරන ලදී, එය මධ්‍යම කොංගෝව, ගැබොන්, චැඩ් සහ ඕබන්ගුයි-කැරි (පසුව එය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය වේ). ප්‍රංශ ජාතිකයන් බ්‍රසාවිල් ෆෙඩරල් අගනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. කොංගෝවේ යටත් විජිත පාලනයේ පළමු වසර 50 තුළ ආර්ථික සංවර්ධනය ස්වභාවික සම්පත් නිස්සාරණය මත කේන්ද්‍රගත විය. පළමු ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසු කොංගෝ-සාගර දුම්රිය මාර්ගය ඉදිකිරීම අවම වශයෙන් ජීවිත 14,000 ක් අහිමි කර ඇති බවට ගණන් බලා ඇත.[17]

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී ප්‍රංශයේ නාසි ආක්‍රමණය අතරතුර, බ්‍රසාවිල් 1940 සහ 1943 අතර නිදහස් ප්‍රංශයේ සංකේතාත්මක අගනුවර ලෙස ක්‍රියා කළේය.[21] 1944 බ්‍රසාවිල් සමුළුව ප්‍රංශ යටත් විජිත ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රතිසංස්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් ප්‍රකාශ කළේය. කොංගෝව AEF සහ ෆෙඩරල් අගනුවර බ්‍රසාවිල් හි කේන්ද්‍රීය භූගෝලීය පිහිටීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යටත් විජිත පරිපාලන සහ යටිතල පහසුකම් වියදම් පශ්චාත් යුධ ව්‍යාප්තියෙන් "ප්‍රතිලාභ" ලැබීය.[16] හතරවන ජනරජය පිහිටුවන ලද 1946 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සම්මත කිරීමෙන් පසු එයට ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායකයක් තිබුණි.

1958 දී පස්වන ජනරජය පිහිටුවන ලද ප්‍රංශ ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයෙන් පසුව, AEF එහි සංඝටක කොටස්වලට විසුරුවා හරින ලද අතර, ඒ සෑම එකක්ම ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වාධීන යටත් විජිතයක් බවට පත්විය. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ අතරතුර, මැද කොංගෝව 1958 දී කොංගෝ ජනරජය ලෙස හැඳින්වූ අතර[22] 1959 දී එහි පළමු ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.[23] එම්බොචිස් (ජැක් ඔපංගල්ට් ට අනුග්‍රහය දැක්වූ) සහ ලාරිස් සහ කොන්ගෝස් (ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ තේරී පත් වූ ප්‍රථම කළු නගරාධිපති ෆුල්බර්ට් යූලූ ට පක්ෂ වූ) අතර ප්‍රතිවිරෝධය 1959 පෙබරවාරි මාසයේදී බ්‍රසාවිල් හි කැරලි මාලාවක් ඇති වූ අතර එය ප්‍රංශ හමුදාව විසින් යටත් කර ගන්නා ලදී.[24]

මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 1959 අප්‍රේල් මාසයේදීය. 1960 අගෝස්තු මාසයේදී කොංගෝව ස්වාධීන වන විට, යූලූ හි හිටපු විරුද්ධවාදියා වූ ඔපංගල්ට් ඔහු යටතේ සේවය කිරීමට එකඟ විය. දැඩි කොමියුනිස්ට් විරෝධියෙකු වූ යූලූ කොංගෝ ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් විය.[25] පොයින්ට්-නොයර් හි දේශපාලන ආතතිය ඉතා ඉහළ බැවින්, යූලූ අගනුවර බ්‍රසාවිල් වෙත ගෙන ගියේය.

ඇල්ෆොන්ස් මස්සම්බා-ඩෙබට් ගේ එක්-පක්ෂ පාලනය (1963-1968) "විද්‍යාත්මක සමාජවාදයේ" දේශපාලන ආර්ථික උපාය මාර්ගයක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1960 අගෝස්තු 15 වන දින කොංගෝ ජනරජය ප්‍රංශයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන විය. කම්කරු කොටස් සහ ප්‍රතිවාදී දේශපාලන පක්ෂ විසින් ඔහුව නෙරපා හරින ලද දින 3 ක නැගිටීමක් උසිගන්වන තෙක් යූලූ රටේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස පාලනය කළේය.[26] කොංගෝ හමුදාව රට අත්පත් කරගෙන ඇල්ෆොන්ස් මැසම්බා-ඩෙබට්ගේ නායකත්වයෙන් සිවිල් තාවකාලික ආන්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

1963 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, මස්සම්බා-ඩෙබට් වසර 5 ක ධුර කාලයක් සඳහා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.[16] මස්සම්බා-ඩෙබට් ගේ නිල කාලය තුළ පාලන තන්ත්‍රය "විද්‍යාත්මක සමාජවාදය" රටේ ව්‍යවස්ථාමය මතවාදය ලෙස පිළිගත්තේය.[27] 1964 දී කොංගෝව ඉතිහාසයේ පළමු වරට ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට තනි මලල ක්‍රීඩකයෙකු සමඟ නිල කණ්ඩායමක් යැවීය. 1965 දී කොංගෝව සෝවියට් සංගමය, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව, උතුරු කොරියාව සහ උතුරු වියට්නාමය සමඟ සබඳතා ඇති කර ගත්තේය.[27] ආර්ථික හා සමාජීය මට්ටමින්, මස්සම්බා-ඩෙබට් සෞඛ්‍ය සම්පන්න සහ දැඩි කළමනාකරණයක් මෙහෙයවීය. ඔහුගේ සභාපතිත්වය යටතේ, කොංගෝව කාර්මිකකරණය වීමට පටන් ගත් අතර කොංගෝ වැසියන්ගේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු විය. විශාල ශ්‍රම බලකායක් සහිත සමහර විශාල නිෂ්පාදන ඒකක ඉදිකරන ලදි: කිංසුන්ඩි හි රෙදිපිළි කම්හල, එටුම්බි හි තල් වතු, බීටූ හි ගිනිකූරු කම්හල, යෝරෝ හි නැව් තටාක ආදිය. සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන මෙන්ම පාසල් කණ්ඩායම් (විද්‍යාල සහ ප්‍රාථමික පාසල) නිර්මාණය කරන ලදී. රටේ පාසල් ඇතුළත් වීමේ අනුපාතය කළු අප්‍රිකාවේ ඉහළම අගය බවට පත් විය.[28] ඒ අතරම, බ්‍රසාවිල් මධ්‍යම අප්‍රිකාව පුරා වාමාංශික පිටුවහල් කරන්නන්ගේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය. 1965 පෙබරවාරි 14 සිට 15 දක්වා රාත්‍රියේ කොංගෝ ජනරජයේ රාජ්‍ය නිලධාරීන් 3 දෙනෙකු පැහැර ගන්නා ලදී: ලාසරේ මැට්සොකෝටා (ප්‍රංශ) (ජනරජයේ අභිචෝදකයා), ජෝසප් පුවාබු (ප්‍රංශ) (ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ සභාපති) සහ ඇන්සල්මේ මැසූම් (ප්‍රංශ) (කොංගෝ තොරතුරු නියෝජිතායතනයේ අධ්‍යක්ෂ). මෙම මිනිසුන් දෙදෙනෙකුගේ සිරුරු පසුව කොංගෝ ගගේ තිබී විකෘති කර සොයා ගන්නා ලදී.[29][30] මස්සම්බා-ඩෙබට් ගේ පාලන තන්ත්‍රය ඔහුගේ පක්ෂයේ මිලීෂියා ඒකක පුහුණු කිරීම සඳහා කියුබානු හමුදා භටයින් සියයකට පමණ රට තුළට ආරාධනා කළේය. 1966 දී අනාගත ජනාධිපති මාරියන් න්ගුවාබිට පක්ෂපාතී පැරෂුට් භටයින් විසින් මෙහෙයවන ලද කුමන්ත්‍රණයකින් බේරීමට මෙම හමුදා ඔහුගේ රජයට උදව් කළහ. රට තුළ ආයතනික, ගෝත්‍රික සහ මතවාදී කොටස් සමගි කිරීමට මස්සම්බා-ඩෙබත්ට නොහැකි වූ අතර[27] ඔහුගේ පාලනය 1968 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ලේ රහිත කුමන්ත්‍රණයකින් අවසන් විය.

කුමන්ත්‍රණයට සහභාගී වූ මාරියන් න්ගුවාබි 1968 දෙසැම්බර් 31 දින ජනාධිපති ධූරයට පත් විය. වසරකට පසුව, න්ගුවාබි කොංගෝ අප්‍රිකාවේ පළමු "මහජන ජනරජය", කොංගෝ මහජන සමූහාණ්ඩුව ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එහි නම කොංගෝ ලේබර් පක්ෂය (PCT) ලෙස වෙනස් කිරීමට ජාතික විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයේ තීරණය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔහු 1972 දී කුමන්ත්‍රණයකින් දිවි ගලවා ගත් අතර 1977 මාර්තු 18 වන දින ඝාතනය කරන ලදී.[31] ජෝකිම් යොම්බි-ඔපන්ගෝ ජනාධිපති ලෙස කටයුතු කරමින් අන්තර්වාර ආන්ඩුවකට නායකත්වය දීමට පක්ෂයේ 11 දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා කමිටුවක් (CMP) පසුව නම් කරන ලදී. වසර දෙකකට පසුව, යොම්බි-ඔපාන්ගෝ බලයෙන් ඉවත් වීමට බල කෙරුණු අතර, ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ නව ජනාධිපති බවට පත් විය.[16]

සසෝ න්ගුසෝ රට නැගෙනහිර කොටස සමඟ පෙලගැසී සෝවියට් සංගමය සමඟ 20 වසරක මිත්‍රත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය. වසර ගණනාවක් පුරා, සසෝට ඔහුගේ ආඥාදායකත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා දේශපාලන මර්දනය මත වැඩිපුර විශ්වාසය තැබීමට සහ අනුග්‍රහය මත අඩුවෙන් විශ්වාසය තැබීමට සිදු විය.[32] 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පාලන තන්ත්‍රයට මුක්කු ගැසීමට සෝවියට් ආධාර අවසන් වූ අතර එය බලය අත්හැරියේය.

බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කාලපරිච්ඡේදය තුළ කොංගෝවේ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපති (1992-1997) බවට පත් වූ පැස්කල් ලිසුබා ආර්ථිකය ලිබරල් කිරීමට ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ සහාය ඇතිව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1993 සහ 1994 වසරවලදී කොංගෝවේ පළමු කොංගෝ සිවිල් යුද්ධය ඇති විය. 1996 ජූනි මාසයේදී, IMF විසින් වසර 3ක SDR69.5m (US$100m) වැඩිදියුණු කරන ලද ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් පහසුකම (ESAF) අනුමත කරන ලද අතර 1997 දී කොංගෝවේ සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වූ විට අලුත් කරන ලද වාර්ෂික ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට අද්දර සිටියේය.[33]

කොංගෝවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රගතිය 1997දී අවසන් වූයේ ලිසුබා සහ සසෝ සිවිල් යුද්ධයේදී බලය සඳහා සටන් කිරීමට පටන් ගත් අවස්ථාවේදීය. 1997 ජූලි මාසයේ පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ ජනාධිපතිවරනය ළං වන විට, ලිසුබා සහ සසෝ කඳවුරු අතර ආතතීන් වැඩි විය. ජූනි 5 වන දින, ජනාධිපති ලිසුබාගේ රජයේ හමුදා බ්‍රසාවිල් හි සසෝගේ පරිශ්‍රය වට කළ අතර, සසෝ ඔහුගේ පුද්ගලික මිලීෂියාවේ ("කොබ්‍රාස්" ලෙස හඳුන්වන) සාමාජිකයින්ට විරුද්ධ වන ලෙස නියෝග කළේය. මේ අනුව මාස 4ක ගැටුමක් ආරම්භ වූ අතර එය බ්‍රසාවිල් හි සමහරක් විනාශ කර හෝ හානි කළ අතර සිවිල් වැසියන් දස දහස් ගණනක් මිය ගියේය. ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇන්ගෝලියානු රජය සසෝ බලයට පත් කිරීම සඳහා කොංගෝව ආක්‍රමණය කිරීම ආරම්භ කළ අතර ලිසුබා රජය බිඳ වැටුණි. ඉන් පසුව සසෝ තමා ජනාධිපති ලෙස ප්‍රකාශ කළේය.[16]

2015 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී බ්‍රසාවිල් හි ව්‍යවස්ථා ගැති ප්‍රතිසංස්කරණ රැලියක්. පෙළපාලි සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය දුටු මතභේදාත්මක මැතිවරණයකදී ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ අනුමත කරන ලදී.

2002 මැතිවරණයේ දී, ප්‍රකාශිත ඡන්දවලින් 90% කට ආසන්න ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් සසෝ ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනා වන ලිසුබා සහ බර්නාඩ් කොලෙලස් තරඟ කිරීම වැළැක්වීය. ඉතිරි ප්‍රතිවාදියෙකු වූ ඇන්ඩ්‍රේ මිලොන්ගෝ ඔහුගේ ආධාරකරුවන්ට මැතිවරණ වර්ජනය කරන ලෙස උපදෙස් දුන් අතර පසුව තරඟයෙන් ඉවත් විය.[34] 2002 ජනවාරියේ ජනමත විචාරණයකින් එකඟ වූ ව්‍යවස්ථාවකින් ජනාධිපතිවරයාට නව බලතල ලබා දී ඔහුගේ ධූර කාලය වසර 7 දක්වා දීර්ඝ කර නව ද්විමණ්ඩල සභාවක් හඳුන්වා දෙන ලදී.

ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් ජනාධිපතිවරනය සංවිධානය කිරීම සහ ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණය පිලිබඳව ගැටළුවක් ඇති කර ගත් අතර, ඒ දෙකම කේවල පක්ෂ රාජ්‍යයේ කොංගෝවේ යුගයේ සංවිධානය කිරීමේදී සිහිගන්වයි.[35] ජනාධිපතිවරනයෙන් පසුව, පාස්ටර් න්තුමි විසින් නායකත්වය දුන් රජයේ හමුදා සහ කැරලිකරුවන් අතර සටන් නැවත ආරම්භ විය. ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා සාම ගිවිසුමක් 2003 අප්‍රේල් මාසයේදී අත්සන් කරන ලදී.[36]

2009 ජූලි මාසයේ පැවති මීළඟ ජනාධිපතිවරණයෙන් සසෝ ජය ගත්තේය.[37] රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් වන කොංගෝ මානව හිමිකම් පිළිබඳ නිරීක්ෂණ ආයතනයට අනුව, මැතිවරණය "ඉතා අඩු" ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම සහ "වංචා සහ අක්‍රමිකතා" වලින් සලකුණු විය.[38] 2015 මාර්තු මාසයේදී, සසෝ ඔහුට තවත් නිල කාලයක් සඳහා තරඟ කිරීමට අවශ්‍ය බව ප්‍රකාශ කළ අතර ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2016 ජනාධිපතිවරනයේදී තරඟ කිරීමට ඔහුට අවසර දුන් ව්‍යවස්ථාව වෙනස් විය. ඇතැමුන් වංචනික යැයි විශ්වාස කළ මැතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. අගනුවර ප්‍රචණ්ඩ විරෝධතා වලින් පසුව, සසෝ, සිවිල් යුද්ධයේ නින්ජා කැරලිකරුවන් පදනම් වූ තටාක කලාපයට පහර දුන්නේ, අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමක් යැයි විශ්වාස කළ දෙයකිනි. මෙය 2016 අප්‍රේල් මාසයේදී හමුදාවට එරෙහිව ප්‍රහාර දියත් කළ නින්ජා කැරලිකරුවන්ගේ පුනර්ජීවනයකට තුඩු දුන් අතර, 80,000 ක ජනතාවක් තම නිවෙස්වලින් පලා යාමට හේතු විය. 2017 දෙසැම්බර් මාසයේදී සටන් විරාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී.[39]

රජය[සංස්කරණය]

ජනරජයේ රජය යනු අමාත්‍ය මණ්ඩලය හෝ කැබිනට් මණ්ඩලය පත් කරන තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහිත අර්ධ-ජනාධිපති ක්‍රමයකි. අගමැතිවරයා ඇතුළු සභාව තෝරාගනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවේ තේරී පත්වන නියෝජිතයන්ගෙන්ය. 1990 ගණන්වල සිට රට තුළ බහු-පක්ෂ දේශපාලන ක්‍රමයක් පැවති අතර එය ජනාධිපති ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ විසින් ආධිපත්‍යය දරයි. සසෝ න්ගුසෝ හට ඔහුගේම කොංගෝ කම්කරු පක්ෂය (ප්‍රංශ: Parti Congolais du Travail) මෙන්ම කුඩා පක්ෂ රාශියකින්ද පිටුබලය ලැබේ.

සසෝ ගේ පාලන තන්ත්‍රය දූෂණ හෙළිදරව් කිරීම් දැක ඇති අතර ඒවා වාරණය කිරීමට උත්සාහ දරයි. එක් ප්‍රංශ පරීක්ෂණයකින් බැංකු ගිණුම් 110කට අධික ප්‍රමාණයක් සහ ප්‍රංශයේ "විශාල දේපල" දුසිම් ගනනක් සොයා ගන්නා ලදී.[40] සසෝ වංචා විමර්ශන "ජාතිවාදී" සහ "යටත්විජිත" ලෙස හෙලා දුටුවේය.[41][42][43] පැනමා පත්‍රිකා වල ඩෙනිස් සසෝ න්ගුසෝ ගේ පුත් ඩෙනිස් ක්‍රිස්ටෙල් සසෝ-න්ගුසෝ ගේ නම හෙලිදරව් කර ඇත.[44]

2015 මාර්තු 27 වන දින සසෝ න්ගුසෝ නිවේදනය කළේ, ඔහුට අඛණ්ඩව තෙවැනි වරටත් බලයට පත්වීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා රටේ 2002 ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කිරීම පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් ඔහුගේ රජය පවත්වන බවයි.[45] ඔක්‌තෝබර් 25 වැනිදා, මීළඟ මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට සසෝ න්ගුසෝ ට ඉඩ දීම පිළිබඳව රජය ජනමත විචාරණයක්‌ පැවැත්වීය. රජය කියා සිටියේ මෙම යෝජනාව ඡන්දදායකයින්ගෙන් 92% ක් විසින් අනුමත කර ඇති අතර සුදුසුකම් ඇති ඡන්දදායකයින්ගෙන් 72% ක් සහභාගී වූ බවයි. ජනමත විචාරණය වර්ජනය කළ විපක්ෂය කියා සිටියේ ආණ්ඩුවේ සංඛ්‍යාලේඛන අසත්‍ය බවත් ඡන්දය ව්‍යාජ එකක් බවත්ය.[46] මැතිවරනය ප්‍රශ්න මතු කළ අතර සිවිල් නොසන්සුන්තා සහ විරෝධතාකරුවන්ට පොලිස් වෙඩි තැබීම් ද සමග සිදු විය.[47] ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පැවති ජනමත විචාරණයට පෙර පැවති විපක්ෂ රැලිවලදී අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 18 දෙනෙකු ආරක්ෂක හමුදා විසින් ඝාතනය කරන ලදී.

පරිපාලන අංශ[සංස්කරණය]

කොංගෝ ජනරජයේ සිතියම එහි දෙපාර්තමේන්තු 12 ප්‍රදර්ශනය කරයි

එය දෙපාර්තමේන්තු 12 කට බෙදා ඇත. දෙපාර්තමේන්තු කොමියුනි සහ දිස්ත්‍රිකවලට බෙදා ඇත.[48] මේවා:

මානව හිමිකම්[සංස්කරණය]

සමහර පිග්මිවරුන් උපතේ සිට බන්ටස් දක්වා සම්බන්ධතාවයක සිටින අතර සමහරු වහල්භාවය ලෙස හැඳින්වේ.[49][50] කොංගෝ මානව හිමිකම් නිරීක්ෂණාගාරය පවසන්නේ පිග්මිවරුන් සුරතල් සතුන් මෙන් දේපළ ලෙස සලකන බවයි.[49] 2010 දෙසැම්බර් 30 දින, කොංගෝ පාර්ලිමේන්තුව ආදිවාසීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නීතියක් සම්මත කළේය.[පැහැදීම ඇවැසිය] මෙම නීතිය අප්‍රිකාවේ එවැනි "පළමු" නීතියයි.[51][යාවත්කාලීන කිරීම අවශ්‍යයි]

භූගෝලය[සංස්කරණය]

ස්වාභාවික භූ දර්ශන උතුරු නියාරි ගංවතුර වනාන්තරවල සැවානා තැනිතලාවේ සිට, කොංගෝ ගඟ දක්වා, රළු කඳු සහ මයෝම්බේ වනාන්තර දක්වා සහ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරය දිගේ කිලෝමීටර් 170 ක වෙරළ තීරයන් විහිදේ.[52]

බ්‍රසාවිල් සඳහා දේශගුණ රූප සටහන

කොංගෝව පිහිටා ඇත්තේ උප සහරා අප්‍රිකාවේ මධ්‍යම-බටහිර කොටසේ, සමකය දිගේ, අක්ෂාංශ 4°N සහ 5°S සහ දේශාංශ 11° සහ 19°E අතර පිහිටා ඇත. එහි දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයයි. එය බටහිරින් ගැබොන්, උතුරින් කැමරූන් සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය සහ නිරිත දෙසින් කැබින්ඩා (ඇන්ගෝලා) මායිම් වේ. එය අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙරළ තීරයක් ඇත.

නිරිත දෙසින් වෙරළබඩ තැනිතලාවක් වන අතර එහි මූලික ජලාපවහනය වන්නේ කොයිලූ-නියාරි ගඟයි; රට අභ්‍යන්තරය දකුණට සහ උතුරට ද්‍රෝණි 2ක් අතර මධ්‍යම සානුවකින් සමන්විත වේ. වනාන්තර විනාශ වීමේ වේගය වැඩි වෙමින් පවතී.[53] කොංගෝවට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 8.89/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 12 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත.[54]

කොංගෝව භෞමික පරිසර කලාප 4ක් තුළ පිහිටා ඇත: අත්ලාන්තික් සමක වෙරළබඩ වනාන්තර, වයඹ කොංගෝලියානු පහත්බිම් වනාන්තර, බටහිර කොංගෝලියානු වගුරු වනාන්තර සහ බටහිර කොංගෝලියානු වනාන්තර-සැවානා මොසෙයික්.[55] රට සමකය මත පිහිටා ඇති බැවින්, දේශගුණය වසර පුරා වඩාත් ස්ථාවර වන අතර, සාමාන්‍ය දිවා උෂ්ණත්වය තෙතමනය සහිත 24 °C (75 °F) සහ රාත්‍රී සාමාන්‍යයෙන් 16 °C (61 °F) සහ 21 °C ( 70 °F). සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය දකුණේ නියාරි නිම්නයේ මිලිමීටර 1,100 (අඟල් 43) සිට මධ්‍යම කොටස්වල මිලිමීටර 2,000 (අඟල් 79) දක්වා පරාසයක පවතී. වියළි කාලය ජුනි සිට අගෝස්තු දක්වා වන අතර, රටේ බහුතරයක තෙත් සමය උපරිම වර්ෂාපතනය 2 ක් ඇත: ඒ මාර්තු-මැයි සහ සැප්තැම්බර්-නොවැම්බර් ය.[56]

2006-07 දී, වනජීවී සංරක්ෂණ සංගමයේ පර්යේෂකයන් සංඝ කලාපයේ Ouesso දිස්ත්‍රික්කය කේන්ද්‍ර කරගත් "අධික වනාන්තර" ප්‍රදේශවල ගෝරිල්ලන් අධ්‍යයනය කළහ. ඔවුන් කියා සිටින්නේ බටහිර පහතරට ගෝරිල්ලන් 125,000 ක ප්‍රමාණයක් මිනිසුන්ගෙන් හුදකලා වී ඇති "මිනිස් වාසයට නුසුදුසු" වගුරු බිම් මගින් බොහෝ දුරට සංරක්ෂණය කර ඇති බවයි.[57]

වනජීවී[සංස්කරණය]

කොංගෝ ජනරජයේ වන ජීවීන් යනු විවිධ වර්ගයේ ජීවීන්ගේ විශේෂවල මිශ්‍රණයකි. රට තුළ ක්ෂීරපායී විශේෂ 400 ක්, පක්ෂි විශේෂ 1,000 ක් සහ ශාක විශේෂ 10,000 ක් (කොංගෝ ජනරජයට ආවේණික වූ ඒවායින් 3,000 ක්) ඇත.[58] රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ නිවර්තන වැසි වනාන්තරවලින් වැසී ඇත, නමුත් සමහර දකුණු ප්‍රදේශ දැව කැපීමෙන් ඉවත් කර ඇත.

පුළුල් කොංගෝ ගංගා ද්‍රෝණිය එහි වනාන්තර තුළ දක්නට ලැබෙන විවිධ වන ජීවීන් සඳහා ගෝලීය කීර්තියක් ලබා ඇත.[59]

Gorilla gorilla gorilla

ශාක[සංස්කරණය]

කොංගෝ ජනරජය නිවර්තන ශාක විශේෂ 10,000 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක නිවහන වේ. එයින් සියයට තිහක් (3,000) කොංගෝවට විශේෂිත වේ. කොංගෝ ශාකවලට වඩාත් විවිධ වූ සහ පොහොසත් පරිසරයන් සහ විශාලතම වනාන්තර ප්‍රදේශ ඇතුළත් වන අතර, වඩාත් විවිධාකාර වන්නේ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය පමණි. රට තුළ ශාක විශේෂ 6,000 ක් පමණ ඇත.

සත්ව විශේෂ[සංස්කරණය]

2008 දී පමණ වනජීවී සංරක්ෂණ සංගමයේ පර්යේෂකයන් සංග කලාපයේ Ouesso දිස්ත්‍රික්කය කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් දැඩි වනාන්තර සහිත ප්‍රදේශවල ගෝරිල්ලන් අධ්‍යයනය කළහ. ඔවුන් බටහිර පහතරට ගෝරිල්ලන් (Gorilla gorilla gorilla) අනුපිළිවෙලින් 125,000 ක ජනගහනයක් යෝජනා කළ අතර, මිනිසුන්ගෙන් හුදකලා වීම බොහෝ දුරට වගුරුබිම් මගින් ආරක්ෂා වී ඇත.[60]

මසුන්[සංස්කරණය]

කොංගෝ ජනරජයේ මත්ස්‍ය විශේෂ 700ක් පමණ ඇත.

ආර්ථිකය[සංස්කරණය]

GDP ඒක පුද්ගල සංවර්ධනය, 1950 සිට 2018 දක්වා
කොංගෝ ජනරජයේ සමානුපාතික නියෝජනයක් අපනයන, 2019

ආර්ථිකය යනු ග්‍රාමීය කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ හස්ත කර්මාන්තවල මිශ්‍රණයකි, ප්‍රධාන වශයෙන් ඛනිජ තෙල්,[61][62] ආධාරක සේවා මත පදනම් වූ කාර්මික අංශයක් සහ අයවැය ගැටළු සහ "අධික සේවක සංඛ්‍යාව" මගින් සංලක්ෂිත රජයකි. ඛනිජ තෙල් නිස්සාරණය ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන මාර්ගය ලෙස වන වගාව ආදේශ කර ඇත. 2008 දී තෙල් අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 65%, රජයේ ආදායමෙන් 85% සහ අපනයනවලින් 92% සඳහා දායක විය.[63] රටට ප්‍රයෝජනයට නොගත් ඛනිජ සම්පත් ඇත.[62]

1980 ගණන්වල තෙල් ආදායම ඉහළ යාම නිසා රජයට විශාල පරිමාණ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා මුදල් යෙදවීමට හැකි විය. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වාර්ෂිකව 5% ක සාමාන්‍යයක් වර්ධනය විය. ආන්ඩුව "ආදායම් හිඟයකට" දායක වෙමින් ඛනිජ තෙල් ඉපැයීම්වලින් කොටසක් උකස් කර ඇත. 1994 ජනවාරි 12 වන දින, ෆ්‍රෑන්ක් කලාපයේ මුදල් ඒකක 50% කින් අවප්‍රමාණය වීම නිසා 1994 දී 46% ක උද්ධමනයක් ඇති වූ අතර, එතැන් සිට උද්ධමනය අඩු වී ඇත.[64]

මැසීමට ඉගෙන ගන්නා කාන්තාවන්, බ්‍රසාවිල්

ලෝක බැංකුව සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල ඇතුළු ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සහාය ඇතිව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නයන් දිගටම පැවතුනි. 1997 ජූනි මාසයේදී සිවිල් යුද්ධය පැන නැගීමත් සමඟ ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන නතර විය. 1997 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සසෝ න්ගුසෝ නැවත බලයට පත් වූ විට, ඔහු ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සහ පුද්ගලීකරනය සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතන සමඟ සහයෝගීතාව අලුත් කිරීම සඳහා ඉදිරියට යාමට කැමැත්ත ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කළේය. ආර්ථික ප්‍රගතිය, තෙල් මිල පහත වැටීමෙන් සහ ජනරජයේ අයවැය හිඟය තවත් නරක අතට හැරවූ සිද්ධියක් වන 1998 දෙසැම්බරයේ සන්නද්ධ ගැටුම නැවත ආරම්භ වීමෙන් වඩාත් නරක අතට හැරුනි.

පරිපාලනය "නොසන්සුන් අභ්‍යන්තර සාමයක්" සඳහා මුලසුන හොබවන අතර 2003 සිට වාර්තාගත ඉහල තෙල් මිල සමග, ප්‍රකෘතිය උත්තේජනය කිරීමේ සහ දරිද්‍රතාවය අඩු කිරීමේ "දුෂ්කර" ආර්ථික ගැටළු වලට මුහුණ දෙයි. ස්වාභාවික වායු සහ දියමන්ති අනෙකුත් අපනයන වන අතර, කොංගෝව 2004 දී කිම්බර්ලි ක්‍රියාවලියෙන් බැහැර කරන ලද්දේ එහි බොහෝ දියමන්ති අපනයනය, ඇත්ත වශයෙන්ම, අසල්වැසි කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයෙන් පිටතට ගෙන යන බවට චෝදනා මධ්‍යයේ ය; එය 2007 දී කණ්ඩායමට නැවත ඇතුළත් කරන ලදී.[65][66]

කොංගෝ ජනරජයේ භාවිත නොකළ මූලික ලෝහ, රත්‍රන්, යකඩ සහ පොස්පේට් නිධි ඇත.[67] එය අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.[68] ආනයනය මත යැපීම අවම කිරීම සඳහා දකුණු අප්‍රිකානු ගොවීන්ට හෙක්ටයාර 200,000 ක ඉඩම් බදු දීමට කොන්ගෝ රජය 2009 දී ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය.[69][70]

කොංගෝ ජනරජයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2014 දී 6% කින් වර්ධනය වූ අතර 2015 දී 7.5% කින් වර්ධනය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[71][72]

2018 දී කොංගෝ ජනරජය ඛනිජ තෙල් අපනයනය කරන රටවල සංවිධානයට සම්බන්ධ විය.[73]

කොන්ගෝ-සාගර දුම්රිය 1930 ගණන්වල බලහත්කාර කම්කරුවන් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි. සමහර යටත් විජිත වාස්තුවිද්‍යාත්මක උරුමයන් සංරක්ෂණය කර ඇත. වාස්තුවිද්‍යාත්මක කටයුතු ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම බ්‍රසාවිල් හි ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී, නිදසුනක් ලෙස, 2011 දී නිම කරන ලද ශාන්ත-ඇන් ඩු කොන්ගෝ හි බැසිලිකාවේ.[74]

ජනවිකාශය[සංස්කරණය]





කොංගෝ ජනරජයේ ආගම් (ආගමික දත්ත ලේඛනාගාර සංගමය විසින් - 2015)[75]

  රෙපරමාදු සහ අනෙකුත් කිතුනුවන් (35.6%)
  වෙනත් ආගම් (2.3%)
  අනාගමික (3.0%)
  නොදනී (1.4%)
ජනගහණය[76][77]
වසර මිලියන
1950 0.8
2000 3.2
2021 5.8

එහි ජනගහනය නිරිතදිග කොටසේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර උතුරේ නිවර්තන වනාන්තර ප්‍රදේශ පාහේ ජනාවාසයෙන් තොරය. එහි මුළු ජනගහනයෙන් 70% ක් ජීවත් වන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල, එනම් බ්‍රසාවිල්, පොයින්ට්-නොයර් හෝ නගර දෙක සම්බන්ධ කරන කිලෝමීටර 534 (සැතපුම් 332) දුම්රිය මාර්ගයට සම්බන්ධ නගර හෝ ගම්වලින් එකක ය. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, කාර්මික සහ වාණිජ ක්‍රියාකාරකම් සමහර වසරවලදී පහත වැටී ඇති අතර, ග්‍රාමීය ආර්ථිකයන් ආධාර සහ යැපීම සඳහා රජය මත යැපෙන තත්ත්වයට පත්ව ඇත.[78]

ජනවාර්ගික විද්‍යාව විසින් රට තුළ කතා කරන භාෂා 62ක් හඳුනා ගනී.[79] කොංගෝ යනු විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වේ. කොංගෝවේ වඩාත්ම වැදගත් උප සමූහ වන්නේ ලාරි, බ්‍රසාවිල් සහ පූල් ප්‍රදේශවල සහ විලී, පොයින්ට්-නොයර් අවට සහ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ ය. දෙවන විශාලතම කණ්ඩායම වන්නේ ජනගහනයෙන් 16.9% ක් සිටින බ්‍රසාවිල් හි උතුරේ ජීවත් වන ටෙකේ ය. ම්බෝචි උතුර, නැගෙනහිර සහ බ්‍රසාවිල් හි ජීවත් වන අතර ජනගහනයෙන් 13.1% ක් වේ.[80][81] පිග්මිවරුන් කොංගෝවේ ජනගහනයෙන් 2% කි.[82]

1997 යුද්ධයට පෙර, යුරෝපීයයන් සහ අනෙකුත් අප්‍රිකානු නොවන 9,000ක් පමණ කොංගෝවේ ජීවත් වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් ප්‍රංශ ජාතිකයෝ වූහ.[78] ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් 300ක් පමණ කොංගෝවේ වාසය කරති.[78]

CIA World Factbook ට අනුව, 2007 වන විට කොංගෝ ජනරජයේ ජනතාව බොහෝ දුරට කතෝලිකයන් (33.1%), ලුතරන්වරුගේ පිබිදීම (22.3%) [ෆින්ලන්ත සහ ප්‍රොවින්ගේ ආගමික ව්‍යාපාරයකි.] සහ අනෙකුත් ප්‍රොතෙස්තන්තිකයන් (19.9%). ඉස්ලාම් අනුගාමිකයින් 1.6% කි. මෙයට මූලික වශයෙන් හේතු වී ඇත්තේ නාගරික මධ්‍යස්ථාන වෙත විදේශීය ශ්‍රමිකයින් ගලා ඒමයි.[83]

2011-12 සමීක්‍ෂණයකට අනුව, සමස්ත සරු භාවය අනුපාතය එක් කාන්තාවකට උපදින දරුවන් 5.1ක් වූ අතර නාගරික ප්‍රදේශවල 4.5ක් සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 6.5ක් වේ.[84]

 
කොංගෝ ජනරජය හි විශාලතම නගර
ස්ථානය දෙපාර්තුමේන්තු ජනගහණය
බ්‍රසාවිල්
බ්‍රසාවිල්
පොයින්ට්-නොයර්
පොයින්ට්-නොයර්
1 බ්‍රසාවිල් බ්‍රසාවිල් 1,373,382
2 පොයින්ට්-නොයර් පොයින්ට්-නොයර් 715,334
3 ඩොලිසි නියාරි 83,798
4 න්කායි බුවෙන්සා 71,620
5 ඉම්ෆොන්ඩෝ ලිකොවාලා 33,911
6 ඔසේසෝ සංගයාය 28,179
7 මැඩිංගු බුවෙන්සා 25,713
8 ඔවන්ඩෝ කුවෙට් 24,736
9 සිබිටි ලෙකෞමූ 22,951
10 ලූටේටේ බුවෙන්සා 19,212

සෞඛ්‍ය[සංස්කරණය]

2004 දී රාජ්‍ය වියදම් සෞඛ්‍යය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.9% ක් වූ අතර පුද්ගලික වියදම් 1.3% ක් විය.[85] 2012 වන විට, HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය අවුරුදු 15 සිට 49 දක්වා 2.8%ක් විය.[83] 2004 දී සෞඛ්‍ය වියදම ඒක පුද්ගල ඩොලර් 30 ක් විය.[85] ජනගහනයෙන් කොටසක් මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙන අතර,[85] මන්දපෝෂණය කොංගෝ-බ්‍රසාවිල්හි ගැටලුවකි.[86] 2000 ගණන්වල (දශකයේ) පුද්ගලයන් 100,000 කට වෛද්‍යවරු 20 දෙනෙක් සිටියහ.[85]

කොංගෝ ජනරජයේ පන්ති කාමරයේ පාසල් ළමුන්

2010 වන විට, මාතෘ මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 100,000 කට මරණ 560 ක්වූ අතර, ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට මරණ 59.34 ක් විය.[87] කාන්තා ලිංගික ඡේදනය (FGM) සීමිත භූගෝලීය ප්‍රදේශවලට සීමා වේ.[88]

අධ්‍යාපනය[සංස්කරණය]

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ රාජ්‍ය වියදම 1991 ට වඩා 2002-05 දී අඩු විය.[85] රාජ්‍ය අධ්‍යාපනය න්‍යායාත්මකව අවුරුදු 16ට අඩු අය සඳහා නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වන අතර,[89] ප්‍රායෝගිකව වියදම් පවතී.[89] 2005 දී ශුද්ධ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 44% ක් වූ අතර එය 1991 දී 79% සිට පහත වැටීමකි.[85]



යොමු කිරීම්[සංස්කරණය]

  1. "Constitution de 2015". Digithèque matériaux juridiques et politiques, Jean-Pierre Maury, Université de Perpignan (ප්‍රංශ බසින්). Archived from the original on 13 March 2016. සම්ප්‍රවේශය 2 January 2021.
  2. "Religions in Republic of the Congo | PEW-GRF".
  3. "Congo, Republic of the". The World Factbook (2023 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 22 June 2023.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 "World Economic Outlook Database, October 2022". IMF.org. International Monetary Fund. October 2022. සම්ප්‍රවේශය October 11, 2022.
  5. "GINI index". World Bank. Archived from the original on 9 February 2015. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2015.
  6. Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Archived (PDF) from the original on 15 December 2020. සම්ප්‍රවේශය 16 December 2020.
  7. SEWELL CHAN, MADELEINE KRUHLY & HANNAH OLIVENNES (12 May 2016). "Congo Republic". Archived from the original on 7 January 2014. සම්ප්‍රවේශය 6 January 2014.
  8. "Le congo". Archived from the original on 3 June 2020. සම්ප්‍රවේශය 3 June 2020.
  9. "Congo, Republic of the". CIA – The World Factbook. Archived from the original on 9 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2007.
  10. Nzaou-Kongo, Aubin (2018). Exploitation des hydrocarbures et protection de l'environnement en République du Congo : essai sur la complexité de leurs rapports à la lumière du droit international. Archived from the original on 9 May 2021. සම්ප්‍රවේශය 15 January 2021.
  11. Gates, Louis & Appiah, Anthony. Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience, p. 1105. 1999.
  12. Olson, James S. & Shadle, Robert. Historical Dictionary of European Imperialism සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2 මැයි 2016 at the Wayback Machine, p. 225. Greenwood Publishing Grp., 1991. ISBN 0-313-26257-8.
  13. Bentley, Wm. Holman. Pioneering on the Congo. Fleming H. Revell Co., 1900.[සත්‍යාපනය ඇවැසිය]
  14. Gjelten, Tom (28 April 2007). "A Visit to the Other Congo, the Forgotten Congo". සම්ප්‍රවේශය 8 August 2023.
  15. Frau, Giovanni Dizionario Toponomastico Friuli-Venezia Giulia. Istituto per l'Enciclopedia del Friuli-Venezia Giulia, 1978.
  16. 16.0 16.1 16.2 16.3 16.4 "Background Note: Republic of the Congo". Department of State. March 2009. Archived from the original on 14 July 2017. සම්ප්‍රවේශය 25 June 2017.
  17. 17.0 17.1 17.2 Olson, James S. & Shadle, Robert. Historical Dictionary of European Imperialism සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2 මැයි 2016 at the Wayback Machine, p. 225. Greenwood Publishing Group, 1991. ISBN 0-313-26257-8. Accessed 9 October 2011.
  18. Boxer, C. R. The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825, A. A. Knopf, 1969, ISBN 0090979400
  19. "BBC NEWS – Africa – The man who would be Congo's king". 12 February 2003. Archived from the original on 29 November 2016. සම්ප්‍රවේශය 29 November 2016.
  20. jeremy, rich (2012), Akyeampong, Emmanuel K; Gates, Henry Louis, eds., "Ngalifourou" (in en), Dictionary of African Biography (Oxford University Press), doi:10.1093/acref/9780195382075.001.0001, ISBN 978-0-19-538207-5, https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195382075.001.0001/acref-9780195382075-e-1533, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 2021-01-16 
  21. United States State Department. Office of the Historian. A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776. "Republic of the Congo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 12 මැයි 2017 at the Wayback Machine". Accessed 9 October 2010.
  22. United States State Department. Bureau of African Affairs. Background Notes. "Republic of the Congo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 ජූනි 2019 at the Wayback Machine ". Accessed 9 October 2011.
  23. Robbers, Gerhard (2007). Encyclopedia of World Constitutions සංරක්ෂණය කළ පිටපත 6 මැයි 2016 at the Wayback Machine. Infobase Publishing. ISBN 0-8160-6078-9. Accessed 9 October 2011.
  24. CONGO REPUBLIC: BRAZZAVILLE RIOTS AFTERMATH සංරක්ෂණය කළ පිටපත 5 මැයි 2014 at the Wayback Machine. Reuters (27 February 1959)
  25. "Fulbert Youlou facts, information, pictures – Encyclopedia.com articles about Fulbert Youlou". Archived from the original on 28 November 2016. සම්ප්‍රවේශය 27 November 2016.
  26. Alain Mabanckou "The Lights of Pointe-Noire" ISBN 978-1620971901. 2013. p.175
  27. 27.0 27.1 27.2 Shillington, Kevin (2005). Encyclopedia of African history. CRC Press. p. 301. ISBN 978-1579582456.
  28. John F. Clark, "Congo: Transition and the Struggle to Consolidate", in Political Reform in Francophone Africa (1997)
  29. Bazenguissa-Ganga, Rémy. Les voies du politique au Congo: essai de sociologie historique සංරක්ෂණය කළ පිටපත 1 අගෝස්තු 2020 at the Wayback Machine. Paris: Karthala, 1997. p. 110
  30. Africa Research Bulletin සංරක්ෂණය කළ පිටපත 13 අප්‍රේල් 2021 at the Wayback Machine. Oxford, England: Blackwell, 1965. p. 242
  31. "Congo President Slain by Gunman— Military Group Takes Control, Radio Reports", Los Angeles Times, March 20, 1977, p. I-1
  32. Shillington, Kevin (2005). Encyclopedia of African history. CRC Press. p. 302. ISBN 978-1579582456.
  33. Country Report Congo-Brazzaville. The Economist Intelligence Unit. 2003. p. 24. Archived from the original on 13 October 2013. සම්ප්‍රවේශය 16 June 2013.
  34. "Congo, Republic of". Freedom House. 2006. Archived from the original on 15 October 2009. සම්ප්‍රවේශය 12 June 2009.
  35. "Congo approves new constitution". BBC. 24 ජනවාරි 2002. Archived from the original on 30 සැප්තැම්බර් 2009. සම්ප්‍රවේශය 12 ජූනි 2009.
  36. "Congo peace deal signed". BBC. 18 මාර්තු 2003. Archived from the original on 30 සැප්තැම්බර් 2009. සම්ප්‍රවේශය 15 ජූනි 2009.
  37. "17 candidates in Congo presidential race: commission". AFP. 13 ජූනි 2009. Archived from the original on 12 මාර්තු 2011. සම්ප්‍රවේශය 15 ජූනි 2009.
  38. Vote results expected as opposition alleges fraud සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 ජූලි 2009 at the Wayback Machine. France24 (16 July 2009).
  39. "Congo-Brazzaville's hidden war". New Humanitarian. 18 June 2018. Archived from the original on 8 April 2019. සම්ප්‍රවේශය 7 April 2019.
  40. "FACTBOX-African leaders' French assets under scrutiny". Reuters. 29 April 2009. 4 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 July 2017.
  41. "Congo leader son fails in gag bid". BBC. 15 August 2007. Archived from the original on 30 September 2009. සම්ප්‍රවේශය 26 July 2009.
  42. "Propping Up Africa's Dictators". Foreign Policy In Focus. 22 June 2009. 12 October 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  43. "FACTBOX-African leaders' French assets under scrutiny". Reuters. 29 April 2009. 4 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  44. Joan Tilouine; ICIJ (4 April 2016). "Les Africains du Panama (1) : les circuits offshore des " fils de "". Le Monde (ප්‍රංශ බසින්). Archived from the original on 12 November 2016. සම්ප්‍රවේශය 10 December 2016.
  45. Ross, Aaron (27 March 2015) Congo Republic president says expects referendum over the third term සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 සැප්තැම්බර් 2015 at the Wayback Machine. Reuters
  46. "Congo opposition holds ceremony for killed protesters=Reuters". Reuters. 30 October 2015. Archived from the original on 28 November 2015. සම්ප්‍රවේශය 1 July 2017.
  47. lefigaro.fr (4 April 2016). "Violences au Congo : le government accuse les opposants à Sassou-Nguesso". Le Figaro (ප්‍රංශ බසින්). Archived from the original on 14 May 2016. සම්ප්‍රවේශය 1 June 2016.
  48. With inconsistent figures:
  49. 49.0 49.1 "Pygmies in the Congo treated like "pets": report". globalpost.com. 13 July 2014. Archived from the original on 14 November 2011. සම්ප්‍රවේශය 13 November 2011.
  50. Thomas, Katie (4 March 2007). "Slaves of the Congo". International Reporting Project. Archived from the original on 14 July 2014. සම්ප්‍රවේශය 13 July 2014.
  51. "UN expert praises Congo's draft law on indigenous rights". 24 November 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 17 January 2011.. iwgia.org, 15 November 2010
  52. Moen, John. "Congo Geography". www.worldatlas.com. World Atlas. Archived from the original on 21 March 2020. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2020.
  53. Map: Situation de l'exploitation forestière en République du Congo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 ජනවාරි 2009 at the Wayback Machine. (PDF) . Retrieved on 25 February 2013.
  54. Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
  55. Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  56. Samba G.; Nganga D.; Mpounza M. (2008). "Rainfall and temperature variations over Congo-Brazzaville between 1950 and 1998". Theoretical and Applied Climatology. 91 (1–4): 85–97. Bibcode:2008ThApC..91...85S. doi:10.1007/s00704-007-0298-0. S2CID 120659948.
  57. "'Mother Lode' Of Gorillas Found In Congo Forests : NPR". NPR.org. Archived from the original on 28 අගෝස්තු 2008. සම්ප්‍රවේශය 15 අගෝස්තු 2008.
  58. "Republic of Congo". Wildlife Conservation Society. සම්ප්‍රවේශය March 7, 2013.
  59. WWF - Wildlife of the Congo
  60. Nielsen, John (August 5, 2008). "'Mother Lode' Of Gorillas Found In Congo Forests : NPR". සම්ප්‍රවේශය March 8, 2013.
  61. "Congo-Brazzaville". Energy Information Administration, U.S. Government. 23 March 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 June 2009.
  62. 62.0 62.1 Nzaou-Kongo, Aubin (2018). Exploitation des hydrocarbures et protection de l'environnement en République du Congo : essai sur la complexité de leurs rapports à la lumière du droit international. Archived from the original on 9 May 2021. සම්ප්‍රවේශය 15 January 2021.
  63. Republic of the Congo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 මැයි 2009 at the Wayback Machine World Bank
  64. "Congo, Republic of". EconStats. Archived from the original on 28 අප්‍රේල් 2009. සම්ප්‍රවේශය 11 ජූනි 2009.
  65. "Kimberley Process Removes the Republic of Congo from the List of Participants". Kimberley Process. 9 July 2004. 10 May 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 June 2008.
  66. "2007 Kimberley Process Communiqué". Kimberley Process. 8 November 2007. 4 March 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 June 2008.
  67. "Mining in Congo". MBendi. 27 දෙසැම්බර් 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 14 ජූනි 2009.
  68. "OHADA.com: The business law portal in Africa". Archived from the original on 26 මාර්තු 2009. සම්ප්‍රවේශය 22 මාර්තු 2009.
  69. Goodspeed, Peter (21 October 2009) "South Africa's white farmers prepare to trek to the Congo". 18 February 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 September 2016.. National Post.
  70. Congo hands land to South African farmers සංරක්ෂණය කළ පිටපත 21 මැයි 2018 at the Wayback Machine. Telegraph. 21 October 2009.
  71. "Republic of the Congo GDP Annual Growth Rate". Trading Economics. {{cite web}}: Missing or empty |url= (help)
  72. "Republic of the Congo GDP and Economic Data". Global Finance. Archived from the original on 24 ජනවාරි 2016. සම්ප්‍රවේශය 14 ජනවාරි 2016.
  73. "OPEC Member Countries". Organization of Petroleum Exporting Countries. Archived from the original on 8 February 2019. සම්ප්‍රවේශය 20 January 2019.
  74. "Inauguration de la basilique Sainte-Anne du Congo à Brazzaville". Latitude France (ප්‍රංශ බසින්). Brazzaville. 31 March 2011. 13 April 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2020.
  75. "Congo, Republic of the". Association of Religion Data Archives. 2015. Archived from the original on 22 October 2020. සම්ප්‍රවේශය 18 May 2020.
  76. "World Population Prospects 2022". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. සම්ප්‍රවේශය July 17, 2022.
  77. "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX). population.un.org ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. සම්ප්‍රවේශය July 17, 2022.
  78. 78.0 78.1 78.2 Background Note: Republic of the Congo සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 ජූනි 2019 at the Wayback Machine United States Department of State. Accessed on 21 August 2008.
  79. "Languages of Congo". SIL International. Archived from the original on 23 සැප්තැම්බර් 2008. සම්ප්‍රවේශය 13 ජූනි 2009.
  80. Levinson, David (1998). Ethnic groups worldwide. Greenwood Publishing Group. pp. 120–121. ISBN 978-1-57356-019-1. Archived from the original on 13 April 2021. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2020.
  81. "Congo Overview". Minority Rights Group International. Archived from the original on 14 ජූනි 2008. සම්ප්‍රවේශය 13 ජූනි 2009.
  82. "Les pygmées du Congo en "danger d'extinction"". Le Monde. 5 අගෝස්තු 2011. Archived from the original on 7 නොවැම්බර් 2017. සම්ප්‍රවේශය 5 නොවැම්බර් 2017.
  83. 83.0 83.1 "Congo, Republic of the". CIA – The World Factbook. Archived from the original on 9 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2007.
  84. Congo. Enquête Démographique et de Santé 2011–2012 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 22 පෙබරවාරි 2014 at the Wayback Machine. Centre National de la Statistique et des Études Économiques (CNSEE), Brazzaville. December 2012
  85. 85.0 85.1 85.2 85.3 85.4 85.5 "Human Development Report 2009". Archived from the original on 17 January 2010. සම්ප්‍රවේශය 24 June 2014.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link). undp.org
  86. "IRIN Africa – CONGO: Grappling with malnutrition and post-conflict woes – Congo – Food Security – Health & Nutrition". IRINnews. 8 August 2007. Archived from the original on 29 November 2014. සම්ප්‍රවේශය 23 January 2015.
  87. උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය; CIA22 නමැති ආශ්‍රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි
  88. "CONGO (BRAZZAVILLE): UNFPA Leads Fight Against FGM " UNFPA in the News". 29 November 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 January 2015.
  89. 89.0 89.1 Refworld | 2008 Findings on the Worst Forms of Child Labor – Congo, Republic of the සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 මැයි 2011 at the Wayback Machine. UNHCR. Retrieved on 25 February 2013.
අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=කොංගෝ_ජනරජය&oldid=597515" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි