කොමරොස්

විකිපීඩියා වෙතින්
කොමරෝස් සංගමය

කොමරෝස් හී කොඩිය
කොමරෝස් ධජය
{{{coat_alt}}}
කොමරෝස් හි ජාතික මුද්‍රාව
උද්යෝග පාඨය: 
  • "Unité – Solidarité – Développement" (ප්‍රංශ)
  • وحدة، تضامن، تنمية (අරාබි)
  • "සමගිය - සහයෝගීතාවය - සංවර්ධනය"
ජාතික ගීය: Udzima wa ya Masiwa  (Comorian)
මහා දූපත් වල එකමුතුව
කොමරෝස් හි පිහිටීම (රවුම්)
කොමරෝස් හි පිහිටීම (රවුම්)
අගනුවර
සහ විශාලතම නගරය
මොරෝනි
11°41′S 43°16′E / 11.69°S 43.26°E / -11.69; 43.26
නිල භාෂා(ව)
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
(2000)[1]
  • කොමෝරියන්[lower-alpha 1] 97.1%
  • මකුවා 1.6%
  • වෙනත් 1.3%
ආගම 98% සුන්නි ඉස්ලාම් (නිල)
2% ක්‍රිස්තියානි
ජාති නාම(ය)කොමෝරියන්
රජයෆෙඩරල් රාජ්‍යය ජනාධිපති ක්‍රමය ජනරජය
• ජනාධිපති
අසාලි අසූමනි
• සභාවේ සභාපති
මුස්ටඩ්‍රෝයින් අබ්දු
ව්‍යවස්ථාදායකයකොමරෝස් සංගමයේ රැස්වීම
පිහිටුවීම
• පෘතුගීසි ගවේෂකයන් විසින් සොයා ගැනීම
1503
• ප්‍රංශ පාලනය යටතේ න්ගසිඩ්ජා, න්ද්ස්වානි, මවාලි
1886
• කොමරෝස්හි ආරක්ෂකයින්
1887 සැප්තැම්බර් 6
• මැඩගස්කරයේ යටත් විජිතයේ යැපීම
1908 අප්‍රේල් 9
• ප්‍රංශ විදේශ දෙපාර්තමේන්තු සහ ප්‍රදේශ
1946 ඔක්තෝබර් 27
• කොමරොස් ප්‍රාන්තය
1961 දෙසැම්බර් 22
• ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබීම
1975 ජූලි 6
• කොමරෝස් ෆෙඩරල් ඉස්ලාමීය ජනරජය
1978 ඔක්තෝබර් 1[3]
• කොමරෝස් සංගමය
2001 දෙසැම්බර් 23
• වත්මන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව
2009 මැයි 17
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ
1,861 km2 (719 sq mi) (170 වෙනි)
• ජලය (%)
නොසලකාහැරිය හැකියි
ජනගහණය
• 2019 ඇස්තමේන්තුව
850,886 (160 වෙනි)
• ඝණත්වය
457/km2 (1,183.6/sq mi) (27 වෙනි)
දදේනි (ක්‍රශසා)2019 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
ඇ.ඩො. බිලියන 2.446[4] (178 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
ඇ.ඩො. 2,799[4] (177 වෙනි)
දදේනි (නාමික)2019 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ
ඇ.ඩො. බිලියන 1.179[4] (182 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල
ඇ.ඩො. 1,349[4] (165 වෙනි)
ගිනි (2013)45.0[5]
මධ්‍යම · 141 වෙනි
මාසද (2021)0.558[6]
මධ්‍යම · 156 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදලකොමෝරියානු ෆ්‍රෑන්ක් (KMF)
වේලා කලාපයUTC+3 (EAT)
රිය ධාවන මං තීරුවදකුණ
ඇමතුම් කේතය+269
අන්තර්ජාල TLD.km

කොමරෝස්,[note 1] නිල වශයෙන් කොමරෝස් සංගමය,[note 2] යනු ඉන්දියන් සාගරයේ මොසැම්බික් නාලිකාවේ උතුරු කෙළවරේ පිහිටි අග්නිදිග අප්‍රිකාවේ දූපත් තුනකින් සැදුම්ලත් ස්වාධීන රටකි. එහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය මොරෝනි වේ. ජනගහනයෙන් බහුතරයකගේ ආගම සහ නිල රාජ්‍ය ආගම සුන්නි ඉස්ලාම් වේ. කොමරෝස් 1975 ජූලි 6 දින ප්‍රංශයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. අරාබි ලීගයේ සාමාජිකයෙකු වන එය අරාබි ලෝකයේ සම්පූර්ණයෙන්ම දකුණු අර්ධගෝලයේ ඇති එකම රට වේ. එය අප්‍රිකානු සංගමය, ඉන්ටර්නැෂනල් ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි සංවිධානය, ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානය සහ ඉන්දියානු සාගර කොමිසමේ සාමාජික රාජ්‍යයකි. රටේ නිල භාෂා තුනක් ඇත: ෂිකොමෝරි, ප්‍රංශ සහ අරාබි.

ස්වෛරී රාජ්‍යය ප්‍රධාන දූපත් තුනකින් සහ කුඩා දූපත් රාශියකින් සමන්විත වේ, මයෝට් හැර අනෙකුත් සියලුම දූපත් ගිනිකඳු දූපත්ය. මයෝට් 1974 ජනමත විචාරණයකදී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබීමට විරුද්ධව ඡන්දය දුන් අතර, එතෙර දෙපාර්තමේන්තුවක් ලෙස ප්‍රංශය විසින් දිගටම පරිපාලනය කරයි. දිවයින පුරා කොමෝරියානු ස්වෛරීභාවය තහවුරු කරන එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ යෝජනා ප්‍රංශය නිශේධ කර ඇත.[7][8][9][10] 2011 දී අති විශාල ලෙස සම්මත වූ ජනමත විචාරණයකින් පසුව මයෝට් විදේශ දෙපාර්තමේන්තුවක් සහ ප්‍රංශයේ කලාපයක් බවට පත් විය.

වර්ග කිලෝ මීටර 1,861 (වර්ග සැතපුම් 719), කොමරෝස් යනු ප්‍රදේශය අනුව සිව්වන කුඩාම අප්‍රිකානු රට වේ. 2019 දී එහි ජනගහනය 850,886 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.

කොමරෝස් ප්‍රථමයෙන් පදිංචි වන්නට ඇත්තේ ඔස්ට්‍රොනීසියානු/මැලගසි ජනයාය, පසුව නැඟෙනහිර අප්‍රිකාවේ බන්ටු කථිකයන් සහ මුහුදු යාත්‍රා කරන අරාබි වෙළෙන්දන් විසින්ය.[11] එය 1975 දී නිදහස ලැබීමට පෙර 19 වන සියවසේදී ප්‍රංශ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත් විය. විවිධ රාජ්‍ය නායකයින් ඝාතනය කිරීමත් සමඟ එය කුමන්ත්‍රණ 20 කට වඩා හෝ කුමන්ත්‍රණ කිරීමට උත්සාහ කිරීම් ඇත.[12][13] මෙම නිරන්තර දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සමග, එය ඕනෑම ජාතියක ආදායම් අසමානතාවයේ නරකම මට්ටම් වලින් එකක් වන අතර මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ පහළම හතරේ ශ්‍රේණිගත කරයි. 2008 වන විට, ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ දිනකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 1.25ක ජාත්‍යන්තර දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වූහ.[14]

නිරුක්තිය[සංස්කරණය]

"කොමරෝස්" යන නම පැමිණියේ قمر qamar ("සඳ") යන අරාබි වචනයෙනි.[15]

ඉතිහාසය[සංස්කරණය]

බේරුම්කරණය[සංස්කරණය]

ලැටින් රුවල් රිග් සහිත විශාල ඩෝවක්
වැනිලා වගාවක්

පුරාවෘත්තයට අනුව, ජින්නි (ආත්මයක්) මැණිකක් බිම දැමූ අතර, එය විශාල වෘත්තාකාර අපායක් සෑදී ඇත. මෙය කර්තාලා ගිනි කන්ද බවට පත් වූ අතර එය ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් දූපත නිර්මාණය කළේය. සොලමන් රජු ද දිවයිනට පැමිණි බව පැවසේ.

කොමරෝ දූපත් වල ජීවත් වූ ප්‍රථම සත්‍යාපිත මානව වැසියන් අග්නිදිග ආසියාවේ දූපත් වල සිට බෝට්ටුවකින් ගමන් ගත් ඔස්ට්‍රොනීසියානු පදිංචිකරුවන් බව දැන් සැලකේ.[16][17] පළමුවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට ජනාවාස ආරම්භ වූ බවට උපකල්පනය කර තිබුණද, මයෝට්ටෙන් සොයාගත් පැරණිතම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය වූ දිනය වන ක්‍රි.ව. අටවැනි සියවසට පසුව මෙම ජනයා පැමිණ නැත.[18]

පසුකාලීන පදිංචිකරුවන් අප්‍රිකාවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරයෙන්, අරාබි අර්ධද්වීපයෙන් සහ පර්සියානු ගල්ෆ්, මැලේ දූපත් සමූහය සහ මැඩගස්කරයෙන් පැමිණියහ. බන්ටු කතා කරන පදිංචිකරුවන් ජනාවාස ආරම්භයේ සිටම දූපත් වල සිටි අතර, සමහරවිට වහලුන් ලෙස දූපත් වෙත ගෙන එන ලදී.[19]

කොමරෝස් සංවර්ධනය අදියරවලට බෙදා ඇත. විශ්වාසදායක ලෙස වාර්තා කරන ලද පැරණිතම අදියර වන්නේ ඩෙම්බේනි අදියර (අටවන සිට දහවන සියවස දක්වා) වන අතර, එම කාලය තුළ සෑම දූපතකම කුඩා ජනාවාස කිහිපයක් තිබුණි.[20] එකොළොස්වන සිට පහළොස්වන සියවස දක්වා මැඩගස්කර දූපත සමඟ වෙළඳාම සහ ස්වහීලී වෙරළ තීරයේ සහ මැදපෙරදිග වෙළෙන්දන් සමෘද්ධිමත් වූ අතර තවත් ගම්මාන ආරම්භ වූ අතර පවතින ගම්මාන වර්ධනය විය. බොහෝ කොමෝරියානුවන්ට ඔවුන්ගේ පෙළපත් අරාබි අර්ධද්වීපයේ, විශේෂයෙන්ම හද්‍රමවුට්, මෙම කාල සීමාව තුළ පැමිණි මුතුන් මිත්තන් වෙත සොයාගත හැකිය.

මධ්‍යතන කොමරෝස්[සංස්කරණය]

එකොළොස්වන සිට පහළොස්වන සියවස දක්වා මැඩගස්කර දූපත සමඟ වෙළඳාම සහ ස්වහීලී වෙරළ තීරයේ සහ මැදපෙරදිග වෙළෙන්දන් සමෘද්ධිමත් වූ අතර තවත් ගම්මාන ආරම්භ වූ අතර පවතින ගම්මාන වර්ධනය විය. බොහෝ කොමෝරියානුවන්ට ඔවුන්ගේ පෙළපත් අරාබි අර්ධද්වීපයේ, විශේෂයෙන්ම හද්‍රමවුට්, මෙම කාල සීමාව තුළ පැමිණි මුතුන් මිත්තන් වෙත සොයාගත හැකිය.[21]

933 දී, කොමරෝස් ඕමාන නාවිකයින් විසින් සුවඳ විලවුන් දූපත් ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය.[තහවුරු කර නොමැත]

නැඟෙනහිර අප්‍රිකාවේ පැරණිතම වාර්තා අතර, අල්-මසුඩිගේ කෘති මුල් ඉස්ලාමීය වෙළඳ මාර්ග විස්තර කරයි, කොරල්, ඇම්බර්ග්‍රිස්, ඇත්දළ, කැස්බෑ කටු, රත්‍රන් සෙවීම සඳහා පර්සියානු සහ අරාබි වෙළෙන්දන් සහ නැවියන් ඇතුළු මුස්ලිම්වරුන් වෙරළ සහ දූපත් නිතර ගිය ආකාරය විස්තර කරයි. සහ වහලුන්. ඔවුන් කොමරෝස් ඇතුළු සාන්ජ් වැසියන්ටද ඉස්ලාමය ගෙන ආවේය. කොමරෝස්හි වැදගත්කම නැඟෙනහිර අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ වර්ධනය වූ විට, කුඩා හා විශාල පල්ලි දෙකම ඉදිකරන ලදී. කොමරෝස් යනු ස්වහීලී සංස්කෘතික හා ආර්ථික සංකීර්ණයේ කොටසක් වන අතර දූපත් වෙළඳාමේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් වූ අතර වර්තමාන ටැන්සානියාවේ සෝෆාලා (සිම්බාබ්වේ රන් සඳහා අලෙවිසැලක්) කිල්වා ඇතුළු වෙළඳ නගර ජාලයක වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත්විය.[20]

පෘතුගීසීන් ඉන්දියන් සාගරයට පැමිණියේ 15 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී වන අතර පෘතුගීසි දූපත් වෙත ප්‍රථම වරට සංචාරය කළේ 1503 දී වාස්කෝ ද ගාමාගේ දෙවැනි යාත්‍රාවේ සංචාරය බව පෙනේ.[22] 16 වන ශතවර්ෂයේ වැඩි කාලයක් මොසැම්බික්හි පෘතුගීසි බලකොටුව සඳහා ප්‍රතිපාදන සැපයූ අතර පෘතුගීසි කිරීටය අත්පත් කර ගැනීමට විධිමත් උත්සාහයක් නොතිබුණද, පෘතුගීසි වෙළඳුන් ගණනාවක් පදිංචි විය.

16 වන ශතවර්ෂයේ අවසානය වන විට ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පසුපසට තල්ලු කිරීමට පටන් ගත් අතර, ඕමාන සුල්තාන් සයිෆ් බින් සුල්තාන්ගේ සහාය ඇතිව ඔවුන් ලන්දේසීන් සහ පෘතුගීසීන් පරාජය කිරීමට පටන් ගත්හ. ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ සයිඩ් බින් සුල්තාන් කලාපයේ ඕමානි අරාබි බලපෑම වැඩි කළ අතර, ඔහුගේ පරිපාලනය ඕමාන පාලනයට යටත් වූ අසල පිහිටි සැන්සිබාර් වෙත ගෙන ගියේය. එසේ වුවද, කොමරෝස් ස්වාධීනව පැවති අතර, කුඩා දූපත් තුන සාමාන්‍යයෙන් දේශපාලනිකව එක්සත් වුවද, විශාලතම දූපත වන න්ගාසිඩ්ජා ස්වාධීන රාජධානි (ntsi) ගණනාවකට බෙදී ගියේය.[23]

යුරෝපීයයන් කොමරෝස් කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන කාලය වන විට, දූපත්වාසීන් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවලින් ප්‍රයෝජන ගැනීමට හොඳින් සූදානම්ව සිටි අතර, මුලින් ඉන්දියාවට යන මාර්ගයේ නැව් සැපයීම, විශේෂයෙන් ඉංග්‍රීසි සහ, පසුව, මස්කරීන් හි වතු දූපත් වෙත වහලුන් සැපයීම සිදු කළහ.[24][23]

යුරෝපීය සබඳතා සහ ප්‍රංශ යටත් විජිතකරණය[සංස්කරණය]

කොමෝර්ස් හි ප්‍රංශ සිතියම, 1747
පොදු චතුරශ්‍රයක්, මොරෝනි, 1908

18 වන ශතවර්ෂයේ අවසාන දශකයේ දී, මැලගසි රණශූරයන්, බොහෝ විට බෙට්සිමිසරකා සහ සකලවා, වහලුන් සඳහා කොමරෝස් වැටලීමට පටන් ගත් අතර, බෝග විනාශ කර, මිනිසුන් මරා දැමීම, වහල්භාවයට ගෙන යාම හෝ අප්‍රිකානු ප්‍රධාන භූමියට පලා යාම නිසා දූපත් විනාශ විය: එය 19 වන සියවසේ දෙවන දශකයේ වැටලීම් අවසන් වන විට මවාලි හි ඉතිරිව සිටියේ එක් මිනිසෙකු පමණක් බවයි.[25] ප්‍රධාන භූමියේ සිට පැමිණි වහලුන් විසින් මෙම දූපත් නැවත ජනාකීර්ණ කරන ලද අතර, ඔවුන් ප්‍රංශ ජාතිකයින්ට මයෝට් සහ මස්කරීන් වෙත වෙළඳාම් කරන ලදී. කොමරෝස්හි, 1865 දී ඇස්තමේන්තු කරන ලද්දේ ජනගහනයෙන් 40% ක් පමණ වහලුන්ගෙන් සමන්විත වූ බවයි.[26]

ප්‍රංශය ප්‍රථම වරට කොමරෝස්හි යටත්විජිත පාලනයක් ස්ථාපිත කළේ 1841 දී මයෝට් අත්පත් කර ගැනීමෙන් සකලවා කොල්ලකෑමේ සුල්තාන් ඇන්ඩ්‍රියන්සෝලි (ප්‍රංශ) (ට්සී ලෙවාලෝ ලෙසද හැඳින්වේ) 1841 අප්‍රේල් ගිවිසුම අත්සන් කළ අතර[27] එමඟින් දිවයින ප්‍රංශ බලධාරීන්ට පවරා දෙන ලදී.[28]

මේ අතර, න්ඩ්ස්වානි (හෝ එය බ්‍රිතාන්‍යයන් දන්නා පරිදි ජොහානා) ඉන්දියාවට සහ ඈත පෙරදිගට යාත්‍රා කරන ඉංග්‍රීසි වෙළෙන්දන්ට මෙන්ම ඇමරිකානු තල්මසුන්ගේ මාර්ග ස්ථානයක් ලෙස දිගටම සේවය කළේය, නමුත් බ්‍රිතාන්‍යයන් මොරිෂස් සන්තකයේ තබා ගැනීමෙන් පසු එය ක්‍රමයෙන් අත්හැර දැමීය. 1814, සහ 1869 දී සූවස් ඇල විවෘත කරන විට න්ඩ්ස්වානි හි සැලකිය යුතු සැපයුම් වෙළඳාමක් නොතිබුණි. කොමරෝස් විසින් අපනයනය කරන ලද දේශීය භාණ්ඩ වූයේ වහලුන්, පොල්, දැව, ගවයින් සහ කැස්බෑවාවන් ය. ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන්, ප්‍රංශයට අයත් සමාගම් සහ ධනවත් අරාබි වෙළෙන්දෝ, අපනයන භෝග සඳහා භූමි ප්‍රමාණයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ භාවිතා කළ වතු ආශ්‍රිත ආර්ථිකයක් ස්ථාපිත කළහ. එය ඈඳාගැනීමෙන් පසු ප්‍රංශය මයෝට් සීනි වතු ජනපදයක් බවට පත් කළේය. අනෙකුත් දූපත් ද ඉක්මනින් පරිවර්තනය වූ අතර, ඉලං-ඉලං, වැනිලා, කරාබු නැටි, සුවඳ විලවුන් පැල, කෝපි, කොකෝවා බෝංචි සහ සිස්ල් යන ප්‍රධාන භෝග හඳුන්වා දෙන ලදී.[29]

1886 දී මවාලි එහි සුල්තාන් මර්ජානි අබ්දු චෙයික් විසින් ප්‍රංශ ආරක්ෂාව යටතේ තබන ලදී. එම වසරේම, න්ගාසිඩ්ජා හි සුල්තාන්වරුන්ගෙන් කෙනෙකු වූ බැම්බෝ හි සුල්තාන් සෙයිඩ් අලී, 1910 දී ඔහු අත්හරින තෙක් ඔහු රඳවාගෙන සිටි මුළු දිවයිනටම ප්‍රංශ සහාය ලබා දීම සඳහා දිවයින ප්‍රංශ ආරක්ෂාව යටතේ තැබීය. 1908 දී දූපත් තනි පරිපාලනයක් (මයෝට් ජනපදය සහ යැපීම් භූමි) යටතේ එක්සත් වූ අතර මැඩගස්කරයේ ප්‍රංශ යටත් විජිත ආණ්ඩුකාර-ජනරාල්වරයාගේ අධිකාරිය යටතේ තබා ඇත. 1909 දී න්ඩ්ස්වානි හි සුල්තාන් සෙයිඩ් මොහොමඩ් ප්‍රංශ පාලනයට පක්ෂව ඉල්ලා අස්විය. 1912 දී යටත් විජිත සහ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අහෝසි කරන ලද අතර දූපත් මැඩගස්කරයේ ජනපදයේ පළාතක් බවට පත් විය.[30]

ප්‍රංශය සමඟ ඒකාබද්ධ වීම වැඩි කිරීම සඳහා මයෝට් හි නියෝජිතයින් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළද, 1978 දී කොමරෝස් ස්වාධීන වීමට 1973 දී ප්‍රංශය සමඟ ගිවිසුමකට එළඹුණි. දූපත් හතරේම ජනමත විචාරණයක් පැවැත්විණි. විශාල ආන්තිකයකින් නිදහස සඳහා තිදෙනෙක් ඡන්දය දුන් අතර මයෝට් විරුද්ධව ඡන්දය දුන් අතර ප්‍රංශ පරිපාලනය යටතේ පවතී. කෙසේ වෙතත්, 1975 ජූලි 6 වන දින කොමෝරියානු පාර්ලිමේන්තුව ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කරමින් ඒකපාර්ශ්වික යෝජනාවක් සම්මත කළේය. අහමඩ් අබ්දල්ලා කොමෝරියානු රාජ්‍යයේ ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළ අතර එහි පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. ප්‍රංශ ජාතිකයන් නව රාජ්‍යය පිළිගත්තේය.

නිදහස (1975)[සංස්කරණය]

කොමරෝස් ධජය (1963-1975)
කොමරෝස් ධජය (1975-1978)
ඉකිලිලූ ඩොයිනින්, 2011 සිට 2016 දක්වා කොමරෝස් හි ජනාධිපති

ඊළඟ වසර 30 දේශපාලන කැළඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයක් විය. 1975 අගෝස්තු 3 වන දින, නිදහසින් මාසයකට අඩු කාලයකට පසු, සන්නද්ධ කුමන්ත්‍රණයකින් ජනාධිපති අහමඩ් අබ්දල්ලා ධුරයෙන් ඉවත් කරන ලද අතර, ඒ වෙනුවට එක්සත් ජාතික කොමරෝස් (FNUK) සාමාජික සයිඩ් මොහොමඩ් ජෆාර් පත් කරන ලදී. මාස කිහිපයකට පසු, 1976 ජනවාරි මාසයේදී, ඔහුගේ ආරක්ෂක ඇමති අලි සොයිලිහ්ට පක්ෂව ජෆාර් නෙරපා හරින ලදී.[31]

මෙම කාලය තුළ ජනමත විචාරණ තුනකදී මයෝට්හි ජනගහනය ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබීමට එරෙහිව ඡන්දය ප්‍රකාශ කළේය. 1974 දෙසැම්බර් 22 වැනි දින සියලුම දූපත්වල පවත්වන ලද පළමුවැන්න, මයෝට්හි ප්‍රංශය සමඟ සබඳතා පවත්වා ගැනීම සඳහා 63.8% ක සහයෝගයක් දිනා ගත්තේය. 1976 පෙබරවාරියේ පැවති දෙවැන්න, අතිවිශාල 99.4%කින් එම ඡන්දය තහවුරු කළ අතර, 1976 අප්‍රේල් මාසයේ දී, තුන්වැන්න, මයොට්ටේ ජනතාව ප්‍රංශ භූමියක් ලෙස පැවතීමට කැමති බව තහවුරු කළේය. ජනාධිපති සොයිලිහ් විසින් පාලනය කරන ලද ඉතිරි දූපත් තුන සමාජවාදී සහ හුදකලාවාදී ප්‍රතිපත්ති ගණනාවක් ආරම්භ කළ අතර එය ඉක්මනින් ප්‍රංශය සමඟ සබඳතා පළුදු විය. 1978 මැයි 13 දින, නැවත වරක් ප්‍රංශ ඔත්තු සේවය (SDECE) විසින් පත් කරන ලද බොබ් ඩෙනාඩ්, ප්‍රංශ, රොඩේසියානු සහ දකුණු අප්‍රිකානු ආන්ඩුවල සහාය ඇතිව ජනාධිපති සොයිලිහ් බලයෙන් පහ කර අබ්දුල්ලාව යලි පත් කිරීමට ආපසු පැමිණියේය. අලි සොයිලිහ් අල්ලා සති කිහිපයකට පසුව මරා දමන ලදී.[31][32]

සොයිලිහ්ට ප්‍රතිවිරුද්ධව, අබ්දල්ලාගේ ජනාධිපති ධුරය ඒකාධිපති පාලනයකින් සලකුණු වූ අතර සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමයට අනුගත වීම වැඩි වූ අතර[33] රට කොමරෝස් ෆෙඩරල් ඉස්ලාමීය ජනරජය ලෙස නම් කරන ලදී. බොබ් ඩෙනාඩ්, අබ්දල්ලා අබ්දෙරමනේ ගේ පළමු උපදේශක ලෙස සේවය කළේය. "කොමරෝස් හි උපරාජයා" යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ ඔහු සමහර විට පාලන තන්ත්‍රයේ සැබෑ ප්‍රබලයා ලෙස සැලකේ. දකුණු අප්‍රිකාවට ඉතා සමීපව, ඔහුගේ "ජනාධිපති ආරක්ෂකයාට" මුදල් සැපයූ ඔහු, මොරෝනි හරහා වර්ණභේදවාදී පාලන තන්ත්‍රය මත ජාත්‍යන්තර සම්බාධක මග හැරීමට පැරිසියට ඉඩ දුන්නේය. අප්‍රිකාවේ ගැටුම්වලදී පැරිසියේ හෝ ප්‍රිටෝරියාගේ ඉල්ලීම මත මැදිහත් වන ලෙස ඉල්ලා සිටි ඔහු දූපත් සමූහයේ සිට ස්ථිර කුලී හේවා බලකායක් ද පිහිටුවා ගත්තේය. අබ්දුල්ලා 1989 දක්වා ජනාධිපති ලෙස දිගටම කටයුතු කළ අතර, සිදුවිය හැකි කුමන්ත්‍රණයකට බියෙන්, ඔහු බොබ් ඩෙනාඩ්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ජනාධිපති ආරක්ෂක බලකායට සන්නද්ධ හමුදා නිරායුධ කරන ලෙස නියෝග කරමින් නියෝගයකට අත්සන් කළේය. ආඥාව අත්සන් කිරීමෙන් ටික කලකට පසු, අතෘප්තිමත් හමුදා නිලධාරියෙකු විසින් අබ්දල්ලා ඔහුගේ කාර්යාලයේදී වෙඩි තබා ඝාතනය කළ බව කියනු ලැබේ, නමුත් පසුව ආරංචි මාර්ග කියා සිටියේ ඔහුගේ නිදන කාමරයට ටැංකි නාශක මිසයිලයක් දියත් කර ඔහුව මරා දැමූ බවයි.[34] ඩෙනාඩ් ද තුවාල ලැබුවද අබ්දුල්ලාගේ ඝාතකයා ඔහු යටතේ සිටි සෙබළෙකු බවට සැක කෙරේ.[35]

දින කිහිපයකට පසු, ප්‍රංශ පැරෂුට් භටයින් විසින් බොබ් ඩෙනාඩ් දකුණු අප්‍රිකාවට ගෙන යන ලදී. සොයිලිහ්ගේ වැඩිමහල් අර්ධ සොහොයුරා වන මොහොමඩ් ජෝහාර් පසුව ජනාධිපති බවට පත් වූ අතර බොබ් ඩෙනාඩ් නැවත පැමිණ තවත් කුමන්ත්‍රණයකට උත්සාහ කරන තෙක් සැප්තැම්බර් 1995 දක්වා සේවය කළේය. මෙවර ප්‍රංශය පැරෂුට් භටයන් සමඟ මැදිහත් වී ඩෙනාඩ්ට යටත් වීමට බල කළේය. ප්‍රංශ ජාතිකයන් විසින් ජොහාර් රියුනියන් වෙත ඉවත් කළ අතර, පැරිසියේ පිටුබලය ලත් මොහොමඩ් ටකී අබ්දුල්කරීම් මැතිවරණයෙන් ජනාධිපති විය. ඔහු 1996 සිට ශ්‍රම අර්බුද, ආන්ඩු මර්දනය සහ බෙදුම්වාදී ගැටුම් පැවති සමයක, 1998 නොවැම්බර් මාසයේදී ඔහු මිය යන තෙක්ම රට මෙහෙයවීය. ඔහුගෙන් පසු අන්තර්වාර ජනාධිපති ටැඩ්ජිඩින් බෙන් සයිඩ් මැසූන්ඩේ පත් විය.[36]

න්ඩ්ස්වානි සහ මවාලි දූපත් 1997 දී ප්‍රංශ පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස කොමරෝස් වෙතින් නිදහස ප්‍රකාශ කළහ. නමුත් ප්‍රංශය ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ෆෙඩරල් හමුදා සහ කැරලිකරුවන් අතර දරුණු ගැටුම් ඇති විය.[37] 1999 අප්‍රේල් මාසයේදී, අර්බුද හමුවේ දුර්වල නායකත්වයක් සඳහන් කරමින්, අන්තර්වාර ජනාධිපති මැසූන්ඩේ පෙරලා දමා, ලේ රහිත කුමන්ත්‍රණයකින්, හමුදා මාණ්ඩලික ප්‍රධානී, කර්නල් අසාලි අසූමනි බලය අල්ලා ගත්තේය. මෙය 1975 නිදහසෙන් පසු කොමරෝස්ගේ 18 වැනි කුමන්ත්‍රණය හෝ කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය විය.[38]

ජාත්‍යන්තර විවේචනයට ලක් වූ දූපත් වල බලය තහවුරු කර ගැනීමට සහ පාලනය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට අසාලි අසමත් විය. දකුණු අප්‍රිකාවේ ජනාධිපති තබෝ ම්බෙකි ගේ අනුග්‍රහය යටතේ අප්‍රිකානු සංගමය, සාකච්ඡා සඳහා සහ ප්‍රතිසන්ධානය ඇති කිරීම සඳහා න්ඩ්ස්වානි වෙත සම්බාධක පැනවීය.[39][40] දිවයින් තුනේම නායකයින් විසින් 2001 දෙසැම්බරයේ අත්සන් කරන ලද ෆොම්බෝනි ගිවිසුමේ කොන්දේසි යටතේ, රටේ නිල නාමය කොමරෝස් සංගමය ලෙස වෙනස් කරන ලදී; නව රාජ්‍යය ඉතා විමධ්‍යගත කළ යුතු අතර මධ්‍යම යුනියන් ආන්ඩුව ජනාධිපතිවරයෙකු විසින් නායකත්වය දෙන නව දිවයින ආන්ඩු වෙත බොහෝ බලතල බෙදා දෙනු ඇත. යුනියන් සභාපති, ජාතික මැතිවරණ මගින් තේරී පත් වුවද, සෑම වසර පහකට වරක් එක් එක් දූපත් වලින් මාරුවෙන් මාරුවට තෝරා ගනු ලැබේ.

අසාලි 2002 දී ඉල්ලා අස්වූයේ ඔහු ජයග්‍රහණය කළ කොමරෝස් හි ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමටය. පවතින ජාත්‍යන්තර පීඩනය යටතේ, මුලින් බලහත්කාරයෙන් බලයට පත් වූ හමුදා පාලකයෙකු ලෙස, සහ නිලයේ සිටියදී සෑම විටම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නොවූ, අසාලි නව මැතිවරණ සක්‍රීය කළ ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් හරහා කොමරෝස් මෙහෙයවීය.[41] එක් එක් රාජ්‍ය ආයතනයක වගකීම් නිර්වචනය කරන Loi des compétences නීතියක් 2005 මුල් භාගයේදී සම්මත කරන ලද අතර එය ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. 2006 මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේ සුන්නි මුස්ලිම් පූජකයෙකු වන අහමඩ් අබ්දල්ලා මොහොමඩ් සම්බි, ඉරානයේ ඉස්ලාම් දහම හැදෑරීමට ගත කළ කාලය වෙනුවෙන් "අයතුල්ලා" යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හැදින්විය. අසාලි මැතිවරණ ප්‍රතිඵලවලට ගරු කළ අතර, එමගින් දූපත් සමූහය සඳහා පළමු සාමකාමී සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී බලය හුවමාරු කර ගැනීමට ඉඩ සැලසීය.[42]

2001 දී න්ඩ්ස්වානි හි ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ ප්‍රංශ-පුහුණු හිටපු ලිංගභේදකයෙකු වන කර්නල් මොහොමඩ් බකාර්, ඔහුගේ පස් අවුරුදු ජනවරම අවසානයේ ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. කොමරෝස් ෆෙඩරල් රජය සහ අප්‍රිකානු සංගමය විසින් නීති විරෝධී ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද ඔහුගේ නායකත්වය තහවුරු කිරීමට ඔහු 2007 ජුනි මාසයේදී ඡන්දයක් පැවැත්වීය. 2008 මාර්තු 25 දින අප්‍රිකානු සංගමයේ සහ කොමරෝස්හි සොල්දාදුවන් සියගණනක් කැරලිකරුවන්ගේ ග්‍රහණයේ පැවති න්ඩ්ස්වානි අල්ලා ගත් අතර, එය සාමාන්‍යයෙන් ජනතාව විසින් පිළිගනු ලැබීය: බකාර්ගේ පාලන සමයේදී වධ හිංසාවට ලක් වූ සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් නම්, වාර්තා වී නැත.[43] සමහර කැරලිකරුවන් මිය ගොස් තුවාල ලැබූ නමුත් නිල සංඛ්‍යා නොමැත. අවම වශයෙන් සිවිල් වැසියන් 11 දෙනෙකු තුවාල ලබා ඇත. සමහර නිලධාරීන් සිරගත කළා. බේකාර් සරණාගතභාවය පතා මයෝට්ට වෙත වේග බෝට්ටුවකින් පලා ගියේය. ප්‍රංශ විරෝධී විරෝධතා කොමරෝස්හි අනුගමනය කරන ලදී. අවසානයේ බකාර් හට බෙනින් හි සරණාගතභාවය ලබා දෙන ලදී.

ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබූ දා සිට කොමරෝස් කුමන්ත‍්‍රණ 20කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් හෝ කුමන්ත‍්‍රණ කිරීමට උත්සාහ කර ඇත.[12]

2010 අග මැතිවරණයෙන් පසුව, හිටපු උප ජනාධිපති ඉකිලිලෝ දෝනියින් 2011 මැයි 26 දින ජනාධිපති ලෙස පත් විය. පාලක පක්ෂයේ සාමාජිකයෙකු වන දෝනිනට වත්මන් ජනාධිපති අහමඩ් අබ්දල්ලා මොහොමඩ් සම්බි විසින් මැතිවරණයේදී සහාය දෙන ලදී. පුහුණුවෙන් ඖෂධවේදියෙකු වන ඩොයිනින්, මවාලි දිවයිනෙන් පැමිණි පළමු කොමරෝස් ජනාධිපති වේ. 2016 මැතිවරණයෙන් පසුව, න්ගාසිඩ්ජා හි අසාලි අසූමනි තුන්වන වාරය සඳහා ජනාධිපති විය. 2018 දී අසාලි විසින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වූ අතර එමඟින් ජනාධිපතිවරයෙකුට වාර දෙකක් සේවය කිරීමට අවසර ලැබේ. සංශෝධන සම්මත වූ නමුත්, ඡන්දය විපක්ෂය විසින් පුළුල් ලෙස තරඟ කර වර්ජනය කරන ලද නමුත්, 2019 අප්‍රේල් මාසයේදී සහ පුලුල්ව පැතිරුනු විරුද්ධත්වය හමුවේ, අසලි නැවත ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූයේ පස් අවුරුදු ධූර දෙකක පළමු වතාවට සේවය කිරීමට ය.[44]

2020 ජනවාරි මාසයේ දී, කොමරෝස් හි ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරනය ආධිපත්‍යය දැරුවේ ජනාධිපති අසාලි අසූමානිගේ පක්ෂය, කොමරෝස් අලුත් කිරීම සඳහා වූ සම්මුතිය, CRC විසිනි. එය පාර්ලිමේන්තුවේ අතිවිශාල බහුතරයක් ලබා ගත් අතර, එයින් අදහස් වන්නේ ඔහුගේ බලය ශක්තිමත් වූ බවයි.[45] CRC පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 24 න් 17 ක් ලබා ගත්තේය.[46]

2021 දී, කොමරෝස් න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීමේ ගිවිසුම අත්සන් කර එය න්‍යෂ්ටික අවිවලින් තොර රාජ්‍යයක් බවට පත් කළේය.[47]

2023 හි, හිරෝෂිමා හි G7 සමුළුවට සාමාජික නොවන ආගන්තුකයෙකු ලෙස කොමරෝස්ට ආරාධනා කරන ලදී.[48]

භූගෝලය[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි සිතියමක්

කොමරෝස් පිහිටුවා ඇත්තේ න්ගාසිඩ්ජා (ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර්), ම්වාලි (මොහෙලි) සහ න්ඩ්ස්වානි (ඇන්ජෝවාන්), කොමරෝස් දූපත් සමූහයේ ප්‍රධාන දූපත් තුනක් සහ බොහෝ කුඩා දූපත් විසිනි. ජාත්‍යන්තර මූලාශ්‍ර තවමත් ඔවුන්ගේ ප්‍රංශ නම් භාවිතා කරන නමුත් (ඉහත වරහන් තුළ දක්වා ඇති) දූපත් නිල වශයෙන් ඔවුන්ගේ කොමෝරියානු භාෂා නම් වලින් හැඳින්වේ. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන මොරෝනි, න්ගාසිඩ්ජා හි පිහිටා ඇත. මෙම දූපත් සමූහය ඉන්දියානු සාගරයේ, මොසැම්බික් ඇල මාර්ගයේ, අප්‍රිකානු වෙරළ (මොසැම්බික් සහ ටැන්සානියාවට ආසන්න) සහ මැඩගස්කරය අතර ගොඩබිම් මායිම් නොමැතිව පිහිටා ඇත.

රටේ භූමිය වර්ග කිලෝ මීටර් 1,861 (වර්ග සැතපුම් 719), එය ලෝකයේ කුඩාම රටවලින් එකකි. කොමරෝස් හට කිලෝමීටර් 320 (වර්ග සැතපුම් 120)ක භෞමික මුහුදට හිමිකම් ඇත. දූපත් වල අභ්‍යන්තරය ප්‍රපාතාකාර කඳුවල සිට පහත් කඳු දක්වා වෙනස් වේ.

ප්‍රධාන දූපත් වල ප්‍රදේශ සහ ජනගහනය (2017 සංගණනයේදී) පහත පරිදි වේ:[49]

නම ප්‍රදේශය

km2

ජනගහන

2017 සංගණනය[49]

මවාලි 290 51,567
න්ගාසිඩ්ජා 1,147 379,367
න්ඩ්ස්වානි 424 327,382
එකතුව 1,861 758,316

න්ගාසිඩ්ජා යනු කොමරොස් දූපත් සමූහයේ විශාලතම වන අතර එහි වර්ග ප්‍රමාණය 1,147 km2 වේ. එය මෑත කාලීන දූපත ද වන අතර, එබැවින් පාෂාණ පස ඇත. දිවයිනේ ගිනිකඳු දෙක වන කර්තාලා (ක්‍රියාකාරී) සහ ලා ග්‍රිල් (නිද්‍රා) සහ හොඳ වරායන් නොමැතිකම එහි භූමි ප්‍රදේශයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණ වේ. ම්වාලි, එහි අගනුවර ෆොම්බෝනි, ප්‍රධාන දූපත් හතරෙන් කුඩාම වේ. මුත්සමුදු අගනුවර වන න්ඩ්ස්වානි, මධ්‍යම කඳු මුදුනක් වන න්ටින්ගුයි (මීටර් 1,575 හෝ අඩි 5,167 ) සිට විහිදෙන - ෂිසිවානි, නියුමකැලේ සහ ජිමිලිමේ යන කඳු දාම තුනකින් ඇති වූ සුවිශේෂී ත්‍රිකෝණාකාර හැඩයක් ඇත.

ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් භූ දර්ශනය

කොමරෝස් දූපත් සමූහය ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් වලින් සෑදී ඇත. න්ගාසිඩ්ජා හි පිහිටා ඇති සක්‍රීය පලිහ ගිනි කන්දක් වන කර්තාල කන්ද රටේ උසම ස්ථානය වන අතර මීටර 2,361 (අඩි 7,746) වේ. කොමරෝස් හි විශාලතම වැසි වනාන්තර එහි අඩංගු වේ. 2006 මැයි මාසයේදී කුඩා පිපිරීමක් ඇති කර්තලා දැනට ලෝකයේ වඩාත්ම සක්‍රීය ගිනිකඳු වලින් එකකි, සහ 2005 සහ 1991 අප්‍රේල් තරම් මෑතදී පෙර පිපිරීම් සිදු විය. 2005 අප්‍රේල් 17 සිට 19 දක්වා පැවති පුපුරා යාමේදී පුරවැසියන් 40,000 ක් ඉවත් කරන ලදී.

දේශගුණය[සංස්කරණය]

මාළු සමඟ කොමරෝස් කිමිදුම්කරුවකු

දේශගුණය සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන සහ සෞම්‍ය වන අතර ප්‍රධාන සෘතු දෙක ඒවායේ වර්ෂාපතනයෙන් වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය. මාර්තු මාසයේ උෂ්ණත්වය සාමාන්‍යයෙන් 29-30 °C (84-86 °F) දක්වා ළඟා වේ, වැසි සමයේ උණුසුම්ම මාසය (නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා දිවෙන කෂ්කාසි/කස්කාසි [උතුරු මෝසම් යන අර්ථය]) සහ සාමාන්‍යය 19 °C (66 °F) සිසිල්, වියළි කාලවලදී (කුසි (අර්ථය දකුණු මෝසම්), මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා ගමන් කරයි).[50] දූපත් සුළි කුණාටු වලට ගොදුරු වන්නේ කලාතුරකිනි.

ජෛව විවිධත්වය[සංස්කරණය]

කොමරෝස් ඔවුන්ගේම පරිසර කලාපයක් වන කොමරෝස් වනාන්තර වලින් සමන්විත වේ.[51][52] එහි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 7.69/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 33 වැනි ස්ථානයට පත් විය.[53]

1952 දෙසැම්බරයේදී කොමරෝස් වෙරළට ඔබ්බෙන් බටහිර ඉන්දියන් සාගරයේ සීලකාන්ත් මත්ස්‍යයාගේ නිදර්ශකයක් නැවත සොයා ගන්නා ලදී. වසර මිලියන 66 ක් පැරණි මෙම විශේෂය 1938 දී දකුණු අප්‍රිකානු වෙරළට ඔබ්බෙන් එහි පළමු වාර්තාගත දර්ශනය වන තෙක් දිගු කලක් වඳ වී ගොස් ඇතැයි සැලකේ.[54] 1938 සිට 1975 දක්වා කාලය තුළ නිදර්ශක 84 ක් අල්ලාගෙන වාර්තා කරන ලදී.[55]

ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශ[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි ජාතික වනෝද්‍යාන හයක් ඇත - ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර්හි කර්තාලා, කොයිලකාන්ත් සහ මිට්සාමියුලි න්ඩ්‍රෝඩි, ඇන්ජුවාන් හි න්ට්‍රින්ගුයි සහ ෂිසිවානි කන්ද සහ මොහෙලිහි මොහෙලි ජාතික උද්‍යානය. කර්තාල සහ නට්‍රිගුයි කන්ද ජාතික වනෝද්‍යාන අදාළ දූපත් වල උසම කඳු මුදුන් ආවරණය කරන අතර සීලාකාන්ත්, මිට්සාමියුලි න්ද්රෝඩි සහ ශිසිවානි යනු දිවයිනේ වෙරළබඩ ජලය සහ ගල්පර ආරක්ෂා කරන සමුද්‍ර ජාතික වනෝද්‍යාන වේ. මොහෙලි ජාතික වනෝද්‍යානය භෞමික සහ සාගර ප්‍රදේශ යන දෙකම ඇතුළත් වේ.[56]

ආණ්ඩුව[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි අගනුවර වන මොරෝනි, වරාය සහ බද්ජනනි පල්ලිය සමඟ

කොමරෝස් හි දේශපාලනය සිදු වන්නේ ෆෙඩරල් ජනාධිපති ජනරජයක රාමුවක් තුළ වන අතර, කොමරෝස් ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර බහු-පක්ෂ පද්ධතියක ද වේ. කොමරෝස් සංගමයේ ව්‍යවස්ථාව 2001 දෙසැම්බර් 23 දින ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලද අතර, ඊළඟ මාසවලදී දිවයිනේ ව්‍යවස්ථා සහ විධායකයන් තේරී පත් විය. එය කලින් මිලිටරි ආඥාදායකත්වයක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, 2006 මැයි මාසයේදී අසාලි අසූමනි සිට අහමඩ් අබ්දල්ලා මොහොමඩ් සම්බි වෙත බලය පැවරීම කොමෝරියානු ඉතිහාසයේ පළමු සාමකාමී බල හුවමාරුව විය.

විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ රජය විසිනි. ෆෙඩරල් ව්‍යවස්ථාදායක බලය රජයට සහ පාර්ලිමේන්තුවට පැවරී ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ පෙරවදන මගින් පාලනයේ ඉස්ලාමීය ආනුභාවයක්, මානව හිමිකම් සඳහා කැපවීමක් සහ නිශ්චිත සංඛ්‍යාත අයිතීන් කිහිපයක්, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, සියලු කොමෝරියානුවන් සඳහා "පොදු ඉරණමක්" සහතික කරයි.[57] සෑම දූපතකටම (ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ II මාතෘකාවට අනුව) තමන්ගේම ව්‍යවස්ථා (හෝ මූලික නීතිය), ජනාධිපති සහ පාර්ලිමේන්තුව ඇතුළුව, සංගමය තුළ විශාල ස්වයං පාලනයක් ඇත. සංගමයේ සභාපතිත්වය සහ රැස්වීම එක් එක් දූපත් රජයන්ගෙන් වෙනස් වේ. සංගමයේ සභාපතිත්වය දූපත් අතර භ්‍රමණය වේ.[58] ජනාධිපති භ්‍රමණ ක්‍රමයේ කල්පැවැත්ම පිළිබඳ පුලුල්ව පැතිරුනු අවිශ්වාසයන් තිබියදීත්, න්ගාසිඩ්ජා වත්මන් ජනාධිපති භ්‍රමණය දරන අතර අසාලි සංගමයේ සභාපති වේ; න්ඩ්ස්වානි මීළඟ ජනාධිපතිවරයා සැපයීම සඳහා න්‍යායිකව සිටී.[59]

නීති පද්ධතිය[සංස්කරණය]

කොමෝරියානු නීති පද්ධතිය ඉස්ලාමීය නීතිය, උරුම වූ ප්‍රංශ (නැපෝලියන් කේතය) නීති සංග්‍රහයක් සහ චාරිත්‍රානුකූල නීතිය (mila na ntsi) මත රඳා පවතී. බොහෝ ආරවුල් විසඳන්නේ ගමේ වැඩිහිටියන්, කඩිස් හෝ සිවිල් උසාවි මගිනි. අධිකරණය ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් සහ විධායකයෙන් ස්වාධීනයි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රශ්න විසඳීමේදී සහ ජනාධිපති මැතිවරණ අධීක්ෂණය කිරීමේදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාවක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. මහාධිකරණය ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය රජයට අක්‍රමිකතා සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වන නඩු වලදී ද බේරුම් කරයි. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සමන්විත වන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසින් තෝරා ගන්නා ලද සාමාජිකයින් දෙදෙනෙකු, ෆෙඩරල් සභාව විසින් තෝරා පත් කර ගන්නා ලද දෙදෙනෙකු සහ සෑම දිවයිනකම කවුන්සිලය විසින් එක් අයෙකු විසිනි.[58]

දේශපාලන සංස්කෘතිය[සංස්කරණය]

මධ්‍යම රජයේ වාර්ෂික අයවැයෙන් සියයට 80 ක් පමණ වැය වන්නේ රටේ සංකීර්ණ පරිපාලන ක්‍රමය සඳහා වන අතර එමඟින් දිවයින් තුනෙන් එකක් සඳහා අර්ධ ස්වයංක්‍රීය රජයක් සහ ජනාධිපතිවරයකු සහ ඉහළ පෙළේ යුනියන් රජය සඳහා භ්‍රමණය වන ජනාධිපති ධුරයක් සපයයි.[60] 2009 මැයි 16 වැනිදා ආණ්ඩුවේ අශික්ෂිත දේශපාලන නිලධරය කපා හැරිය යුතුද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා ජනමත විචාරණයක් පැවැත්විණි. සුදුසුකම් ලත් අයගෙන් 52.7% ක් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළ අතර, ජනමත විචාරණය අනුමත කිරීම සඳහා ඡන්ද 93.8% ක් ප්‍රකාශ විය. වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පසුව, සෑම දිවයිනකම ජනාධිපති ආණ්ඩුකාරවරයෙකු බවට පත් වූ අතර ඇමතිවරුන් මන්ත්‍රීවරුන් බවට පත්විය.[61]

විදේශ සබඳතා[සංස්කරණය]

2023 ජූලි 28 වන දින ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් හි පැවති රුසියානු-අප්‍රිකා සමුළුවේදී කොමරෝස් හි සභාපති සහ අප්‍රිකානු සංගමයේ සභාපති අසාලි අසූමනි, රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ

1975 නොවැම්බර් මාසයේදී කොමරෝස් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ 143 වැනි සාමාජිකයා බවට පත් විය. මයෝට් හි පුරවැසියන් ප්‍රංශ පුරවැසියන් වීමට සහ ඔවුන්ගේ දූපත ප්‍රංශ භූමියක් ලෙස තබා ගැනීමට තීරණය කළද, නව ජාතිය සමස්ත දූපත් සමූහයෙන් සමන්විත ලෙස අර්ථ දැක්වීය.[62]

කොමරෝස් එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය ඉදිරියේ මයෝට් වෙත සිය හිමිකම් පෑමට නැවත නැවතත් බල කර ඇති අතර, එය "මයෝට්ටේ කොමෝරියන් දූපතේ ප්‍රශ්නය" යන මාතෘකාව යටතේ යෝජනා මාලාවක් සම්මත කර ගත් අතර, මයෝට්ටේ භෞමික අඛණ්ඩතාව යන මූලධර්මය යටතේ කොමරෝස් වෙත අයත් වන බව අදහස් කරයි. නිදහස ලැබීමෙන් පසු යටත් විජිත ප්‍රදේශ ආරක්ෂා කළ යුතුය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රායෝගික කාරණයක් ලෙස, මෙම යෝජනාවලට එතරම් බලපෑමක් ඇති නොවන අතර, එහි ජනතාවගේ කැමැත්තෙන් තොරව මයෝට් කොමරෝස්හි තථ්‍ය කොටසක් බවට පත්වීමට අපේක්ෂා කළ හැකි සම්භාවිතාවක් නොමැත. වඩාත් මෑතක දී, සභාව මෙම අයිතමය සිය න්‍යාය පත්‍රයේ තබා ගෙන ඇති නමුත් ක්‍රියාමාර්ග නොගෙන එය වසරින් වසර කල් දමා ඇත. අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානය, නොබැඳි රටවල ව්‍යාපාරය සහ ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානය ඇතුළු අනෙකුත් ආයතනද මයෝට් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රංශ ස්වෛරීභාවය ද එලෙසම ප්‍රශ්න කර ඇත.[63][64] විවාදය අවසන් කිරීමට සහ කොමරෝස් සංගමයේ බලහත්කාරයෙන් ඒකාබද්ධ වීම වැළැක්වීම සඳහා, 2009 ජනමත විචාරණයකදී මයෝට්හි ජනගහනය අධික ලෙස විදේශීය දෙපාර්තමේන්තුවක් සහ ප්‍රංශයේ කලාපයක් වීමට තෝරා ගන්නා ලදී. නව තත්ත්වය 2011 මාර්තු 31 දින සිට බලාත්මක වූ අතර 2014 ජනවාරි 1 වන දින යුරෝපා සංගමය විසින් මයෝට් පිටත කලාපයක් ලෙස පිළිගෙන ඇත. මෙම තීරණය නීත්‍යානුකූලව ප්‍රංශ ජනරජයේ මයෝට් ඒකාබද්ධ කරයි.

කොමරෝස් යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, අරාබි ලීගය, ලෝක බැංකුව, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල, ඉන්දියානු සාගර කොමිසම සහ අප්‍රිකානු සංවර්ධන බැංකුව යන රටවල සාමාජිකයෙකි. 2008 අප්‍රේල් 10 වන දින, කොමරෝස් දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමු සම්මුතියට කියෝතෝ ප්‍රොටෝකෝලය පිළිගත් 179 වැනි ජාතිය බවට පත් විය.[65] කොමරෝස් න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.[66] කොමරෝස් හි සභාපති සහ අප්‍රිකානු සංගමයේ සභාපති අසාලි අසූමනි, ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග්හි 2023 රුසියානු-අප්‍රිකා සමුළුවට සහභාගී විය.[67]

2013 මැයි මාසයේදී කොමරෝස් සංගමය ප්‍රසිද්ධියට පත් වූයේ "2010 මැයි 31 වන දින ගාසා තීරයට මානුෂීය ආධාර ෆ්ලෝටිලා වෙත ඊශ්‍රායල වැටලීමේ සිදුවීම් සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ (ICC) අභිචෝදක කාර්යාලයට යොමු කිරීමක් ගොනු කිරීම සඳහා ය. 2014 නොවැම්බරයේදී ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය අභිචෝදකයා අවසානයේ තීරණය කළේ[68] සිදුවීම් යුධ අපරාධයක් වූ නමුත් මෙම නඩුව ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය වෙත ගෙන ඒමේ ප්‍රමිතීන් සපුරා නොමැති බවයි.[69]

පුහුණු ශ්‍රමිකයන්ගේ විගමන අනුපාතය 2000 දී 21.2%ක් පමණ විය.[70]

හමුදාව[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි මිලිටරි සම්පත් කුඩා ස්ථාවර හමුදාවකින් සහ සාමාජිකයින් 500කින් යුත් පොලිස් බලකායකින් මෙන්ම සාමාජිකයින් 500කින් යුත් ආරක්ෂක බලකායකින්ද සමන්විත වේ. ප්‍රංශය සමඟ ඇති කර ගත් ආරක්ෂක ගිවිසුමක් මගින් භෞමික ජලය ආරක්ෂා කිරීම, කොමෝරියානු හමුදා නිලධාරීන් පුහුණු කිරීම සහ ගුවන් නිරීක්ෂණ සඳහා නාවික සම්පත් සපයයි. ප්‍රංශය රජයේ ඉල්ලීම පරිදි කොමරෝස් හි ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරීන් කිහිප දෙනෙකුගේ පැමිණීම මෙන්ම කුඩා සමුද්‍ර කඳවුරක් සහ මයෝට්ටේ විදේශ සේනාංකය (DLEM) පවත්වාගෙන යයි.

2011 මැයි-ජුනි මාසවල නව රජය ස්ථාපිත වූ පසු, UNREC (Lomé) වෙතින් විශේෂඥ දූත මණ්ඩලයක් කොමරෝස් වෙත පැමිණ ජාතික ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තියක් සම්පාදනය කිරීම සඳහා මාර්ගෝපදේශ ඉදිරිපත් කරන ලදී, එය විවිධ ක්‍රියාකාරීන්, විශේෂයෙන් ජාතික ආරක්ෂක බලධාරීන් සහ සිවිල් විසින් සාකච්ඡා කරන ලදී.[71]

මානව හිමිකම්[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි පිරිමි සහ ගැහැණු සමලිංගික ලිංගික ක්‍රියා නීති විරෝධී ය.[72] එවැනි ක්‍රියාවන් වසර පහක් දක්වා සිරදඬුවමකට යටත් වේ.[73]

ආර්ථිකය[සංස්කරණය]

1950 සිට ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය
2019 කොමරොස් ආර්ථිකයේ සමානුපාතික නියෝජනයක්

කොමරෝස් හි දරිද්‍රතා මට්ටම ඉහළ මට්ටමක පවතින නමුත්, "එක් පුද්ගලයෙකුට දිනකට ඩොලර් 1.9ක් වන ජාත්‍යන්තර දරිද්‍රතා සීමාව අනුව විනිශ්චය කිරීම, සෑම කොමෝරියානුවන් දස දෙනෙකුගෙන් දෙදෙනෙකු පමණක් දුප්පත් ලෙස වර්ගීකරණය කළ හැකි අතර, එම අනුපාතය කොමරෝස් අනෙකුත් අඩු ආදායම්ලාභීන්ට වඩා ඉදිරියෙන් තබයි. රටවල් සහ උප සහරා අප්‍රිකාවේ අනෙකුත් රටවලට වඩා සියයට 30ක් ඉදිරියෙනි.[74] 2014 සහ 2018 අතර දරිද්‍රතාවය 10% කින් පමණ අඩු වී ඇති අතර සාමාන්‍යයෙන් ජීවන තත්වයන් වැඩිදියුණු විය.[74] ග්‍රාමීය හා නාගරික ප්‍රදේශ අතර ප්‍රධාන පරතරයක් ඇතිව ආර්ථික අසමානතාවය පුළුල්ව පවතී.[74] විශාල කොමෝරියානු ඩයස්පෝරාව හරහා ලැබෙන ප්‍රේෂණ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් වන අතර[75] දරිද්‍රතාවය අඩුවීමට සහ ජීවන තත්ත්වයන් ඉහළ යාමට දායක වී ඇත.[74]

ILO හි ILOSTAT සංඛ්‍යාලේඛන දත්ත ගබඩාවට අනුව, 1991 සහ 2019 අතර විරැකියා අනුපාතය සමස්ත ශ්‍රම බලකායෙන් ප්‍රතිශතයක් ලෙස 4.38% සිට 4.3% දක්වා පරාසයක පවතී.[76] කෙසේ වෙතත්, කොමරෝස් සැලසුම් සහ ප්‍රාදේශීය සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය විසින් 2005 ඔක්තොම්බර් පත්‍රිකාවක් වාර්තා කළේ, "ලියාපදිංචි විරැකියා අනුපාතය සියයට 14.3ක් වන අතර, එය දූපත් අතර සහ ඇතුළත ඉතා අසමාන ලෙස බෙදා හරින ලද නමුත් නාගරික ප්‍රදේශවල කැපී පෙනෙන සිදුවීම් සහිතව" වාර්තා විය.[77]

2019 දී, ශ්‍රම බලකායෙන් 56% කට වැඩි ප්‍රමාණයක් කෘෂිකර්මාන්තයේ නියුක්ත වූ අතර, 29% කර්මාන්තවල සහ 14% සේවාවල සේවයේ යෙදී ඇත.[78] දූපත් වල කෘෂිකාර්මික අංශය පදනම් වී ඇත්තේ වැනිලා, කුරුඳු සහ කරාබුනැටි ඇතුළු කුළුබඩු අපනයනය මත වන අතර එම නිසා මෙම භාණ්ඩ සඳහා ලෝක වෙළඳපොලේ මිල උච්චාවචනයන්ට ගොදුරු වේ.[75] ylang-ylang යනු කොමරෝස් හි ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයා වන අතර, සුවඳ විලවුන් කර්මාන්තයේ නිස්සාරණය කරන ලද අත්‍යාවශ්‍ය තෙල් භාවිතා කරන ශාකයකි; ලෝකයේ සැපයුමෙන් 80%ක් පමණ ලැබෙන්නේ කොමරෝස් වලින්.[79]

තවමත් වැඩි වශයෙන් ග්‍රාමීය, කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක් පවතින දේ සඳහා, විශේෂයෙන් ජනගහන වර්ධන වේගය සැලකිල්ලට ගනිමින්, නුදුරු අනාගතයේ දී පාරිසරික අර්බුදයකට තුඩු දිය හැකි, ඝනතම කෘෂිකාර්මික කලාපවල වර්ග කිලෝමීටරයකට 1000ක් වැනි ඉහළ ජන ඝනත්වයකට පැමිණිය හැක. 2004 දී කොමරෝස් හි සැබෑ GDP වර්ධනය 1.9% අඩු වූ අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය අඛණ්ඩව පහත වැටුනි. ආයෝජන පහත වැටීම, පරිභෝජනය පහත වැටීම, උද්ධමනය ඉහළ යාම සහ විශේෂයෙන් වැනිලා වැනිලා මිල පහත වැටීම හේතුවෙන් වෙළඳ අසමතුලිතතාවය ඉහළ යාම ඇතුළු සාධක මගින් මෙම පහත වැටීම් පැහැදිලි කෙරේ.[77]

රාජ්‍ය මූල්‍ය ප්‍රතිපත්තිය අක්‍රමවත් මූල්‍ය ආදායම්, පුම්බාගත් සිවිල් සේවා වැටුප් බිල්පතක් සහ HIPC සීමාවට වඩා බෙහෙවින් වැඩි විදේශ ණයක් මගින් සීමා කෙරේ. ස්ථාවරත්වයේ ප්‍රධාන නැංගුරම වන ෆ්‍රෑන්ක් කලාපයේ සාමාජිකත්වය කෙසේ වෙතත් දේශීය මිල ගණන් මත පීඩනය පාලනය කිරීමට උපකාරී වී ඇත.[80]

කොමරෝස් හි ප්‍රමාණවත් නොවන ප්‍රවාහන පද්ධතියක්, තරුණ හා ශීඝ්‍රයෙන් වැඩිවන ජනගහනයක් සහ ස්වභාවික සම්පත් ස්වල්පයක් ඇත. ශ්‍රම බලකායේ අඩු අධ්‍යාපන මට්ටම ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්වල යැපුම් මට්ටමක්, ඉහළ විරැකියාව සහ විදේශ ප්‍රදාන සහ තාක්ෂණික සහාය මත දැඩි ලෙස යැපීම සඳහා දායක වේ. කෘෂිකර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට 40% ක දායකත්වයක් සපයන අතර අපනයනවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සපයයි.

අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණික පුහුණුව නංවාලීමට, වාණිජ හා කාර්මික ව්‍යවසායන් පෞද්ගලීකරණය කිරීමට, සෞඛ්‍ය සේවා වැඩිදියුණු කිරීමට, අපනයන විවිධාංගීකරණය කිරීමට, සංචාරක ව්‍යාපාරය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට සහ ඉහළ ජනගහන වර්ධන වේගය අඩු කිරීමට රජය අරගල කරමින් සිටී.[81]

කොමරෝස් යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීමේ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.[82]

ජනවිකාශනය[සංස්කරණය]

 
කොමරෝස් හි විශාලතම නගර
මූලාශ්‍ර:[83]
ස්ථානය දූපත ජනගහණය
මොරෝනි
මොරෝනි
මුත්සමුදු
මුත්සමුදු
1 මොරෝනි ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් 111,329 ඕවානි
ඕවානි
2 මුත්සමුදු ඇන්ජුවන් 30,000
3 ඕවානි ඇන්ජුවන් 22,501
4 මැන්ඩ්සා ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් 21,000
5 ෆොම්බෝනි මොහෙලි 18,277
6 ඩොමෝනි ඇන්ජුවන් 16,276
7 ඇඩා-ඩූනි ඇන්ජුවන් 10,858
8 කුරානි ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් 10,000
9 බසිමිනි ඇන්ජුවන් 8,952
10 ම්කාසි ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් 8,438
මොරෝනි හි මුස්ලිම් පල්ලියක්

පදිංචිකරුවන් 850,000ක් පමණ සිටින කොමරෝස් යනු ලෝකයේ අඩුම ජනගහණයෙන් යුත් රටවලින් එකකි, නමුත් එහි ජන ඝනත්වය ඉහළය, සාමාන්‍යයෙන් වර්ග කිලෝමීටරයකට වැසියන් 275ක් (710/වර්ග සැතපුම්) වේ. 2001 දී, ජනගහනයෙන් 34% නාගරිකයන් ලෙස සලකනු ලැබුවද, පසුව නාගරික ජනගහනය වර්ධනය වී ඇත; මෑත වසරවල ග්‍රාමීය ජනගහන වර්ධනය සෘණාත්මක වන අතර සමස්ත ජනගහන වර්ධනය තවමත් සාපේක්ෂව ඉහළ මට්ටමක පවතී.[84] 1958 දී ජනගහනය 183,133 කි.[85]

කොමරෝස් ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ය.[86] ප්‍රධාන නාගරික මධ්‍යස්ථාන අතර මොරෝනි, මිට්සාමිහුලි, ෆුම්බුනි, මුට්සමුඩු, ඩොමෝනි සහ ෆොම්බෝනි ඇතුළත් වේ. ප්‍රංශයේ කොමෝරියානුවන් 200,000ත් 350,000ත් අතර සංඛ්‍යාවක් සිටිති.[87]

ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්[සංස්කරණය]

කොමරෝස් දූපත් 97.1% ජනවාර්ගික වශයෙන් කොමෝරියානුවන් වන අතර එය බන්ටු, මැලගසි සහ අරාබි ජනයාගේ මිශ්‍රණයකි. සුළු ජාතීන්ට මකුවා සහ ඉන්දියානු (බොහෝ විට ඉස්මයිලි) ඇතුළත් වේ. ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් (විශේෂයෙන් මොරෝනි) හි චීන සම්භවයක් ඇති මෑත සංක්‍රමණිකයන් ඇත. 1975 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු බොහෝ ප්‍රංශ ජාතිකයින් පිටව ගියද, ප්‍රංශය, මැඩගස්කරය සහ රියුනියන් යන රටවල පදිංචිකරුවන්ගෙන් පැවත එන කුඩා ක්‍රියෝල් ප්‍රජාවක් කොමරෝස් හි ජීවත් වෙති.[88]

භාෂා[සංස්කරණය]

කොමරෝස්හි වඩාත් පොදු භාෂා වන්නේ කොමෝරියානු භාෂා වන අතර එය සාමූහිකව ෂිකොමෝරි ලෙස හැඳින්වේ. ඒවා ස්වහීලී භාෂාවට සම්බන්ධ වන අතර, විවිධ ප්‍රභේද හතරකි (ෂින්ගසිඩ්ජා, ෂිම්වාලි, ෂින්ඩ්ස්වානි සහ ෂිමාඕරේ) එක් එක් දූපත් හතරෙහි කථා කෙරේ. අරාබි සහ ලතින් අක්ෂර දෙකම භාවිතා වේ, අරාබි වඩාත් බහුලව භාවිතා වන අතර, ලතින් අක්ෂර සඳහා නිල අක්ෂර වින්‍යාසයක් මෑතකදී සංවර්ධනය කර ඇත.[89]

කොමෝරියන් සමඟ අරාබි සහ ප්‍රංශ ද නිල භාෂා වේ. අල් කුර්ආන් ඉගැන්වීමේ භාෂාව වන අරාබි භාෂාව දෙවන භාෂාව ලෙස පුළුල් ලෙස හැඳින්වේ. ප්‍රංශ යනු පරිපාලන භාෂාව වන අතර බොහෝ කුර්ආන් නොවන විධිමත් අධ්‍යාපනයේ භාෂාව වේ.

ආගම්[සංස්කරණය]

පල්ලිය ඇතුළු ඩොමෝනි, ඇන්ජුවන් හි දර්ශනයක්

සුන්නි ඉස්ලාමය ප්‍රමුඛ ආගම වන අතර මුස්ලිම් ජනගහනයෙන් 99% ක් පමණ වේ.[90] කොමරෝස් යනු දකුණු අප්‍රිකාවේ එකම මුස්ලිම් බහුතර රට වන අතර මයෝට් සහ ඕස්ට්‍රේලියානු කොකෝස් දූපත් වලට පසුව තුන්වන දකුණු කෙළවරේ මුස්ලිම් බහුතරයක් සිටින රට වේ. කොමරෝස් හි ජනගහනයෙන් සුළුතරයක් ක්‍රිස්තියානි වන අතර, කතෝලික සහ රෙපරමාදු නිකායන් දෙකම නියෝජනය වන අතර, බොහෝ මැලගසි පදිංචිකරුවන් ද ක්‍රිස්තියානි වේ. ප්‍රංශයේ මෙට්‍රොපොලිටන් වලින් සංක්‍රමණිකයන් වැඩි වශයෙන් කතෝලික වේ.[91]

සෞඛ්‍ය[සංස්කරණය]

පුද්ගලයන් 100,000 කට වෛද්‍යවරු 15 දෙනෙක් සිටිති. 2004 දී සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය වැඩිහිටි කාන්තාවකට 4.7 ක් විය. උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව කාන්තාවන් සඳහා 67 ක් සහ පිරිමින් සඳහා 62 කි.[92]

අධ්‍යාපනය[සංස්කරණය]

සාමාන්‍යයෙන් මීට පෙර, සාමාන්‍ය පාසල් අධ්‍යාපනය සමඟ වැඩි වැඩියෙන් සමපාත වුවද, සියලුම දරුවන් පාහේ කුර්ආන් පාසල්වලට සහභාගි වෙති. දරුවන්ට අල්-කුර්ආනය ගැන උගන්වා, එය කටපාඩම් කර, අරාබි අක්ෂර උගන්වයි. බොහෝ දෙමව්පියන් ප්‍රංශ පදනම් කරගත් පාසල් ක්‍රමයට යාමට පෙර තම දරුවන් කුරාන පාසල්වලට යාමට කැමැත්තක් දක්වයි. රාජ්‍ය අංශය සම්පත් හිඟයකින් ද ගුරුවරුන් නොගෙවූ වැටුප්වලින් ද පීඩාවට පත්ව සිටියද, සාපේක්ෂ වශයෙන් හොඳ තත්ත්වයේ පෞද්ගලික සහ ප්‍රජා පාසල් ගණනාවක් තිබේ. නිදහසින් පසු විප්ලවීය කාලපරිච්ඡේදය තුළ වසර කිහිපයක් හැර ජාතික විෂය මාලාව බොහෝ දුරට ප්‍රංශ ක්‍රමය මත පදනම් වී ඇත, සම්පත් ප්‍රංශ වන අතර බොහෝ කොමෝරියානුවන් ප්‍රංශයේ වැඩිදුර අධ්‍යාපනයට යාමට බලාපොරොත්තු වේ. ප‍්‍රංශයට උරුම වූ ලෞකික අධ්‍යාපන ක‍්‍රමයෙන් ඈත් වී විධිමත් හා කුරාණ පාසල් යන ක‍්‍රම දෙක ඒකාබද්ධ කොට විෂය නිර්දේශය කොමෝරියන්කරණය කිරීමට මෑතක සිට පියවර ගෙන ඇත.[93]

කොමරෝස් හි යටත්විජිතකරණයට පෙර අධ්‍යාපන පද්ධති කෘෂිකර්මාන්තය, පශු සම්පත් රැකබලා ගැනීම සහ ගෘහාශ්‍රිත කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම වැනි අවශ්‍ය කුසලතා කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. ආගමික අධ්‍යාපනයෙන් දරුවන්ට ඉස්ලාම් දහමේ ගුණාංගද කියා දුන්නේය. ප්‍රංශ ක්‍රමය මත පදනම් වූ ලෞකික අධ්‍යාපනය ගෙන ආ 1900 ගණන්වල මුල් භාගයේ යටත් විජිතකරණයේදී අධ්‍යාපන ක්‍රමය පරිවර්තනයකට ලක් විය. මෙය ප්‍රධාන වශයෙන්ම ප්‍රභූන්ගේ දරුවන් සඳහා විය. 1975 දී කොමරෝස් නිදහස ලබා ගැනීමෙන් පසු අධ්‍යාපන ක්‍රමය නැවතත් වෙනස් විය. ගුරුවරුන්ගේ වැටුප් සඳහා අරමුදල් අහිමි වූ අතර බොහෝ දෙනෙක් වැඩ වර්ජනය කළහ. මේ අනුව, 1997 සහ 2001 අතර රාජ්‍ය අධ්‍යාපන ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක නොවීය. නිදහස ලැබීමෙන් පසු අධ්‍යාපන ක්‍රමය ද ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණයකට ලක්ව ඇති අතර ප්‍රභූන්ට හැර වෙනත් අයට විකල්ප තිබේ. බඳවා ගැනීම් ද වර්ධනය වී ඇත.

2000 දී, අවුරුදු 5 සිට 14 දක්වා ළමුන්ගෙන් 44.2% ක් පාසල් පැමිණ ඇත. සාමාන්‍ය පහසුකම්, උපකරණ, සුදුසුකම් ලත් ගුරුවරුන්, පෙළපොත් සහ වෙනත් සම්පත් හිඟයක් පවතී. ගුරුවරුන්ගේ වැටුප් බොහෝ විට හිඟ වන අතර බොහෝ දෙනෙක් වැඩ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරති.[94]

2000ට පෙර විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අපේක්ෂා කරන සිසුන්ට රටින් බැහැර පාසල්වලට යාමට සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී රට තුළ විශ්ව විද්‍යාලයක් නිර්මාණය විය. මෙය ආර්ථික වර්ධනයට උපකාර කිරීමට සහ දිවයිනට වැඩ කිරීමට ආපසු නොපැමිණෙන බොහෝ උගත් පුද්ගලයින්ගේ "ගුවන් ගමන්" සමඟ සටන් කිරීමට උපකාරී විය.[95]

කොමෝරියන් භාෂාවට ස්වදේශීය අක්ෂර නොමැත, නමුත් අරාබි සහ ලතින් අක්ෂර දෙකම භාවිතා වේ. 2004 දී ජනගහනයෙන් සියයට 57 ක් පමණ ලතින් අක්ෂර සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත වූ අතර සියයට 90 කට වැඩි පිරිසක් අරාබි අක්ෂර සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත විය.[96]

සංස්කෘතිය[සංස්කරණය]

සාම්ප්‍රදායිකව, න්ඩ්ස්වානී කාන්තාවන් රතු සහ සුදු රටා සහිත ශිරෝමනි ලෙස හඳුන්වන ඇඳුම් අඳින අතර න්ගාසිඩ්ජා සහ මවාලි වලදී ලෙසෝ නම් වර්ණවත් සාලු පැළඳ සිටී. බොහෝ කාන්තාවන් මිසින්ඩ්සානෝ නමින් හඳුන්වන සඳුන් සහ කොරල්පර තලපයක් මුහුණේ ආලේප කරයි.[97] සාම්ප්‍රදායික පිරිමි ඇඳුම් යනු න්කන්ඩු ලෙස හැඳින්වෙන දිගු සුදු කමිසයක් වන අතර කොෆියා ලෙස හැඳින්වෙන බොනට්ටුවකි.[98]

විවාහය[සංස්කරණය]

කොමරෝස්හි විවාහ වර්ග දෙකක් ඇත, කුඩා විවාහය (න්ගාසිඩ්ජා මත ම්නා දහෝ ලෙස හැඳින්වේ) සහ චාරිත්‍රානුකූල විවාහය (න්ගාසිඩ්ජා හා ඇඩා ලෙස හැඳින්වේ, අනෙකුත් දූපත් වල හරුසි). කුඩා විවාහය සරල නීත්‍යානුකූල විවාහයකි. එය කුඩා, සමීප සහ මිල අඩු වන අතර මනාලියගේ දෑවැද්ද නාමික වේ. පිරිමියෙකුට ඔහුගේ ජීවිත කාලය තුළ ම්නා දහෝ විවාහ ගණනාවක් සිදු කළ හැකිය, බොහෝ විට එකම අවස්ථාවේදීම, කාන්තාවක් අඩුය; නමුත් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම සාමාන්‍යයෙන් සිදු කරනුයේ එක් ඇඩාවක් හෝ මහා විවාහයක් පමණි, මෙය සාමාන්‍යයෙන් ගම තුළ විය යුතුය. මහා විවාහ මංගල්‍යයේ ලක්ෂණ වන්නේ සිත් ඇදගන්නා රන් ආභරණ, සති දෙකක සැමරුම සහ අතිවිශාල මනාලියන්ගේ දෑවැද්දයි. වියදම් පවුල් දෙකම අතර මෙන්ම පුළුල් සමාජ කවයක් සමඟ බෙදා ගත්තද, න්ගාසිඩ්ජා හි අද විවාහ එකක් සඳහා £5,000 දක්වා වැය විය හැකිය.[note 3] බොහෝ අඹුසැමියන් තම අදාවන් සඳහා ඉතිරි කර ගැනීමට ජීවිත කාලයම ගත කරන අතර, යුවලකගේ වැඩිහිටි දරුවන් විවාහයකට සහභාගි වීම සාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ.[99]

අද විවාහය සනිටුහන් කරන්නේ න්ගාසිඩ්ජා වයස් ක්‍රමය තුළ තරුණයාගේ සිට වැඩිහිටියන් දක්වා පිරිමියෙකුගේ සංක්‍රාන්තියයි. සමාජ ධුරාවලිය තුළ ඔහුගේ තත්ත්වය බෙහෙවින් වැඩි වන අතර, මෙතැන් සිට ඔහුට තම ගමේ සහ දිවයින පුරා ප්‍රසිද්ධියේ කතා කිරීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාවලියට සහභාගී වීමට හිමිකම් ලැබේ. ඔහුගේ උරහිස හරහා ම්හරුමා, සළුවක් පැළඳීමෙන් ඔහුගේ තත්ත්වය ප්‍රදර්ශනය කිරීමට ඔහුට අයිතියක් ඇති අතර, ඔහුට වැඩිහිටියන් සඳහා වෙන් කර ඇති දොරෙන් පල්ලියට ඇතුළු වී ඉදිරිපස අසුන් ගත හැකිය. කාන්තාවකගේ තත්වය ද වෙනස් වේ, නමුත් විධිමත් ලෙස අඩු වුවද, ඇය "මව" බවට පත් වී ඇගේම නිවසට යන විට. අනෙකුත් දූපත් වල මෙම ක්‍රමය අඩුවෙන් විධිමත් කර ඇත, නමුත් විවාහය කෙසේ වෙතත් දූපත් සමූහය හරහා සැලකිය යුතු සහ වියදම් අධික සිදුවීමක් වේ.[තහවුරු කර නොමැත]

ඇඩා බොහෝ විට විවේචනයට ලක් වන්නේ එහි විශාල වියදම නිසා ය, නමුත් ඒ සමඟම එය සමාජ ඒකාබද්ධතාවයේ මූලාශ්‍රයක් වන අතර ප්‍රංශයේ සහ වෙනත් රටවල සංක්‍රමණිකයන් දිගටම මුදල් එවීමට ප්‍රධාන හේතුව වේ. ගම දියුණු කිරීමේ අරමුණින් විවාහ සඳහා ද බදු අය කිරීම දිනෙන් දින ඉහළ යමින් පවතී.[100]

ඥාතිත්වය සහ සමාජ ව්‍යුහය[සංස්කරණය]

න්ගාසිඩ්ජා හි බංවා කුනි හි ගම්වැසියන්

කොමෝරියානු සමාජයට ද්විපාර්ශ්වික සම්භවයක් ඇත. නිශ්චල භාණ්ඩවල පෙළපත් සාමාජිකත්වය සහ උරුමය (ඉඩම්, නිවාස) මාතෘ මාර්ගයෙන් සම්මත වන අතර, බොහෝ බන්ටු ජනයාට සමානව මාතෘ මාර්ගයෙන් සම්මත වන අතර අනෙකුත් භාණ්ඩ සහ අනුශාසනා පුරුෂ රේඛාවෙන් සම්මත වේ. කෙසේ වෙතත්, දූපත් අතර වෙනස්කම් ඇත, මාතෘ මූලික මූලද්‍රව්‍යය න්ගාසිඩ්ජා මත ශක්තිමත් වේ.[101]

සංගීතය[සංස්කරණය]

20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී සැන්සිබාර් වෙතින් ආනයනය කරන ලද ත්වාරාබ් සංගීතය, දූපත් වල වඩාත්ම බලගතු ප්‍රභේදය ලෙස පවතින අතර එය ඇඩා විවාහයන්හිදී ජනප්‍රිය වේ.[102]

මාධ්‍ය[සංස්කරණය]

කොමරෝස් හි දිනපතා ජාතික පුවත්පත් දෙකක් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ, රජයට අයත් අල්-වට්වාන්[103] සහ පුද්ගලික සතු ලා ගැසට් ඩෙස් කොමෝර්ස් යන දෙකම මොරෝනි හි ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. අක්‍රමවත් පදනමින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද කුඩා පුවත් පත්‍රිකා ගණනාවක් මෙන්ම විවිධ පුවත් වෙබ් අඩවි ද ඇත. රජය සතු ORTC (Office de Radio et Télévision des Comores) ජාතික ගුවන්විදුලි සහ රූපවාහිනී සේවාව සපයයි. ඇන්ජුවන් ප්‍රාදේශීය රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථානයක් පවතින අතර ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් සහ ඇන්ජුවන් දූපත් වල ප්‍රාදේශීය ආන්ඩු එක් එක් ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් ක්‍රියාත්මක කරයි. ග්‍රෑන්ඩ් කොමෝර් සහ මොහෙලි දූපත් වල ක්‍රියාත්මක වන ස්වාධීන සහ කුඩා ප්‍රජා ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන කිහිපයක් ද ඇති අතර, මෙම දූපත් දෙකට Mayotte Radio සහ French TV වෙත ප්‍රවේශය ඇත.[104]

සටහන්[සංස්කරණය]

  1. Mixture of Bantu, Malagasy, and Arab people
  1. අසන්නi/ˈkɒmərz/ KOM-ə-rohz; Comorian: Komori, pronounced [ko.mo.ri]; අරාබි: جزر القمر‎, Juzur al-Qumur / Qamar; ප්‍රංශ: Comores
  2. Comorian: Udzima wa Komori; ප්‍රංශ: Union des Comores; අරාබි: الاتحاد القمريal-Ittiḥād al-Qumurī / Qamarī
  3. According to the [English] "Extract" at Shepherd, Gillian M. (January 23, 2012). "Two Marriage Forms in the Comoro Islands: An Investigation". Africa. Cambridge University Press. 47 (4): 344–359. doi:10.2307/1158341. JSTOR 1158341. S2CID 145156752. Archived from the original on December 27, 2021. සම්ප්‍රවේශය December 27, 2021. Extract
    Comorian marriage must strike anyone with even the most passing knowledge of the Islands as surprising. All men strive for the lavish, expensive and lengthy marriage form known as ndola nkuu (great marriage) or harusi ya ada (customary marriage) even though a perfectly respectable simple form, mna daho (little house), is all that moslem customary law requires. Mna daho marriages cost almost nothing: ada marriages may cost as much as £5000. Why invest such a large sum in this way? What, in plain anthropological language, are the functions of ada marriage?

යොමු කිරීම්[සංස්කරණය]

  1. "Comoros - People | Britannica". www.britannica.com (ඉංග්‍රීසි බසින්). Archived from the original on 19 December 2020. සම්ප්‍රවේශය 2022-09-25.
  2. Ottenheimer, Martin; Ottenheimer, Harriet (1994). Historical Dictionary of the Comoro Islands. Scarecrow. p. 73. ISBN 978-0-8108-2819-3.
  3. "Comoros Constitution of October 1, 1978". Digithèque MJP. 2012. Archived from the original on 27 October 2020. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2020. (ප්‍රංශ බසින්)
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 "Comoros". International Monetary Fund. Archived from the original on 6 February 2020. සම්ප්‍රවේශය 17 April 2012.
  5. "GINI index". World Bank. Archived from the original on 30 April 2014. සම්ප්‍රවේශය 26 July 2013.
  6. Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Archived (PDF) from the original on 2022-10-09. සම්ප්‍රවේශය 16 December 2020.
  7. The first UN General Assembly Resolution regarding the matter, "Question of the Comorian island of Mayotte (PDF)", United Nations General Assembly Resolution A/RES/31/4, (21 October 1976) states "the occupation by France of the Comorian island of Mayotte constitutes a flagrant encroachment on the national unity of the Comorian State, a Member of the United Nations," rejecting the French-administered referendums and condemning French presence in Mayotte.
  8. As defined by the Organization of African Unity, the Movement of Non-Aligned Countries, the Organisation of Islamic Cooperation, and the United Nations General Assembly: the most recent UN General Assembly Resolution regarding the matter, "Question of the Comorian island of Mayotte," United Nations General Assembly Resolution A/RES/49/18, (6 December 1994) states "the results of the referendum of 22 December 1974 were to be considered on a global basis and not island by island,...Reaffirms the sovereignty of the Islamic Federal Republic of the Comoros over the island of Mayotte". Several resolutions expressing similar sentiments were passed between 1977 (31/4) and 1994 (49/18).
  9. "Subjects of UN Security Council Vetoes". Global Policy Forum. 17 March 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 March 2008.
  10. "Article 33, Repertory, Supplement 5, vol. II (1970–1978)" (PDF). United Nations, Office of Legal Affairs (OLA). 6 October 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  11. Nicolas Brucato, Veronica Fernandes, Stéphane Mazières, Pradiptajati Kusuma, Murray P. Cox, Joseph Wainaina Ng’ang’a, Mohammed Omar, Marie-Claude Simeone-Senelle, Coralie Frassati, Farida Alshamali, Bertrand Fin, Anne Boland, Jean-Francois Deleuze, Mark Stoneking, Alexander Adelaar, Alison Crowther, Nicole Boivin, Luisa Pereira, Pascal Bailly, Jacques Chiaroni, François-Xavier Ricaut (4 January 2018). "The Comoros Show the Earliest Austronesian Gene Flow into the Swahili Corridor". American Journal of Human Genetics. American Society of Human Genetics. 102 (1): 58–68. doi:10.1016/j.ajhg.2017.11.011. PMC 5777450. PMID 29304377.{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  12. 12.0 12.1 "Anti-French protests in Comoros". BBC News. 27 March 2008. Archived from the original on 28 March 2008. සම්ප්‍රවේශය 27 March 2008.
  13. "Intrigue in the world's most coup-prone island paradise". The Economist. Archived from the original on 25 January 2019. සම්ප්‍රවේශය 25 January 2019.
  14. Human Development Indices සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 දෙසැම්බර් 2008 at the Wayback Machine, Table 3: Human and income poverty, p. 35. Retrieved on 1 June 2009
  15. "The Islands of the Moon". Aramco World. 47 (4): 40. July–August 1996. Archived from the original on 13 October 2007. සම්ප්‍රවේශය 20 September 2007.{{cite journal}}: CS1 maint: unfit URL (link)
  16. Alison Crowther; Leilani Lucas; Richard Helm; Mark Horton; Ceri Shipton; Henry T. Wright; et al. (2016). "Ancient crops provide first archaeological signature of the westward Austronesian expansion". Proceedings of the National Academy of Sciences. 113 (24): 6635–6640. Bibcode:2016PNAS..113.6635C. doi:10.1073/pnas.1522714113. PMC 4914162. PMID 27247383.
  17. Nicolas Brucato; Veronica Fernandes; Stéphane Mazières; Pradiptajati Kusuma; Murray P. Cox; et al. (2018). "The Comoros show the earliest Austronesian gene flow into the Swahili Corridor". The American Journal of Human Genetics. 102 (1): 58–68. doi:10.1016/j.ajhg.2017.11.011. PMC 5777450. PMID 29304377.
  18. Federal Research Division of the Library of Congress under the Country Studies/Area Handbook Program (August 1994). Ralph K. Benesch (ed.). A Country Study: Comoros. Washington, D.C.: US Department of the Army. Archived from the original on 12 January 2007. සම්ප්‍රවේශය 15 January 2007.
  19. Walker, Iain. "Islands in a Cosmopolitan Sea: A History of the Comoros." Hurst Publishers. 2019.
  20. 20.0 20.1 Thomas Spear (2000). "Early Swahili History Reconsidered". The International Journal of African Historical Studies. 33 (2): 257–290. doi:10.2307/220649. JSTOR 220649.
  21. Pierre Vérin (1982). "Mtswa Muyindza et l'introduction de l'Islam à Ngazidja; au sujet de la tradition et du texte de Pechmarty". Études Océan Indien. 2: 95–100.
  22. Walker, Iain. "Islands in a Cosmopolitan Sea: A History of the Comoros." Hurst Publishers. 2019, p 49-50.
  23. 23.0 23.1 Thomas Spear (1984). "The Shirazi in Swahili Traditions, Culture, and History". History in Africa. African Studies Association. 11: 291–305. doi:10.2307/3171638. JSTOR 3171638. S2CID 162212370.
  24. Prestholdt, Jeremy (2007). "Similitude and empire: on Comorian strategies of Englishness". Journal of World History. 18 (2): 113–138. doi:10.1353/jwh.2007.0015. S2CID 145310983.
  25. Walker, Iain. "Islands in a Cosmopolitan Sea: A History of the Comoros." Hurst Publishers. 2019, p 254.
  26. "Comoros – Early Visitors and Settlers සංරක්ෂණය කළ පිටපත 13 ජූනි 2011 at the Wayback Machine". Library of Congress Country Studies
  27. "French acquisition of Comoros". Encyclopedia of Islam 1979, vol. v, p. 381. http://isamveri.org/pdfdkm/12/DKM120302.pdf. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 November 2015. 
  28. Ottenheimer, pp. 53–54
  29. Barbara Dubins (September 1969). "The Comoro Islands: A Bibliographical Essay". African Studies Bulletin. African Studies Association. 12 (2): 131–137. doi:10.2307/523155. JSTOR 523155.
  30. André Bourde (May 1965). "The Comoro Islands: Problems of a Microcosm". The Journal of Modern African Studies. 3 (1): 91–102. doi:10.1017/S0022278X00004924. S2CID 154728193.
  31. 31.0 31.1 Eliphas G. Mukonoweshuro (October 1990). "The Politics of Squalor and Dependency: Chronic Political Instability and Economic Collapse in the Comoro Islands". African Affairs. 89 (357): 555–577. doi:10.1093/oxfordjournals.afraf.a098331. JSTOR 722174.
  32. Moorcraft, Paul L.; McLaughlin, Peter (April 2008) [1982]. The Rhodesian War: A Military History. Barnsley: Pen and Sword Books. pp. 120–121. ISBN 978-1-84415-694-8.
  33. Abdourahim Said Bakar (1988). "Small Island Systems: A Case Study of the Comoro Islands". Comparative Education. 24 (2, Special Number (11): Education and Minority Groups): 181–191. doi:10.1080/0305006880240203.
  34. Christopher S. Wren (8 December 1989). "Mercenary Holding Island Nation Seeks Deal". The New York Times. Archived from the original on 20 March 2017. සම්ප්‍රවේශය 6 February 2017.
  35. Judith Matloff (6 October 1995). "Mercenaries seek fun and profit in Africa". The Christian Science Monitor. Vol. 87, no. 219. ISSN 0882-7729. Archived from the original on 24 October 2014. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2014.
  36. Kamal Eddine Saindou (6 November 1998). "Comoros president dies from heart attack". Associated Press. pp. International News. 28 March 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  37. Moyiga Nduru (17 September 1997). "COMORO ISLANDS: Tension Rising in the Indian Ocean Archipelago". IPS-Inter Press Service/Global Information Network. Archived from the original on 24 October 2014. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2014.
  38. "COMOROS: COUP LEADER GIVES REASONS FOR COUP". BBC Monitoring Africa (Radio France Internationale). 1 May 1999.
  39. Rodrique Ngowi (3 August 2000). "Breakaway island's ruler says no civilian rule until secession crisis resolved". Associated Press.
  40. "Mbeki flies in to Comoros islands summit in bid to resolve political crisis". Agence France Presse. 20 December 2003.
  41. "Comoros said "calm" after Azali Assoumani declared elected as federal president". BBC Monitoring Africa. 10 May 2002.
  42. UN Integrated Regional Information Networks (15 May 2006). "Comoros; Ahmed Abdallah Sambi Set to Win Presidency by a Landslide". AllAfrica, Inc. Africa News.
  43. "COMOROS: The legacy of a Big Man on a small island". IRIN. 10 December 2008. Archived from the original on 20 December 2008. සම්ප්‍රවේශය 25 March 2009.
  44. "Comoros president named winner in election rejected by opposition". Reuters. 26 March 2019. Archived from the original on 15 April 2021. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2021 – via www.reuters.com.
  45. "The Dangers of Assoumani's 'Creeping Authoritarianism' in Comoros". www.worldpoliticsreview.com. 14 February 2020. Archived from the original on 1 March 2021. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2021.
  46. "Comoros president's party wins poll boycotted by opposition". www.aljazeera.com. Archived from the original on 1 March 2021. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2021.
  47. "Comoros ratifies UN nuclear weapon ban treaty". ICAN (ඉංග්‍රීසි බසින්). Archived from the original on 28 July 2022. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2022.
  48. "G7 Summit 2023: Scrutinizing the Guest List". thediplomat.com.
  49. 49.0 49.1 Institut Nationale de la Statistique et Études Économiques et Démographiques, Comoros (web).
  50. Ottenheimer, pp. 20, 72
  51. "Comoros forests". Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.
  52. Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  53. Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
  54. "Prehistoric fish offers rare glimpse of hidden sea life – Coelacanth (1953)". Abilene Reporter-News. 1953-02-23. p. 25. Archived from the original on 1 April 2019. සම්ප්‍රවේශය 2017-06-18.
  55. "70-million-year-old fish dissected – Coaelacanth (1975)". Redlands Daily Facts. 1975-05-28. p. 6. Archived from the original on 1 April 2019. සම්ප්‍රවේශය 2017-06-18.
  56. UNEP-WCMC (2021). Protected Area Profile for Comoros from the World Database of Protected Areas. Accessed 31 August 2021. [1] සංරක්ෂණය කළ පිටපත 31 අගෝස්තු 2021 at the Wayback Machine
  57. "Comoros 2001 (rev. 2009)". Constitute. Archived from the original on 6 September 2015. සම්ප්‍රවේශය 23 April 2015.
  58. 58.0 58.1 "Fundamental Law of the Union of Comoros (English excerpts)". Centre for Human Rights, University of Pretoria, South Africa. 23 December 2001. 9 October 2006 දින මුල් පිටපත (DOC) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 April 2021.
  59. AFRICAN ELECTIONS DATABASE සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 ජූලි 2011 at the Wayback Machine, Elections in the Comoros.
  60. "COMOROS: Reforming 'the coup-coup islands'". IRIN. 25 February 2009. Archived from the original on 30 September 2009. සම්ප්‍රවේශය 25 March 2009.
  61. "Comoros: Referendum Approves Downscaling of Government". AllAfrica Global Media. 19 May 2009. Archived from the original on 25 May 2009. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2009.
  62. Security Council S/PV. 1888 para 247 S/11967 [2] සංරක්ෂණය කළ පිටපත 17 මාර්තු 2008 at the Wayback Machine [3] සංරක්ෂණය කළ පිටපත 6 ඔක්තෝබර් 2014 at the Wayback Machine
  63. The first UN General Assembly Resolution regarding the matter, "Question of the Comorian island of Mayotte (PDF)", United Nations General Assembly Resolution A/RES/31/4, (21 October 1976) states "the occupation by France of the Comorian island of Mayotte constitutes a flagrant encroachment on the national unity of the Comorian State, a Member of the United Nations," rejecting the French-administered referendums and condemning French presence in Mayotte.
  64. "Forty-ninth session: Agenda item 36: 49/18. Question of the Comorian island of Mayotte" (PDF). United Nations General Assembly. 6 December 1994. 27 May 2008 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  65. "unfccc.int KYOTO PROTOCOL – STATUS OF RATIFICATION" (PDF). Unfccc.int. 18 September 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 August 2017.
  66. "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. Archived from the original on 6 August 2019. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2019.
  67. "African leaders leave Russia summit without grain deal or a path to end the war in Ukraine". AP News. 30 July 2023.
  68. Office of the Prosecutor, Situation on Registered Vessels of Comoros, Greece and Cambodia Article 53(1) Report, "Report of 6th November 2014" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 මාර්තු 2015 at the Wayback Machine
  69. Statement of the Prosecutor of the International Criminal Court, Fatou Bensouda, on concluding the preliminary examination of the situation referred by the Union of the Comoros: "Rome Statute legal requirements have not been met","Statement of 6th November 2014" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2 ජූනි 2015 at the Wayback Machine
  70. Ratha, Dilip; Sanket Mohapatra; Ani Silwal (2011). "The Migration and Remittances Factbook 2011: Comoros" (PDF). Worldbank.org. Archived (PDF) from the original on 4 March 2016. සම්ප්‍රවේශය 29 November 2016.
  71. FINAL EVALUATION, Peace Building Fund Programme in the Comoros 2008–2011, 19 October 2011 – 8 November 2011
  72. Avery, Daniel (4 April 2019). "71 Countries Where Homosexuality is Illegal". Newsweek. Archived from the original on 11 December 2019. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2019.
  73. "State-Sponsored Homophobia". International Lesbian Gay Bisexual Trans and Intersex Association. 20 March 2019. Archived from the original on 8 February 2020. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2019.
  74. 74.0 74.1 74.2 74.3 Latest Report on Poverty in the Comoros සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ජනවාරි 2020 at the Wayback Machine, World Bank (14 June 2018).
  75. 75.0 75.1 Comoros: Big Troubles on Some Small Islands සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ජනවාරි 2020 at the Wayback Machine, Center for Strategic and International Studies (14 April 2008).
  76. Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate) සංරක්ෂණය කළ පිටපත 12 ජූනි 2019 at the Wayback Machine, International Labour Organization, ILOSTAT database. Data retrieved in December 2019.
  77. 77.0 77.1 "Union of the Comoros: Poverty Reduction and Growth Strategy Paper (Updated Interim Paper)" (PDF). Office of the General Commissioner for Planning, Ministry of Planning and Regional Development. October 2005. Archived (PDF) from the original on 31 December 2006.
  78. Comoros: Economy සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ජනවාරි 2020 at the Wayback Machine, globalEDGE, Michigan State University (29 January 2020).
  79. Sarah Graingerm Comoros seeks sweet smell of success සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ජනවාරි 2020 at the Wayback Machine, BBC News (14 September 2004).
  80. "Comoros: Financial Sector Profile". mfw4a.org. 13 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 January 2011.
  81. "Rural Poverty Portal". ruralpovertyportal.org. Archived from the original on 18 January 2017. සම්ප්‍රවේශය 7 October 2016.
  82. "OHADA.com: The business law portal in Africa". Archived from the original on 26 March 2009. සම්ප්‍රවේශය 22 March 2009.
  83. "Comoros Cities by Population, 2022".
  84. Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat (2005) World Population Prospects: The 2004 Revision and World Urbanization Prospects: The 2005 Revision සංරක්ෂණය කළ පිටපත 23 ජූනි 2017 at the Wayback Machine.
  85. Population census of the Comoro Islands, 1951, 1956 and 1958 (mircofilm). New Haven, Connecticut: Research Publications. 1977. OCLC 3659638.
  86. "Comoros සංරක්ෂණය කළ පිටපත 26 ජූනි 2009 at the Wayback Machine". Encyclopædia Britannica.
  87. "FACTBOX-Relations between France and Comoros සංරක්ෂණය කළ පිටපත 12 ඔක්තෝබර් 2017 at the Wayback Machine". Reuters. 27 March 2008.
  88. "Comoros country profile". BBC News (බ්‍රිතාන්‍ය ඉංග්‍රීසි බසින්). 2018-07-20. Archived from the original on 16 May 2021. සම්ප්‍රවේශය 2021-05-18.
  89. Mohamed Ahmed-Chamanga (2010). Introduction à la grammaire structurale du comorien. Moroni: Komedit.
  90. "The World Factbook – Central Intelligence Agency". cia.gov. Archived from the original on 10 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 15 May 2007.
  91. "CIA World Factbook: Comoros". Cia.gov. Archived from the original on 10 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 15 January 2011.
  92. "WHO Country Offices in the WHO African Region – WHO Regional Office for Africa" (PDF). Afro.who.int. 7 January 2010 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 June 2010.
  93. Damir Ben Ali & Iain Walker. 2017 "Attempts at fusion of the Comorian educational systems: religious education in Comorian and Arabic and secular education in French". In I. Walker. ed., Contemporary issues in Swahili ethnography. London, New York: Routledge.
  94. "Comoros". 2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 ජනවාරි 2014 at the Wayback Machine. Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  95. "Université des Comores". Univ-comores.km. Archived from the original on 3 May 2017. සම්ප්‍රවේශය 12 May 2017.
  96. UNESCO Institute for Statistics, country profile of Comoros; 2004 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 31 දෙසැම්බර් 2006 at the Wayback Machine.
  97. "Union of Comoros". Arab Cultural Trust. 27 December 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 November 2016.
  98. "Comoros Islands: Islands & Beyond". comoros-islands.com. 15 November 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 November 2016.
  99. Walker, Iain (2002). "Les aspects économiques du grand mariage de Ngazidja". Autrepart. 23: 157–171. doi:10.3917/autr.023.0157.
  100. Shepherd, Gillian M. (1 January 1977). "Two Marriage Forms in the Comoro Islands: An Investigation". Africa. 47 (4): 344–359. doi:10.2307/1158341. JSTOR 1158341. S2CID 145156752. සැකිල්ල:ProQuest.
  101. Walker, Iain. "Becoming the Other, Being Oneself: Constructing Identities in a Connected World." Cambridge Scholars Publishing. 2010.
  102. Graebner, Werner (2001). "Twarab ya shingazidja: a first approach". Swahili Forum. 8: 129–143.
  103. "Accueil – Al-watwan, Quotidien comorien". Alwatwan.net. Archived from the original on 26 August 2017. සම්ප්‍රවේශය 25 August 2017.
  104. සැකිල්ල:CIA World Factbook
අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=කොමරොස්&oldid=589684" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි