කොලොම්බියාව
කොලොම්බියා ජනරජය República de Colombia (Spanish) | |
|---|---|
 Flag
 Coat of arms
| |
| උද්යෝග පාඨය: "Libertad y Orden" (ස්පාඤ්ඤ) "නිදහස සහ සාමය" | |
| ජාතික ගීය: Himno Nacional de la República de Colombia (ස්පාඤ්ඤ) "කොලොම්බියා ජනරජයේ ජාතික ගීය" | |
.svg) කොලොම්බියාව (dark green) හි පිහිටීම | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | බොගෝටා 4°35′N 74°4′W / 4.583°N 74.067°W |
| නිල භාෂා(ව) | ස්පාඤ්ඤ |
| පිළිගත් ප්රාදේශීය භාෂා(ව) | ක්රියෝල් ඉංග්රීසි
(සැන් ඇන්ඩ්රෙස් සහ ප්රොවිඩෙන්සියා හි)[1] වෙනත් භාෂා 64ක්[a] |
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් |
|
| ආගම (2022)[4] |
|
| ජාති නාම(ය) | කොලොම්බියානු |
| රජය | ඒකීය ජනාධිපති ජනරජය |
• ජනාධිපති | ගුස්ටාවෝ පෙට්රෝ |
• උප ජනාධිපති | ෆ්රැන්සියා මාකේස් |
| ව්යවස්ථාදායකය | කොංග්රසය |
| සෙනෙට් සභාව | |
| නියෝජිත මණ්ඩලය | |
| ස්පාඤ්ඤයෙන් ස්වාධීනත්වය | |
• ප්රකාශ කරන ලද්දේ | 1810 ජූලි 20 |
• හඳුනා ගන්නා ලද්දේ | 1819 අගෝස්තු 7 |
• අවසන් ඒකීයකරණය | 1886 අගෝස්තු 5 |
• පැනමාව වෙන්වීම | 1903 නොවැම්බර් 6 |
• වත්මන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව | 1991 ජූලි 4 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 1,141,748 km2 (440,831 sq mi) (25 වෙනි) |
• ජලය (%) | 2.1 (2015 වන විට)[5] |
| ජනගහණය | |
• 2024 ඇස්තමේන්තුව |  52,695,952[6] (27 වෙනි) |
• ජන ඝණත්වය | 46.15/km2 (119.5/sq mi) (174 වෙනි) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2024 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ |  ඩොලර් ට්රිලියන 1.042[7] (32 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 19,770[7] (82 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2024 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 386.076[7] (46 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 7,327[7] (97 වෙනි) |
| ගිනි (2022) |  54.8[8]ඉහළ |
| මාසද (2023) | 0.788[9] ඉහළ · 83 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල | කොලොම්බියානු පෙසෝ (COP) |
| වේලා කලාපය | UTC−5[b] (COT) |
| දින ආකෘති | DMY |
| රිය ධාවන මං තීරුව | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +57 |
| අන්තර්ජාල TLD | .co |
| |
කොලොම්බියාව,[b] නිල වශයෙන් කොලොම්බියා ජනරජය,[c] යනු ප්රධාන වශයෙන් දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටා ඇති රටක් වන අතර උතුරු ඇමරිකාවේ දූපත් ප්රදේශ ඇත. කොලොම්බියානු ප්රධාන භූමිය උතුරින් කැරිබියන් මුහුද, නැගෙනහිරින් සහ ඊසාන දෙසින් වෙනිසියුලාව, ගිනිකොන දෙසින් බ්රසීලය, දකුණින් සහ නිරිත දෙසින් පේරු සහ ඉක්වදෝරය, බටහිරින් පැසිෆික් සාගරය සහ වයඹ දෙසින් පැනමාව යන රටවලින් මායිම් වේ. කොලොම්බියාව දෙපාර්තමේන්තු 32 කට බෙදා ඇත. බොගෝටා අගනුවර දිස්ත්රික්කය ප්රධාන මූල්ය හා සංස්කෘතික මධ්යස්ථානයට සත්කාරකත්වය සපයන රටේ විශාලතම නගරය ද වේ. අනෙකුත් ප්රධාන නාගරික ප්රදේශ අතර මෙඩෙලින්, කැලි, බැරැන්කිල්ලා, කාටජිනා, සැන්ටා මාර්ටා, කුකුටා, ඉබාගු, විලාවිසෙන්සියෝ සහ බුකාරමන්ගා ඇතුළත් වේ. එය වර්ග කිලෝමීටර් 1,141,748 (වර්ග සැතපුම් 440,831) ක භූමි ප්රමාණයක් ආවරණය කරන අතර ජනගහනය මිලියන 52 ක් පමණ වේ. එහි පොහොසත් සංස්කෘතික උරුමය[15] - භාෂාව, ආගම, ආහාර සහ කලාව ඇතුළුව - යටත් විජිතයක් ලෙස එහි ඉතිහාසය පිළිබිඹු කරයි, යුරෝපයෙන් සංක්රමණය වීමෙන් ගෙන එන ලද සංස්කෘතික අංග[16][17][18][19] සහ මැද පෙරදිග,[20][21][22] අප්රිකානු ඩයස්පෝරාව[23] විසින් ගෙන එන ලද ඒවා සමඟ මෙන්ම යටත් විජිතකරණයට පෙර පැවති විවිධ ස්වදේශික ශිෂ්ටාචාරවල ඒවා සමඟ ඒකාබද්ධ කරයි.[24] ක්රියෝල්, ඉංග්රීසි සහ තවත් භාෂා 64 ක් කලාපීය වශයෙන් පිළිගනු ලැබුවද, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව නිල භාෂාව වේ.
කොලොම්බියාව ක්රි.පූ. 12,000 සිට අවම වශයෙන් බොහෝ ආදිවාසී ජනයා සහ සංස්කෘතීන්ගේ නිවහන වී ඇත. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ප්රථම වරට ලා ගුජිරා වෙත ගොඩ බැස්සේ 1499 දී වන අතර, 16 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට, ඔවුන් වර්තමාන කොලොම්බියාවේ වැඩි කොටසක් යටත් විජිතයක් බවට පත් කර, ග්රැනඩා නව රාජධානිය ස්ථාපිත කළ අතර, සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා එහි අගනුවර විය. ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්යයෙන් නිදහස 1810 දී ප්රකාශයට පත් කළ බව සැලකේ, දැන් කොලොම්බියාව නිව් ග්රැනඩාවේ එක්සත් පළාත් ලෙස මතුවෙමින් තිබේ. කෙටි ස්පාඤ්ඤ ජයග්රහණයකින් පසුව, කොලොම්බියානු නිදහස සුරක්ෂිත කරන ලද අතර ග්රාන් කොලොම්බියාවේ කාලය 1819 දී ආරම්භ විය. නව දේශපාලනය ග්රැනඩින් සම්මේලනය (1858) සහ පසුව කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය (1863) ලෙස ෆෙඩරල්වාදය සමඟ අත්හදා බැලීම් කළ අතර 1886 දී මධ්යගත ජනරජයක් - වත්මන් කොලොම්බියා ජනරජය - බවට පත් විය. එක්සත් ජනපදයේ සහ ප්රංශයේ සහාය ඇතිව, පැනමාව 1903 දී කොලොම්බියාවෙන් වෙන් වූ අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස කොලොම්බියාවේ වර්තමාන දේශසීමා ඇති විය. 1960 ගණන්වල සිට, රට අසමමිතික අඩු තීව්රතාවයකින් යුත් සන්නද්ධ ගැටුමකින් සහ දේශපාලන ප්රචණ්ඩත්වයෙන් පීඩා විඳි අතර, ඒ දෙකම 1990 ගණන්වල උත්සන්න විය. 2005 සිට, ආරක්ෂාව, ස්ථාවරත්වය සහ නීතියේ ආධිපත්යයේ සැලකිය යුතු දියුණුවක් මෙන්ම පෙර නොවූ විරූ ආර්ථික වර්ධනයක් සහ සංවර්ධනයක් දක්නට ලැබේ. [25][26] කොලොම්බියාව එහි සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිය සඳහා පිළිගැනීමට ලක්ව ඇති අතර, ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයට අනුව ලතින් ඇමරිකාවේ හොඳම සෞඛ්ය සේවා සහ ලෝකයේ 22 වන ස්ථානය වේ.[25][26] එහි විවිධාංගීකරණය වූ ආර්ථිකය දකුණු ඇමරිකාවේ තුන්වන විශාලතම රට වන අතර, සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සහ හිතකර දිගුකාලීන වර්ධන අපේක්ෂාවන් ඇත.
කොලොම්බියාව ලෝකයේ මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටවල් දාහතෙන් එකකි; එය ලෝකයේ වර්ග සැතපුමකට ඉහළම ජෛව විවිධත්වයේ මට්ටම සහ සමස්තයක් වශයෙන් දෙවන ඉහළම මට්ටම ඇත. එහි භූමි ප්රදේශය ඇමසන් වැසි වනාන්තර, උස්බිම්, තෘණ බිම් සහ කාන්තාර ආවරණය කරයි. අත්ලාන්තික් සහ පැසිෆික් සාගර දෙකෙහිම වෙරළ තීරයන් (සහ දූපත්) ඇති දකුණු ඇමරිකාවේ එකම රට එයයි. කොලොම්බියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, WTO, OECD, OAS, පැසිෆික් සන්ධානය සහ ඇන්ඩියන් ප්රජාව ඇතුළු ප්රධාන ගෝලීය සහ කලාපීය සංවිධානවල ප්රධාන සාමාජිකයෙකි; එය නේටෝ ගෝලීය හවුල්කරුවෙකු[27] සහ එක්සත් ජනපදයේ ප්රධාන නේටෝ නොවන සගයෙකි. [28]
නිරුක්තිය
[සංස්කරණය]"කොලොම්බියාව" යන නම ඉතාලි නාවිකයෙකු වූ ක්රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්ගේ වාසගමෙන් (ලතින්: Christophorus Columbus, ඉතාලි: Cristoforo Colombo, ස්පාඤ්ඤ: Cristóbal Colón) ව්යුත්පන්න වී ඇත. එය නව ලෝකයට යොමු කිරීමක් ලෙස සංකල්පනය කරන ලදී.[29] පසුව මෙම නම 1819 දී කොලොම්බියා ජනරජය විසින් සම්මත කරන ලද අතර එය නව ග්රැනඩාවේ පැරණි උප රාජකීයත්වයේ (නූතන කොලොම්බියාව, පැනමාව, වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ වයඹදිග බ්රසීලය) භූමි ප්රදේශවලින් පිහිටුවන ලදී.[30]
වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ කුන්ඩිනමාර්කා ස්වාධීන රාජ්යයන් ලෙස පැවතුන විට, කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුව "නිව් ග්රැනඩා ජනරජය" යන නම භාවිතා කළේය. නිව් ග්රැනඩා 1858 දී එහි නම නිල වශයෙන් ග්රැනඩින් සම්මේලනය ලෙස වෙනස් කළේය. 1863 දී නැවත නම වෙනස් කරන ලදී, මෙවර කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය ලෙස, අවසානයේ එහි වර්තමාන නම - කොලොම්බියා ජනරජය - 1886 දී භාවිතා කරන ලදී.[30]
මෙම රට හැඳින්වීමට, කොලොම්බියානු රජය කොලොම්බියාව සහ කොලොම්බියා ජනරජය යන යෙදුම් භාවිතා කරයි.[31]
ඉතිහාසය
[සංස්කරණය]පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය
[සංස්කරණය]
එහි පිහිටීම හේතුවෙන්, වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමිය මෙසෝඇමරිකාව සහ කැරිබියන් සිට ඇන්ඩීස් සහ ඇමසන් ද්රෝණිය දක්වා මුල් මානව ශිෂ්ටාචාරයේ කොරිඩෝවක් විය. පැරණිතම පුරාවිද්යාත්මක සොයාගැනීම් බොගෝටාවට නිරිත දෙසින් 100 කිලෝමීටරස් (සැතපුම් 62) මැග්ඩලීනා නිම්නයේ පුබෙන්සා සහ එල් ටොටුමෝ ස්ථාන වලින් වේ.[32] මෙම ස්ථාන පැලියෝඉන්දියානු යුගයේ (ක්රි.පූ. 18,000–8000) සිට පැවත එන්නකි. පුවර්ටෝ හෝර්මිගා සහ අනෙකුත් ස්ථානවල, පුරාණ යුගයේ (ක්රි.පූ. ~8000–2000) හෝඩුවාවන් සොයාගෙන ඇත. කුන්ඩිනමාර්කා හි එල් අබ්රා සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ප්රදේශවල ද මුල් කාලීන ජනාවාස පැවති බව ශේෂයන් පෙන්නුම් කරයි. ඇමරිකාවේ සොයාගත් පැරණිතම මැටි භාණ්ඩ, සැන් ජැසින්ටෝ හි තිබී, ක්රි.පූ. 5000–4000 දක්වා දිව යයි.[33][34]
ක්රි.පූ. 12,500 වන විට වර්තමාන කොලොම්බියාව ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශයේ ආදිවාසී ජනතාව වාසය කළහ. වර්තමාන බොගෝටා අසල එල් අබ්රා, ටිබිටෝ සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ස්ථානවල සංචාරක දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්රිකයන් මැග්ඩලීනා ගංගා නිම්නයේ සිට එකිනෙකා සමඟ සහ අනෙකුත් සංස්කෘතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ.[35] සෙරානියා ඩි ලා ලින්ඩෝසා හි අධ්යයනයට ලක්ව ඇති අට සැතපුම් (කි.මී. 13) රූප සටහන් ඇතුළත් ස්ථානයක් 2020 නොවැම්බර් මාසයේදී අනාවරණය විය.[36] වඳ වී ගිය සත්ත්ව විශේෂ නිරූපණය කර ඇති බැවින්, එම ස්ථානයේ වැඩ කරන මානව විද්යාඥයින් විසින් ඔවුන්ගේ වයස අවුරුදු 12,500 (ක්රි.පූ. 10,480 පමණ) ලෙස යෝජනා කර ඇත. එය ප්රදේශයේ මුල්ම මානව වාඩිලෑම අතරතුර විය.
ක්රි.පූ. 5000 සහ 1000 අතර, දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්ර කෘෂිකාර්මික සමාජවලට සංක්රමණය විය; ස්ථාවර ජනාවාස ස්ථාපිත කරන ලද අතර, මැටි භාණ්ඩ දර්ශනය විය. ක්රි.පූ. 1 වන සහස්රයේ සිට, මුයිස්කා, සෙනු, ක්විම්බයා සහ ටයිරෝනා ඇතුළු ඇමරින්ඩියන් කණ්ඩායම්, කැසික්වරුන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පිරමීඩීය බල ව්යුහයක් සහිත කැසිකාස්ගෝස් දේශපාලන ක්රමය දියුණු කළහ. මුයිස්කා ප්රධාන වශයෙන් වර්තමානයේ බෝයාකා සහ කුන්ඩිනමාර්කා උස් සානුව (ඇල්ටිප්ලානෝ කුන්ඩිබෝයාසෙන්ස්) දෙපාර්තමේන්තු ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශයේ වාසය කළ අතර එහිදී ඔවුන් මුයිස්කා සම්මේලනය පිහිටුවා ගත්හ. ඔවුන් බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, ක්විනෝවා සහ කපු වගා කළ අතර, රන්, මරකත, බ්ලැන්කට්, සෙරමික් අත්කම්, කොකා සහ විශේෂයෙන් පාෂාණ ලුණු අසල්වැසි ජාතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ. ටයිරෝනා උතුරු කොලොම්බියාවේ සියෙරා නෙවාඩා ඩි සැන්ටා මාර්ටා හි හුදකලා කඳු වැටියේ වාසය කළහ.[37][38] කොලොම්බියානු ඇන්ඩීස් හි බටහිර සහ මධ්යම පරාසයන් අතර කොකා ගංගා නිම්නයේ ප්රදේශවල ක්විම්බයා වාසය කළහ.[39] බොහෝ ඇමරින්ඩියන්වරු කෘෂිකර්මාන්තයේ නියැලුණු අතර එක් එක් ආදිවාසී ප්රජාවේ සමාජ ව්යුහය වෙනස් විය. කැරිබ්ස් වැනි ආදිවාසී ජන කණ්ඩායම් කිහිපයක් ස්ථිර යුද්ධයක ජීවත් වූ නමුත් අනෙක් අයට අඩු යුදවාදී ආකල්ප තිබුණි.[40] 1200 ගණන්වලදී, කොලොම්බියාවේ මැලේ-පොලිනීසියානුවන් සහ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් සම්බන්ධතා ඇති කර ගත් අතර, එමඟින් පූර්ව යටත් විජිත කොලොම්බියාවේ සිට සමහර පැසිෆික් සාගර දූපත් දක්වා ස්වදේශික ඇමරිකානු ජාන විද්යාව ව්යාප්ත විය.[41][42]
යටත් විජිත සමය
[සංස්කරණය]_-_An%C3%B3nimo.jpg)
ඇලන්සෝ ද ඔජෙඩා (කොලොම්බස් සමඟ යාත්රා කර ඇත) 1499 දී ගුජිරා අර්ධද්වීපයට ළඟා විය.[43][44] රොඩ්රිගෝ ද බැස්ටිඩාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයෝ 1500 දී කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ පළමු ගවේෂණය සිදු කළහ.[45] ක්රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1502 දී කැරිබියන් දූපත් ආසන්නයේ යාත්රා කළේය.[46] 1508 දී, වස්කෝ නුනෙස් ද බල්බෝවා උරාබා බොක්ක ප්රදේශය හරහා භූමියට ගවේෂණයක් සමඟ ගිය අතර ඔවුන් 1510 දී සැන්ටා මාරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩැරියන් නගරය ආරම්භ කළ අතර එය මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර ජනාවාසය විය.[d][47] සැන්ටා මාර්ටා 1525 දී ආරම්භ කරන ලද අතර,[48] සහ 1533 දී කාටජිනා ආරම්භ කරන ලදී.[49] ස්පාඤ්ඤ ආක්රමණික ගොන්සාලෝ ජිමිනෙස් ද ක්වෙසාඩා 1536 අප්රේල් මාසයේදී අභ්යන්තරයට ගවේෂණයක් මෙහෙයවූ අතර, ඔහු "ග්රනාඩා නව රාජධානිය" පසු කළ දිස්ත්රික්ක බව්තීස්ම කළේය. 1538 අගෝස්තු මාසයේදී, ඔහු මුයික්වයිටා හි මුයිස්කා කැසිකාස්ගෝ අසල එහි අගනුවර තාවකාලිකව ආරම්භ කළ අතර එය "සැන්ටා ෆේ" ලෙස නම් කළේය. නම ඉක්මනින්ම උපසර්ගයක් ලබා ගත් අතර එය සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ලෙස හැඳින්විණි.[50][51] මුල් ආක්රමණිකයින් විසින් අභ්යන්තරයට කළ තවත් කැපී පෙනෙන ගමන් දෙකක් එම කාලය තුළම සිදු විය. ක්විටෝහි ජයග්රාහකයා වූ සෙබස්තියන් ද බෙලාල්කසාර් උතුරට ගමන් කර 1536 දී කාලි සහ 1537 දී පොපයාන් පිහිටුවන ලදී;[52] 1536 සිට 1539 දක්වා, ජර්මානු ජයග්රාහක නිකොලස් ෆෙඩර්මන් "රන් නගරය" වන එල් ඩොරාඩෝ සෙවීම සඳහා ලානොස් පෙරදිග තරණය කර කෝඩිලෙරා පෙරදිග හරහා ගියේය.[53][54] 16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී ස්පාඤ්ඤ සහ අනෙකුත් යුරෝපීයයන් නිව් ග්රැනඩාවට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේදී පුරාවෘත්තය සහ රත්තරන් ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.[55]
ආක්රමණිකයන් විවිධ ආදිවාසී ප්රජාවන්ගේ සතුරන් සමඟ නිතර සන්ධාන ගත විය. ආදිවාසී මිත්ර පාක්ෂිකයෝ යටත් කර ගැනීමට මෙන්ම අධිරාජ්යය නිර්මාණය කිරීමට සහ පවත්වාගෙන යාමට තීරණාත්මක වූහ.[56] කොලොම්බියාවේ ආදිවාසී ජනයා යටත් කර ගැනීම මෙන්ම වසූරිය වැනි යුරේසියානු රෝග හේතුවෙන් ජනගහනයේ අඩුවීමක් අත්විඳින ලද අතර ඒවාට ප්රතිශක්තියක් නොතිබුණි.[57][58] භූමිය පාළු වූ බව සලකන විට, ස්පාඤ්ඤ කිරීටය යටත් විජිත භූමිවල උනන්දුවක් දක්වන සියලුම පුද්ගලයින්ට දේපළ විකුණා, විශාල ගොවිපලවල් සහ පතල් සන්තකයේ තබා ගැනීම නිර්මාණය කළේය.[59][60][61] 16 වන සියවසේදී, ස්පාඤ්ඤයේ නාවික විද්යාව කැසා ඩි කොන්ත්රාටේෂියන් හි බොහෝ විද්යාත්මක පුද්ගලයින්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් විශාල දියුණුවක් අත්කර ගත් අතර නාවික විද්යාව අයිබීරියානු ව්යාප්තියේ අත්යවශ්ය කුළුණක් විය.[62] 1542 දී, නිව් ග්රැනඩා කලාපය, දකුණු ඇමරිකාවේ අනෙකුත් සියලුම ස්පාඤ්ඤ දේපළ සමඟ, පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ කොටසක් බවට පත් වූ අතර එහි අගනුවර ලීමා හි විය.[63] 1547 දී, නිව් ග්රැනඩාව උපරාජපතීන් තුළ වෙනම කපිතාන්-ජෙනරාල්වරයෙකු බවට පත් වූ අතර, එහි අගනුවර සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා විය.[64] 1549 දී, රාජකීය ප්රජාව රාජකීය නියෝගයක් මගින් නිර්මාණය කරන ලද අතර, නිව් ග්රැනඩාව පාලනය කරන ලද්දේ එකල සැන්ටා මාර්ටා, රියෝ ද සැන් ජුවාන්, පොපයාන්, ගුවායානා සහ කාටජිනා යන පළාත්වලින් සමන්විත වූ සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා හි රාජකීය ප්රේක්ෂකයින් විසිනි.[65] නමුත් යටත් විජිතයේ සිට ස්පාඤ්ඤය දක්වා වැදගත් තීරණ ඉන්දීය කවුන්සිලය විසින් ගනු ලැබීය.[66][67]
16 වන සියවසේදී, යුරෝපීය වහල් වෙළෙන්දෝ වහලුන් වූ අප්රිකානුවන් ඇමරිකාවට ගෙන ඒමට පටන් ගත්හ. වහලුන් මිලදී ගැනීම සඳහා අප්රිකාවේ කර්මාන්තශාලා ස්ථාපිත නොකළ එකම යුරෝපීය බලවතා ස්පාඤ්ඤය විය; ඒ වෙනුවට ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්යය අසෙන්ටෝ ක්රමය මත විශ්වාසය තැබූ අතර, අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන්ගේ වෙළෙන්දන්ට වහල් ජනතාව ඔවුන්ගේ විදේශීය ප්රදේශවලට වෙළඳාම් කිරීමට බලපත්රය ප්රදානය කළේය.[69][70] මෙම ක්රමය අප්රිකානුවන් කොලොම්බියාවට ගෙන එන ලදී, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ආයතනයට එරෙහිව කතා කළහ.[e][f] ආදිවාසී ජනතාව ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ නීත්යානුකූල යටත්වැසියන් වූ බැවින් ඔවුන් වහල්භාවයට පත් කළ නොහැකි විය.[75] ආදිවාසී ජනතාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් ඉඩම් හිමිකාරිත්වය සහ නියාමනයේ විවිධ ආකාර ස්ථාපිත කරන ලදී: රෙස්ගුවාර්ඩෝස්, එන්කොමියෙන්ඩාස් සහ හැසියෙන්ඩාස්.[59][60][61]
කෙසේ වෙතත්, කොලොම්බියාව ඇතුළත් පේරු උපරාජ මණ්ඩලය සහ ඇමරිකාවේ ඉල්ලුමක් පැවති සිල්ක් සහ පෝසිලේන් වැනි ආසියානු නිෂ්පාදනවල ප්රභවය වූ පිලිපීනය ඇතුළත් නිව් ස්පාඤ්ඤ උපරාජ මණ්ඩලය අතර සෘජු වෙළඳාම ස්පාඤ්ඤය තහනම් කළ බැවින්, කොලොම්බියානුවන් අතර රහසිගත ස්පාඤ්ඤ විරෝධී අතෘප්තිය දැනටමත් වර්ධනය වෙමින් පැවතුනි. නීති විරෝධී ආසියානු ආනයන සඳහා බෙදාහැරීමේ මධ්යස්ථානය වන කොලොම්බියාවේ කෝර්ඩෝබා හි ජාවාරම් කළ ආසියානු භාණ්ඩ අවසන් වූ බැවින්, පේරු, පිලිපීන සහ මෙක්සිකානුවන් අතර නීති විරෝධී වෙළඳාම රහසිගතව දිගටම පැවතුනි. ස්පාඤ්ඤයේ බලධාරීන්ට එරෙහිව මෙම ජනයා අතර ඇති වූ කුමන්ත්රණය හේතුවෙන්. ඔවුන් බලහත්කාරයෙන් ස්පාඤ්ඤ ඒකාධිකාරයට අකීකරු වෙමින් එකිනෙකා සමඟ පදිංචි වී වෙළඳාම් කළහ.[76]
.svg)
නිව් ග්රනාඩා හි උප රාජකීයත්වය 1717 දී පිහිටුවන ලද අතර, පසුව තාවකාලිකව ඉවත් කරන ලද අතර, පසුව 1739 දී නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. එහි අගනුවර වූයේ සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ය. මෙම උප රාජකීයත්වයට කලින් නිව් ස්පාඤ්ඤයේ හෝ පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ අධිකරණ බලය යටතේ පැවති සහ ප්රධාන වශයෙන් අද වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ පැනමාවට අනුරූප වන වයඹදිග දකුණු ඇමරිකාවේ තවත් පළාත් කිහිපයක් ඇතුළත් විය. බොගෝටා ලීමා සහ මෙක්සිකෝ නගරය සමඟ නව ලෝකයේ ස්පාඤ්ඤ දේපළවල ප්රධාන පරිපාලන මධ්යස්ථානයක් බවට පත්විය, නමුත් එය එම නගර දෙකට සාපේක්ෂව ආර්ථික හා සැපයුම් ක්රම කිහිපයකින් අඩු සංවර්ධනයක් පැවතුනි.[77][78]
1739 දී මහා බ්රිතාන්යය ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව යුද්ධ ප්රකාශ කළ අතර, කාටජිනා නගරය ඉක්මනින් බ්රිතාන්යයන්ගේ ප්රධාන ඉලක්කයක් බවට පත්විය. නගරය අල්ලා ගැනීම සඳහා දැවැන්ත බ්රිතාන්ය ගවේෂණ බලකායක් යවන ලද නමුත්, මූලික ආක්රමණයන් ලබා ගැනීමෙන් පසු, විනාශකාරී රෝග පැතිරීම් ඔවුන්ගේ සංඛ්යාව අඩපණ කළ අතර, බ්රිතාන්යයන්ට පසුබැසීමට සිදු විය. මෙම සටන ගැටුමේ ස්පාඤ්ඤයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක ජයග්රහණවලින් එකක් බවට පත් වූ අතර, සත් අවුරුදු යුද්ධය තෙක් කැරිබියන් දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්යය තහවුරු කළේය.[68][79] 18 වන සියවසේ පූජක, උද්භිද විද්යාඥ සහ ගණිතඥ ජෝස් සෙලෙස්ටිනෝ මුටිස් හට නිව් ග්රැනාඩාවේ ස්වභාවය පිළිබඳ ඉන්වෙන්ටරියක් පැවැත්වීම සඳහා වයිස්රෝයි ඇන්ටෝනියෝ කැබල්ලෙරෝ වයි ගොන්ගෝරා විසින් පවරන ලදී. 1783 දී ආරම්භ වූ මෙය නිව් ග්රැනාඩාවට රාජකීය උද්භිද විද්යාත්මක ගවේෂණය ලෙස ප්රසිද්ධ විය. එය ශාක හා වනජීවී වර්ගීකරණය කළ අතර, සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා නගරයේ පළමු තාරකා විද්යාත්මක නිරීක්ෂණාගාරය ආරම්භ කළේය.[80] 1801 ජූලි මාසයේදී ප්රෂියානු විද්යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා වෙත ළඟා වූ අතර එහිදී ඔහු මුටිස් හමුවිය. ඊට අමතරව, නිව් ග්රනාඩාවේ නිදහසේ ක්රියාවලියේ ඓතිහාසික චරිත ගවේෂණ චාරිකාවෙන් මතු වූයේ තාරකා විද්යාඥ ෆ්රැන්සිස්කෝ ජෝස් ද කැල්ඩාස්, විද්යාඥ ෆ්රැන්සිස්කෝ ඇන්ටෝනියෝ සීයා, සත්ව විද්යාඥ ජෝර්ජ් ටැඩියෝ ලොසානෝ සහ චිත්ර ශිල්පියා වන සැල්වදෝර් රිසෝ ය.[81][82]
නිදහස
[සංස්කරණය]_-_Carta_XI_-_Divisi%C3%B3n_pol%C3%ADtica_de_Colombia,_1824.jpg)
යටත් විජිතකරණය සහ යටත් විජිතකරණය ආරම්භ වීමෙන් පසු අධිරාජ්යය තුළ ස්පාඤ්ඤ පාලනයට එරෙහි කැරලි ඇති වූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් තලා දමන ලදී හෝ සමස්ත තත්වය වෙනස් කිරීමට නොහැකි තරම් දුර්වල විය. ස්පාඤ්ඤයෙන් සම්පූර්ණ නිදහස අපේක්ෂා කළ අවසාන එක 1810 දී පමණ ඇති වූ අතර එය 1810 ජූලි 20 වන දින නිකුත් කරන ලද කොලොම්බියානු නිදහස් ප්රකාශනයෙන් අවසන් විය, එය දැන් ජාතියේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන දිනයයි.[83] මෙම ව්යාපාරය 1804 දී ශාන්ත-ඩොමින්ගු (වර්තමාන හයිටි) හි නිදහසෙන් පසුව සිදු වූ අතර, එය මෙම කැරැල්ලේ අවසාන නායකයෙකු වන සයිමන් බොලිවර්ට යම් සහයෝගයක් ලබා දුන්නේය. ෆ්රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් ද තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.[84][85][86]
ස්පාඤ්ඤ මධ්යමවාදයට විරුද්ධ වූ සහ උප රාජකීයත්වයට එරෙහි විපක්ෂයට නායකත්වය දුන් ඇන්ටෝනියෝ නාරිනෝ විසින් ව්යාපාරයක් ආරම්භ කරන ලදී.[87] කාටජිනා 1811 නොවැම්බර් මාසයේදී ස්වාධීන විය.[88] 1811 දී, කැමිලෝ ටොරස් ටෙනෝරියෝගේ ප්රධානත්වයෙන් නිව් ග්රැනඩා එක්සත් පළාත් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.[89][90] දේශප්රේමීන් අතර වෙනස් දෘෂ්ටිවාදාත්මක ධාරා දෙකක් (ෆෙඩරල්වාදය සහ මධ්යමවාදය) මතුවීම පැට්රියා බොබා ලෙස හැඳින්වෙන අස්ථාවර කාල පරිච්ඡේදයකට හේතු විය.[91] නැපෝලියන් යුද්ධ අවසන් වී ටික කලකට පසු, මෑතකදී ස්පාඤ්ඤයේ සිංහාසනයට පත් කරන ලද VII වන ෆර්ඩිනන්ඩ්, අනපේක්ෂිත ලෙස උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ වැඩි කොටසක් නැවත අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හමුදා හමුදා යැවීමට තීරණය කළේය. ජුවාන් ද සමනෝගේ අණ යටතේ උපරාජය ප්රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, ඔහුගේ පාලන තන්ත්රය ජුන්ටාවරුන්ගේ දේශපාලන සූක්ෂ්මතා නොසලකා හරිමින් දේශප්රේමී ව්යාපාරවලට සහභාගී වූවන්ට දඬුවම් කළේය.[92] පළිගැනීම අලුත් කැරැල්ලක් ඇති කළ අතර, එය දුර්වල වූ ස්පාඤ්ඤයක් සමඟ ඒකාබද්ධ වූ අතර, වෙනිසියුලානු-උපත ලැබූ සයිමන් බොලිවර් විසින් මෙහෙයවන ලද සාර්ථක කැරැල්ලක් ඇති කිරීමට හැකි විය, ඔහු අවසානයේ 1819 දී නිදහස ප්රකාශ කළේය.[93][94] ස්පාඤ්ඤ ගැති ප්රතිරෝධය 1822 දී වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමියේදී සහ 1823 දී වෙනිසියුලාවේ දී පරාජය කරන ලදී.[95][96][97] නිදහස් සංග්රාමයේදී, මිනිසුන් 250 ත් 400 ත් අතර පිරිසක් (පූර්ව යුධ ජනගහනයෙන් 12-20%) මිය ගියහ.[98][99][100]
නිව් ග්රනාඩාවේ උපරාජ්ය මණ්ඩලයේ භූමි ප්රදේශය කොලොම්බියා ජනරජය බවට පත් වූ අතර, එය වර්තමාන කොලොම්බියාව, පැනමාව, ඉක්වදෝරය, වෙනිසියුලාව, ගයානා සහ බ්රසීලයේ කොටස් සහ මරනෝන් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්රදේශ වල එකමුතුවක් ලෙස සංවිධානය විය.[101] 1821 දී කුකුටා කොංග්රසය නව ජනරජය සඳහා ව්යවස්ථාවක් සම්මත කළේය.[102][103] සයිමන් බොලිවර් කොලොම්බියාවේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ අතර, ෆ්රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් උප ජනාධිපති ධුරයට පත් විය.[104] කෙසේ වෙතත්, නව ජනරජය අස්ථාවර වූ අතර අවසානයේ ග්රාන් කොලොම්බියාව බිඳ වැටුණි.
නූතන කොලොම්බියාව ග්රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසු මතු වූ එක් රටකින් පැමිණේ, අනෙක් දෙක ඉක්වදෝරය සහ වෙනිසියුලාවයි.[105][106][107] කොලොම්බියාව දකුණු ඇමරිකාවේ පළමු ව්යවස්ථාමය රජය වූ අතර,[108] පිළිවෙලින් 1848 සහ 1849 දී ආරම්භ කරන ලද ලිබරල් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂ, ඇමරිකාවේ පැරණිතම දේශපාලන පක්ෂ දෙකකි.[109] 1851 දී රට තුළ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී.[110][111]
අභ්යන්තර දේශපාලන සහ භෞමික බෙදීම් 1830 දී ග්රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමට හේතු විය.[105][106] "කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුව" ලෙස හැඳින්වෙන "නව ග්රැනඩා" යන නම භාවිතා කළ අතර, එය 1858 දී "කොන්ෆෙඩරේෂන් ග්රැනඩිනා" (ග්රැනඩින් සම්මේලනය) බවට පත් වන තෙක් පැවතුනි. 1863 දී වසර දෙකක සිවිල් යුද්ධයකින් පසු, කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය 1886 දී කොලොම්බියා ජනරජය ලෙස ප්රසිද්ධ විය.[108][112] ද්විපාර්ශ්වික දේශපාලන බලවේග අතර අභ්යන්තර බෙදීම් පැවතුනි, ඉඳහිට ඉතා ලේ වැකි සිවිල් යුද්ධ අවුලුවාලීය, වඩාත්ම වැදගත් වූයේ දින දහසක යුද්ධය (1899–1902), එහිදී වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය, නිකරගුවාව සහ ග්වාතමාලාවේ සහාය ඇතිව ලිබරල් පක්ෂය ජාතිකවාදී රජයට එරෙහිව කැරලි ගසා සැන්ටැන්ඩර් පාලනය අත්පත් කරගත් විට කොලොම්බියානුවන් 100 ත් 180 දහසක් අතර සංඛ්යාවක් ජීවිත අහිමි විය. අවසානයේ 1902 දී ජාතිකවාදී බලවේග විසින් පරාජය කරන ලදී.[113]
20 වන සියවස
[සංස්කරණය]ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය එම ප්රදේශයට බලපෑම් කිරීමේ අභිප්රායන් (විශේෂයෙන් පැනමා ඇළ ඉදිකිරීම සහ පාලනය)[114] 1903 දී පැනමා දෙපාර්තමේන්තුව වෙන් කිරීමට සහ එහි දේශපාලන නිදහසට හේතු විය.[115] පැනමාව නිර්මාණය කිරීමේදී ජනාධිපති රූස්වෙල්ට්ගේ භූමිකාවට පිළියම් ලෙස, ඇළ මාර්ගය නිම කිරීමෙන් වසර හතකට පසු, 1921 දී එක්සත් ජනපදය කොලොම්බියාවට ඩොලර් 25,000,000 ක් ගෙවූ අතර, කොලොම්බියාව තොම්සන්-උරුටියා ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ පැනමාව පිළිගත්තේය.[116] ඇමසන් ද්රෝණියේ බොහෝ දුරින් භූමි ආරවුල් හේතුවෙන් කොලොම්බියාව සහ පේරු යුද්ධයට ගියහ. ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් මැදිහත් වූ සාම ගිවිසුමකින් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ 1934 ජුනි මාසයේදී ලීගය මතභේදාත්මක ප්රදේශය කොලොම්බියාවට ප්රදානය කළේය.[117]
ඉන් ටික කලකට පසු, කොලොම්බියාව යම් තරමක දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්කර ගත් අතර, එය 1940 ගණන්වල අගභාගයේ සිට 1950 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා පැවති ලේ වැකි ගැටුමකින් බාධා විය, එය ලා වයලෙන්සියා ("ප්රචණ්ඩත්වය") ලෙස හැඳින්වෙන කාල පරිච්ඡේදයකි. එයට හේතුව ප්රධාන වශයෙන් ප්රමුඛ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර වැඩිවන ආතතීන් වූ අතර එය පසුව 1948 අප්රේල් 9 වන දින ලිබරල් ජනාධිපති අපේක්ෂක ජෝර්ජ් එලිසර් ගයිටන් ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව ඇවිළුණි.[118][119] එල් බොගොටාසෝ ලෙස හැඳින්වෙන බොගෝටා හි ඇති වූ කෝලාහල රට පුරා පැතිර ගිය අතර අවම වශයෙන් කොලොම්බියානුවන් 180,000 කගේ ජීවිත බිලිගත්තේය.[120]
ලෝරානෝ ගෝමස් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ විට කොලොම්බියාව කොරියානු යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. එක්සත් ජනපදයේ මිත්ර පාක්ෂිකයෙකු ලෙස සෘජු මිලිටරි භූමිකාවකින් යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ එකම ලතින් ඇමරිකානු රට එය විය. විශේෂයෙන් වැදගත් වූයේ ඕල්ඩ් බෝල්ඩි හි කොලොම්බියානු හමුදා ප්රතිරෝධයයි.[121]
පළමුව ගුස්ටාවෝ රෝජාස් කොලොම්බියාවේ ජනාධිපතිවරයා කුමන්ත්රණයකින් බලයෙන් පහ කර ගරිල්ලන් සමඟ සාකච්ඡා කළ විට සහ පසුව ජෙනරාල් ගේබ්රියෙල් පැරිස්ගේ හමුදා ජුන්ටාව යටතේ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර ප්රචණ්ඩත්වය අඩු විය.[122][123]
රෝජාස්ගේ ප්රකාශයෙන් පසුව, කොලොම්බියානු කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සහ කොලොම්බියානු ලිබරල් පක්ෂය ඒකාබද්ධව රට පාලනය කරන සන්ධානයක් වන ජාතික පෙරමුණ නිර්මාණය කිරීමට එකඟ විය. ගිවිසුම යටතේ, ජනාධිපති ධුරය සෑම වසර 4 කට වරක් කොන්සර්වේටිව්වරුන් සහ ලිබරල්වරුන් අතර වසර 16 ක් සඳහා මාරුවෙන් මාරුවට පත් වනු ඇත; අනෙකුත් සියලුම මැතිවරණ කාර්යාලවල පක්ෂ දෙකටම සමානාත්මතාවයක් ඇත.[124] ජාතික පෙරමුණ "ලා වයලෙන්සියා" අවසන් කළ අතර, ජාතික පෙරමුණු පරිපාලනය ප්රගතිය සඳහා වූ සන්ධානය සමඟ සහයෝගයෙන් දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණ ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළේය.[125][126] ඇතැම් අංශවල ප්රගතිය තිබියදීත්, බොහෝ සමාජ හා දේශපාලන ගැටලු දිගටම පැවති අතර, රජයට සහ දේශපාලන උපකරණයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා FARC, ELN සහ M-19 වැනි ගරිල්ලා කණ්ඩායම් විධිමත් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී.[127]
1960 ගණන්වල සිට, රජයේ හමුදා, වාමාංශික ගරිල්ලා කණ්ඩායම් සහ දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් අතර අසමමිතික අඩු තීව්රතාවයකින් යුත් සන්නද්ධ ගැටුමකින් රට පීඩා වින්දා.[128] 1990 ගණන්වල ගැටුම උත්සන්න විය,[129] ප්රධාන වශයෙන් දුරස්ථ ග්රාමීය ප්රදේශවල.[130] සන්නද්ධ ගැටුමේ ආරම්භයේ සිටම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් දැවැන්ත විරුද්ධත්වයක් නොතකා මානව හිමිකම්වලට ගරු කිරීම සඳහා සටන් කර ඇත.[g][h] 1989-1994 සාම සාකච්ඡාවලින් පසු බලමුලු ගැන්වීමට ගරිල්ලන්ගේ සංවිධාන කිහිපයක් තීරණය කළහ.[134]
1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද රජය ග්රාමීය කොලොම්බියාවේ වාමාංශික මිලීෂියාවන්ට පහර දීමට කොලොම්බියානු හමුදාව දිරිමත් කළ දා සිට එක්සත් ජනපදය ගැටුමට දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. මෙය කොමියුනිස්ට්වාදයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සටනේ කොටසක් විය. චික්විටා බ්රෑන්ඩ්ස් ඉන්ටර්නැෂනල් වැනි කුලී හේවායන් සහ බහුජාතික සමාගම් ගැටුමේ ප්රචණ්ඩත්වයට දායක වූ ජාත්යන්තර ක්රියාකාරීන් කිහිපයකි.[128][134][135]
1970 දශකයේ මැද භාගයේ සිට කොලොම්බියානු මත්ද්රව්ය ජාවාරම්කරුවන් නීති විරෝධී මත්ද්රව්ය, ප්රධාන වශයෙන් මරිජුවානා සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය කරන ප්රධාන නිෂ්පාදකයින්, සැකසුම්කරුවන් සහ අපනයනකරුවන් බවට පත්විය.[136]
1991 ජූලි 4 වන දින නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මගින් ජනනය කරන ලද වෙනස්කම් කොලොම්බියානු සමාජය විසින් ධනාත්මක ලෙස සලකනු ලැබේ.[137][138]
21 වන සියවස
[සංස්කරණය].jpg)
ජනාධිපති අල්වාරෝ උරිබේ (2002–2010) ගේ පරිපාලනය ඒකාබද්ධ ත්රස්ත විරෝධී සහ කැරලි විරෝධී ව්යාපාරයක් ඇතුළත් ප්රජාතන්ත්රවාදී ආරක්ෂක ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය.[139] රජයේ ආර්ථික සැලැස්ම ආයෝජකයින් කෙරෙහි විශ්වාසය ද ප්රවර්ධනය කළේය.[140] මතභේදාත්මක සාම ක්රියාවලියක කොටසක් ලෙස, AUC (දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි) සංවිධානයක් ලෙස විධිමත් ලෙස ක්රියා කිරීම නවතා දමා තිබුණි.[141] 2008 පෙබරවාරි මාසයේදී, මිලියන ගණනක් කොලොම්බියානුවන් FARC සහ අනෙකුත් නීති විරෝධී කණ්ඩායම්වලට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූහ.[142]
කියුබාවේ සාම සාකච්ඡාවලින් පසුව, ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගේ කොලොම්බියානු රජය සහ FARC-EP හි ගරිල්ලන් ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා අවසාන ගිවිසුමක් ප්රකාශයට පත් කළහ.[143] කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම අනුමත කිරීම සඳහා ජනමත විචාරණයක් අසාර්ථක විය.[144][145] පසුව, කොලොම්බියානු රජය සහ FARC 2016 නොවැම්බර් මාසයේදී සංශෝධිත සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර,[146] එය කොලොම්බියානු කොංග්රසය අනුමත කළේය.[147] 2016 දී ජනාධිපති සැන්ටොස් හට නොබෙල් සාම ත්යාගය පිරිනමන ලදී.[148] රජය ගැටුම්වලට ගොදුරු වූවන් සඳහා අවධානය යොමු කිරීමේ සහ පුළුල් වන්දි ගෙවීමේ ක්රියාවලියක් ආරම්භ කළේය.[149][150] මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ අරගලයේ කොලොම්බියාව සුළු ප්රගතියක් පෙන්නුම් කරන බව HRW විසින් ප්රකාශ කරන ලදී.[151] සන්නද්ධ ගැටුමේදී සිදු වූ බරපතල මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සහ ජාත්යන්තර මානුෂීය නීතියේ බරපතල උල්ලංඝනයන් විමර්ශනය කිරීම, පැහැදිලි කිරීම, නඩු පැවරීම සහ දඬුවම් කිරීම සහ වින්දිතයින්ගේ යුක්තිය සඳහා ඇති අයිතිය තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා සාම විශේෂ අධිකරණ බලයක් නිර්මාණය කර ඇත.[152] කොලොම්බියාවේ සංචාරයේදී, ෆ්රැන්සිස් පාප් වහන්සේ ගැටුමට ගොදුරු වූවන්ට උපහාර දැක්වීය.[153]
2018 ජුනි මාසයේදී, දක්ෂිණාංශික ප්රජාතන්ත්රවාදී මධ්යස්ථාන පක්ෂයේ අපේක්ෂක අයිවන් ඩියුක් ජනාධිපතිවරණය ජයග්රහණය කළේය.[154] 2018 අගෝස්තු 7 වන දින, ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගෙන් පසු කොලොම්බියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ඔහු දිවුරුම් දුන්නේය.[155] ආණ්ඩු දෙක අතර දෘෂ්ටිවාදාත්මක වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාව සමඟ කොලොම්බියාවේ සබඳතා උච්චාවචනය වී ඇත.[156] වෙනිසියුලාවේ සැපයුම් හිඟය අවම කිරීම සඳහා කොලොම්බියාව ආහාර සහ ඖෂධ සමඟ මානුෂීය සහාය ලබා දී ඇත.[157] වෙනිසියුලාවේ අර්බුදය විසඳීමට ගන්නා සියලු උත්සාහයන් සාමකාමී විය යුතු බව කොලොම්බියාවේ විදේශ අමාත්යාංශය පැවසීය.[158] කොලොම්බියාව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක පිළිබඳ අදහස යෝජනා කළ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අවසන් ලේඛනයක් සම්මත කරන ලදී.[159] 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියානු ජනාධිපති අයිවන් ඩියුක් වෙනිසියුලානු විපක්ෂ දේශපාලනඥයින්ට තම රටට මානුෂීය ආධාර ලබා දීමට උදව් කිරීමෙන් පසු, වෙනිසියුලානු ජනාධිපති නිකොලස් මදුරෝ කොලොම්බියාව සමඟ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා කපා හැරියේය. කොලොම්බියාව වෙනිසියුලානු විපක්ෂ නායක ජුවාන් ගුයිඩෝව රටේ නීත්යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගත්තේය. 2020 ජනවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියාව දෙරට අතර රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ මධුරෝගේ යෝජනාව ප්රතික්ෂේප කළේය.[160]
2021 අප්රේල් 28 වන දින රජය විසින් සියයට 19 ක අගය එකතු කළ බද්දේ පරාසය බෙහෙවින් පුළුල් කරන බදු පනතක් යෝජනා කිරීමත් සමඟ විරෝධතා ආරම්භ විය.[161] 2022 ජුනි 19 වන දින පැවති මැතිවරණ දෙවන වටයේ ඡන්දය, හිටපු ගරිල්ලා නායක ගුස්ටාවෝ පෙට්රෝට ජයග්රහණයක් ලබා දෙමින් අවසන් වූ අතර, ස්වාධීන අපේක්ෂක රොඩොල්ෆෝ හර්නැන්ඩෙස් සඳහා ලැබුණු ඡන්ද 47.27% ට සාපේක්ෂව 50.47% ක ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා ගත්තේය. රටේ ජනාධිපති ධුරය සඳහා තනි වාර සීමාව ජනාධිපති අයිවන් ඩුක් නැවත තේරී පත්වීම වළක්වාලීය. 2022 අගෝස්තු 7 වන දින, පෙට්රෝ දිවුරුම් දුන් අතර, ඔහු රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.[162][163]
භූගෝලය
[සංස්කරණය].svg)
කොලොම්බියාවේ භූගෝල විද්යාව සංලක්ෂිත වන්නේ ඇන්ඩීස් කඳු වැටි කලාපය; පැසිෆික් වෙරළබඩ කලාපය; කැරිබියානු වෙරළබඩ කලාපය; ලැනොස් (තැනිතලා); ඇමසන් වැසි වනාන්තර කලාපය; අත්ලාන්තික් සහ පැසිෆික් සාගර දෙකෙහිම දූපත් වලින් සමන්විත දූපත් ප්රදේශය දක්වා ඒවායේ අද්විතීය ලක්ෂණ ඉදිරිපත් කරන එහි ප්රධාන ස්වාභාවික කලාප හයකින් ය.[164] එය කොස්ටාරිකාව, නිකරගුවාව, හොන්ඩුරාස්, ජැමෙයිකාව, හයිටි සහ ඩොමිනිකන් ජනරජය සමඟ එහි සමුද්රීය සීමාවන් බෙදා ගනී.[165]
කොලොම්බියාව වයඹ දෙසින් පැනමාවෙන් ද, නැගෙනහිරින් වෙනිසියුලාව සහ බ්රසීලයෙන් ද, දකුණින් ඉක්වදෝරය සහ පේරු විසින් ද මායිම් කර ඇත;[166] එය කැරිබියානු මුහුදේ ගිවිසුම් හතක් සහ පැසිෆික් සාගරයේ ගිවිසුම් තුනක් හරහා අසල්වැසි රටවල් සමඟ එහි සමුද්රීය සීමාවන් ස්ථාපිත කළේය.[165] එය අක්ෂාංශ 12°N සහ 4°S අතර සහ දේශාංශ 67° සහ 79°W අතර පිහිටා ඇත.
ඇන්ඩීස් කඳුවැටියේ නැගෙනහිරින් ඔරිනෝකෝ ගංගා ද්රෝණියේ කොටසක් වන ලැනොස් හි සැවානා සහ ඈත ගිනිකොන දෙසින් ඇමසන් වැසි වනාන්තරයේ වනාන්තරය පිහිටා ඇත. මෙම පහත් බිම් එක්ව කොලොම්බියාවේ භූමි ප්රමාණයෙන් අඩකට වඩා සෑදී ඇත, නමුත් ඒවායේ ජනගහනයෙන් 6% කටත් වඩා අඩු ප්රමාණයක් අඩංගු වේ. උතුරට, ජනගහනයෙන් 21.9% ක් සහ බැරැන්කිලා සහ කාටජිනා යන ප්රධාන වරාය නගර පිහිටා ඇති කැරිබියන් වෙරළ තීරය සාමාන්යයෙන් පහත් බිම් වලින් සමන්විත වන අතර, එහි සියෙරා නෙවාඩා ද සැන්ටා මාර්ටා කඳු වැටිය ද අඩංගු වන අතර එයට රටේ උසම කඳු මුදුන් (පිකෝ ක්රිස්ටෝබල් කොලොන් සහ පිකෝ සයිමන් බොලිවර්) සහ ලා ගුජිරා කාන්තාරය ඇතුළත් වේ. ඊට වෙනස්ව, සෙරානියා ඩි බවුඩෝ කඳු වලින් පිටුබලය ලබන පටු සහ අඛණ්ඩ නොවන පැසිෆික් වෙරළබඩ පහත් බිම්, ජනාකීර්ණ නොවන අතර ඝන වෘක්ෂලතාදියෙන් වැසී ඇත. ප්රධාන පැසිෆික් වරාය බුවනවෙන්චුරා ය.[164][167][168]
ලෝකයේ භූමිකම්පා සහ ගිනිකඳු පිපිරීම් වලට ලක්වන කලාපයක් වන ගිනි වළල්ලේ කොටසක් වන අතර,[169] කොලොම්බියාවේ අභ්යන්තරයේ ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය ප්රමුඛ භූගෝලීය ලක්ෂණයකි. කොලොම්බියාවේ ජනගහන මධ්යස්ථාන බොහොමයක් මෙම අභ්යන්තර උස්බිම් වල පිහිටා ඇත. කොලොම්බියානු කඳු වැටියෙන් ඔබ්බට (කොකා සහ නාරිනෝ නිරිතදිග දෙපාර්තමේන්තු වල), මේවා කෝඩිලෙරා (කඳු වැටි) ලෙස හඳුන්වන ශාඛා තුනකට බෙදා ඇත: පැසිෆික් වෙරළට යාබදව සහ කැලි නගරය ඇතුළුව දිවෙන කෝඩිලෙරා ඔක්සිඩෙන්ටල්; කොකා සහ මැග්ඩලීනා ගංගා නිම්න අතර (පිළිවෙලින් බටහිරට සහ නැගෙනහිරට) දිවෙන කෝඩිලෙරා මධ්යම; සහ ගුවාජිරා අර්ධද්වීපයට ඊසාන දෙසින් බොගෝටා, බුකාරමන්ගා සහ කුකුටා ඇතුළුව විහිදෙන කෝඩිලෙරා පෙරදිග.[164][167][168] කෝඩිලෙරා ඔක්සිඩෙන්ටල් හි කඳු මුදුන් මීටර් 4,700 (අඩි 15,420) ඉක්මවන අතර, කෝඩිලෙරා මධ්යම සහ කෝඩිලෙරා පෙරදිග ඒවා මීටර් 5,000 (අඩි 16,404) දක්වා ළඟා වේ. මීටර් 2,600 (අඩි 8,530) දී, බොගෝටා යනු ලෝකයේ එහි ප්රමාණයෙන් උසම නගරයයි.[164]
කොලොම්බියාවේ ප්රධාන ගංගා වන්නේ මැග්ඩලීනා, කොකා, ගුවාවියරේ, ඇට්රාටෝ, මෙටා, පුටුමායෝ සහ කැකෙටා ය. කොලොම්බියාවේ ප්රධාන ජලාපවහන පද්ධති හතරක් ඇත: පැසිෆික් කාණු, කැරිබියානු කාණු, ඔරිනෝකෝ ද්රෝණිය සහ ඇමසන් ද්රෝණිය. ඔරිනෝකෝ සහ ඇමසන් ගංගා කොලොම්බියාව සමඟ පිළිවෙලින් වෙනිසියුලාව සහ පේරු දක්වා සීමාවන් සලකුණු කරයි.[170]
දේශගුණය
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ දේශගුණය ස්වාභාවික කලාප හයක් තුළ නිවර්තන ඉදිරිපත් කිරීමේ වෙනස්කම් සඳහා සංලක්ෂිත වන අතර උන්නතාංශය, උෂ්ණත්වය, ආර්ද්රතාවය, සුළං සහ වර්ෂාපතනය මත රඳා පවතී.[171] කොලොම්බියාවේ නිවර්තන වැසි වනාන්තර, සැවානා, පඩිපෙළ, කාන්තාර සහ කඳුකර දේශගුණය ඇතුළු විවිධ දේශගුණික කලාප තිබේ.
කඳුකර දේශගුණය ඇන්ඩීස් සහ අනෙකුත් ඉහළ උන්නතාංශ සහනවල අද්විතීය ලක්ෂණයක් වන අතර එහිදී දේශගුණය උන්නතාංශය අනුව තීරණය වේ. මීටර් 1,000 ට අඩු (අඩි 3,281) උන්නතාංශය උණුසුම් උන්නතාංශ කලාපය වන අතර එහි උෂ්ණත්වය 24 °C (75.2 °F) ට වඩා වැඩිය. රටේ මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 82.5% ක් පමණ උණුසුම් උන්නතාංශ කලාපයේ පිහිටා ඇත. මීටර් 1,001 ත් 2,000 ත් අතර (අඩි 3,284 ත් 6,562 ත්) පිහිටා ඇති සෞම්ය දේශගුණික උන්නතාංශ කලාපය සාමාන්ය උෂ්ණත්වය 17 ත් 24 ත් අතර (අඩි 62.6 ත් 75.2 ත්) පරාසයක් ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා සංලක්ෂිත වේ. සීතල දේශගුණය මීටර් 2,001 ත් 3,000 ත් (අඩි 6,565 ත් 9,843 ත්) අතර පවතින අතර උෂ්ණත්වය 12 ත් 17 ත් (අඩි 53.6 ත් 62.6 ත්) අතර වෙනස් වේ. ඉන් ඔබ්බට වනාන්තර කලාපයේ ඇල්පයින් තත්වයන් සහ පසුව පැරමෝස් හි ගස් රහිත තෘණ බිම් ඇත. මීටර් 4,000 ට වැඩි (අඩි 13,123) උෂ්ණත්වය හිමාංකයට වඩා අඩු වන විට, දේශගුණය ග්ලැසියර වන අතර එය ස්ථිර හිම සහ අයිස් කලාපයකි.[171]
ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය
[සංස්කරණය]කොලොම්බියාව ජෛව විවිධත්වයෙන් යුත් මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටවලින් එකක් වන අතර,[172] පක්ෂි විශේෂ අතින් පළමු ස්ථානයට පත්ව ඇත.[173] කොලොම්බියාව යනු ග්රහලෝකයේ ඉහළම ජෛව විවිධත්වය ඇති රට වන අතර, ප්රදේශය අනුව ඉහළම විශේෂ අනුපාතය මෙන්ම ඕනෑම රටක විශාලතම ආවේණික (වෙනත් තැනක ස්වභාවිකව දක්නට නොලැබෙන විශේෂ) සංඛ්යාව ඇත. පෘථිවියේ විශේෂවලින් 10% ක් පමණ කොලොම්බියාවේ ජීවත් වන අතර, පක්ෂි විශේෂ 1,900 කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් ඇතුළුව, යුරෝපයේ සහ උතුරු ඇමරිකාවේ ඒකාබද්ධ ප්රමාණයට වඩා වැඩිය. කොලොම්බියාවේ ලෝකයේ ක්ෂීරපායී විශේෂවලින් 10% ක්, උභයජීවී විශේෂවලින් 14% ක් සහ ලෝකයේ පක්ෂි විශේෂවලින් 18% ක් ඇත.[174]
ශාක සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, රට තුළ ශාක විශේෂ 40,000 ත් 45,000 ත් අතර ප්රමාණයක් ඇති අතර එය මුළු ගෝලීය විශේෂවලින් 10% ක් හෝ 20% කට සමාන වේ, එය කොලොම්බියාව අතරමැදි ප්රමාණයේ රටක් ලෙස සැලකෙන බැවින් එය වඩාත් කැපී පෙනේ.[176] කොලොම්බියාව ලෝකයේ දෙවන වඩාත්ම ජෛව විවිධත්වය සහිත රට වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් 7 ගුණයකින් විශාල වන බ්රසීලයට පසුව පමණි.[177]
කොලොම්බියාවේ සමුද්ර මත්ස්ය විශේෂ 2,000 ක් පමණ ඇති අතර මිරිදිය මත්ස්ය විශේෂ වලින් දෙවන වඩාත්ම විවිධ රට වේ. එය වඩාත් ආවේණික සමනලුන් විශේෂ ඇති රට ද වන අතර, ඕකිඩ් විශේෂ අතරින් පළමු ස්ථානයේ සිටින අතර, කුරුමිණියන් විශේෂ 7,000 ක් පමණ ඇත. කොලොම්බියාව උභයජීවී විශේෂ සංඛ්යාවෙන් දෙවන ස්ථානයේ සිටින අතර උරගයින් සහ තල් ගස් වලින් තුන්වන වඩාත්ම විවිධ රට වේ. මොලුස්කාවන් විශේෂ 1,900 ක් පමණ සිටින අතර ඇස්තමේන්තු වලට අනුව රට තුළ අපෘෂ්ඨවංශීන් විශේෂ 300,000 ක් පමණ ඇත. කොලොම්බියාවේ භූමිෂ්ඨ ජෛව 32 ක් සහ පරිසර පද්ධති වර්ග 314 ක් ඇත.[178][179]
ආරක්ෂිත ප්රදේශ සහ "ජාතික වනෝද්යාන පද්ධතිය" හෙක්ටයාර 14,268,224 (කිලෝමීටර 142,682.24) ක භූමි ප්රදේශයක් ආවරණය කරන අතර කොලොම්බියානු භූමියෙන් 12.77% ක් පමණ වේ.[180] අසල්වැසි රටවල් හා සසඳන විට, කොලොම්බියාවේ වන විනාශ අනුපාත තවමත් සාපේක්ෂව අඩුය.[181] කොලොම්බියාවේ 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්ය ලකුණු 8.26/10 ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 25 වන ස්ථානයට පත්විය.[182] කොලොම්බියාව මුළු පුනර්ජනනීය මිරිදිය සැපයුමේ ප්රමාණය අනුව ලෝකයේ හයවන රට වන අතර, තවමත් විශාල මිරිදිය සංචිත ඇත.[183]
රජය සහ දේශපාලනය
[සංස්කරණය]
1991 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ ස්ථාපිත කර ඇති පරිදි, කොලොම්බියා රජය ජනාධිපති සහභාගීත්ව ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයක රාමුව තුළ සිදු වේ. බලතල බෙදීමේ මූලධර්මයට අනුකූලව, රජය ශාඛා තුනකට බෙදා ඇත: විධායක ශාඛාව, ව්යවස්ථාදායක ශාඛාව සහ අධිකරණ ශාඛාව.[184]
විධායක ශාඛාවේ ප්රධානියා ලෙස, කොලොම්බියා ජනාධිපතිවරයා රාජ්ය නායකයා සහ රජයේ ප්රධානියා යන දෙකම ලෙස කටයුතු කරන අතර, පසුව උප ජනාධිපතිවරයා සහ අමාත්ය මණ්ඩලය කටයුතු කරයි. ජනාධිපතිවරයා වසර හතරක කාලයක් සේවය කිරීම සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වේ (2015 දී, කොලොම්බියාවේ කොංග්රසය ජනාධිපතිවරුන් සඳහා එක් වාර සීමාව වාර දෙකක සීමාවකට වෙනස් කළ 2004 ව්යවස්ථා සංශෝධනය අවලංගු කිරීම අනුමත කළේය).[185] පළාත් මට්ටමින් විධායක බලය දෙපාර්තමේන්තු ආණ්ඩුකාරවරුන්, නාගරික නගරාධිපතිවරුන් සහ ප්රාදේශීය පරිපාලකයින් වෙත පවරා ඇත, එනම් කොරිජිමියන්ටෝස් හෝ කොමූනස්.[186] සියලුම ප්රාදේශීය මැතිවරණ පැවැත්වෙන්නේ ජනාධිපති මැතිවරණයෙන් වසරක් සහ මාස පහකට පසුවය.[187][188]
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාදායක ශාඛාව ජාතික වශයෙන් නියෝජනය කරනු ලබන්නේ කොංග්රසය විසිනි. එය ආසන 166 කින් යුත් නියෝජිත මණ්ඩලයකින් සහ ආසන 102 කින් යුත් සෙනෙට් සභාවකින් සමන්විත ද්වි-මණ්ඩල ආයතනයකි.[189][190] සෙනෙට් සභාව ජාතික වශයෙන් තේරී පත් වන අතර නියෝජිත මණ්ඩලය මැතිවරණ දිස්ත්රික්කවල තේරී පත් වේ.[191] ජනාධිපතිවරයාට මාස දෙකකට පෙර වසර හතරක කාලයක් සේවය කිරීමට මන්ත්රී මණ්ඩල දෙකෙහිම සාමාජිකයින් තේරී පත් වේ. එසේම මහජන ඡන්දයෙන් ද තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ.[192]
අධිකරණ ශාඛාව මහාධිකරණ හතරක් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර,[193] දණ්ඩනීය සහ සිවිල් කටයුතු සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරන ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය, පරිපාලන නීතිය සඳහා විශේෂ වගකීමක් ඇති සහ විධායකයට, කොලොම්බියානු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ අඛණ්ඩතාව සහතික කිරීම සඳහා වගකිව යුතු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණයට සහ අධිකරණ ශාඛාව විගණනය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු අධිකරණ කටයුතු පිළිබඳ උසස් කවුන්සිලයට නීති උපදෙස් ලබා දෙන රාජ්ය කවුන්සිලයෙන් සමන්විත වේ.[194] කොලොම්බියාව සිවිල් නීති පද්ධතියක් ක්රියාත්මක කරන අතර, එය 1991 සිට විරුද්ධවාදී පද්ධතියක් හරහා ක්රියාත්මක වේ.[195]
මතභේද ගණනාවක් තිබියදීත්, ප්රජාතන්ත්රවාදී ආරක්ෂක ප්රතිපත්තිය මගින් හිටපු ජනාධිපති අල්වාරෝ උරිබේ කොලොම්බියානු ජනතාව අතර ජනප්රියව සිටීමට සහතික වී ඇති අතර, 2009 දී කරන ලද මත විමසුමකට අනුව, ඔහුගේ අනුමත ශ්රේණිගත කිරීම 76% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.[196] කෙසේ වෙතත්, වාර දෙකක් සේවය කිරීමෙන් පසු, 2010 දී නැවත තේරී පත්වීමට ඔහුට ව්යවස්ථානුකූලව තහනම් කරන ලදී.[197] 2010 ජුනි 20 වන දින පැවති දෙවන වටයේ මැතිවරණයේදී, හිටපු ආරක්ෂක අමාත්ය ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස් දෙවන වඩාත් ජනප්රිය අපේක්ෂකයා වන ඇන්ටනාස් මොකස්ට එරෙහිව 69% ක ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජයග්රහණය කළේය. කිසිදු අපේක්ෂකයෙකුට 50% ක ජයග්රාහී ඡන්ද සීමාව ඉක්මවා නොලැබුණු බැවින් දෙවන වටයක් අවශ්ය විය.[198] 2014 ජුනි 15 වන දින පැවති දෙවන වටයේ මැතිවරණයේදී 51% කට ආසන්න ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා ගනිමින් සැන්ටොස් නැවත තේරී පත් වූ අතර, 45% ක් දිනා ගත් දක්ෂිණාංශික ප්රතිවාදියා වන ඔස්කාර් අයිවන් සුලුගා පරාජය කළේය.[199] 2018 දී, මැතිවරණයේ දෙවන වටයේදී, අයිවන් ඩුක් 54% ක ඡන්ද ප්රතිවාදියා වූ ගුස්ටාවෝ පෙට්රෝට 42% ක් ලබා ගනිමින් ජයග්රහණය කළේය. කොලොම්බියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ ඔහුගේ ධුර කාලය 2018 අගෝස්තු 7 වන දින සිට වසර හතරක් පැවතුනි.[200] 2022 දී, කොලොම්බියාව එහි පළමු වාමාංශික නායකයා[201] බවට පත් වූ ගුස්ටාවෝ පෙට්රෝ සහ උප ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ පළමු කළු ජාතිකයා වූ ෆ්රැන්සියා මාකේස් තේරී පත් විය.[202]
විදේශ කටයුතු
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ විදේශ කටයුතු රාජ්ය නායකයා ලෙස ජනාධිපතිවරයා විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර විදේශ කටයුතු අමාත්යවරයා විසින් කළමනාකරණය කරනු ලැබේ.[203] කොලොම්බියාවේ සියලුම මහාද්වීපවල රාජ්ය තාන්ත්රික දූත මණ්ඩල ඇත.[204]
කොලොම්බියාව පැසිෆික් සන්ධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයන් හතර දෙනාගෙන් එකකි, එය සාමාජිකයින් අතර භාණ්ඩ, සේවා, ප්රාග්ධනය සහ පුද්ගලයින්ගේ නිදහස් සංසරණය ප්රවර්ධනය කරන දේශපාලන, ආර්ථික සහ සහයෝගී ඒකාබද්ධ යාන්ත්රණයක් මෙන්ම රටවල් කිහිපයක පොදු කොටස් හුවමාරුවක් සහ ඒකාබද්ධ තානාපති කාර්යාල වේ.[23] කොලොම්බියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලෝක වෙළඳ සංවිධානය, ආර්ථික සහයෝගීතාව සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ සංවිධානය, ඇමරිකානු රාජ්ය සංවිධානය, ඉබෙරෝ-ඇමරිකානු රාජ්ය සංවිධානය සහ ඇන්ඩියන් ජාතීන්ගේ ප්රජාව යන ආයතනවල සාමාජිකයෙකි.[205][206][207][208][209]
කොලොම්බියාව නේටෝවේ ගෝලීය හවුල්කරුවෙකු වන අතර එක්සත් ජනපදයේ නේටෝ නොවන ප්රධාන මිත්රයෙකි.[210]
හමුදාව
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ ආරක්ෂාව කළමනාකරණය කිරීම සඳහා රජයේ විධායක ශාඛාව වගකිව යුතු අතර, සන්නද්ධ හමුදාවන්හි සේනාධිනායකයා ජනාධිපතිවරයා වේ. ආරක්ෂක අමාත්යාංශය හමුදාව සහ කොලොම්බියානු ජාතික පොලිසිය දිනපතා පාලනය කරයි. කොලොම්බියාවේ ක්රියාකාරී හමුදා නිලධාරීන් 455,461 ක් සිටී.[211] 2016 දී, රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 3.4% ක් හමුදා වියදම් සඳහා ගිය අතර, එය ලෝකයේ 24 වන ස්ථානයේ සිටියේය. කොලොම්බියාවේ සන්නද්ධ හමුදා ලතින් ඇමරිකාවේ විශාලතම වන අතර එය බ්රසීලයෙන් පසු එහි හමුදාව සඳහා දෙවන විශාලතම වියදම් කරන්නා වේ.[212][213] 2018 දී, කොලොම්බියාව න්යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.[214]
කොලොම්බියානු හමුදාව ශාඛා තුනකට බෙදා ඇත: කොලොම්බියාවේ ජාතික හමුදාව; කොලොම්බියානු අභ්යවකාශ බලකාය; සහ කොලොම්බියානු නාවික හමුදාව. ජාතික පොලිසිය, මුළු රටටම නීතිය ක්රියාත්මක කරන ආයතනය ලෙස හමුදාවෙන් ස්වාධීනව ක්රියාත්මක වන, ජෙන්ඩර්මරියක් ලෙස ක්රියා කරයි. මේ සෑම එකක්ම ක්රියාත්මක වන්නේ ජාතික බුද්ධි අධ්යක්ෂ මණ්ඩලයෙන් (DNI, ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන්) වෙන් වූ තමන්ගේම බුද්ධි උපකරණයක් සමඟිනි.[215]
ජාතික හමුදාව පිහිටුවා ඇත්තේ අංශ, බලසේනා, විශේෂ බලසේනා සහ විශේෂ ඒකක මගිනි,[216] කොලොම්බියානු නාවික හමුදාව නාවික පාබල හමුදාව, කැරිබියානු නාවික හමුදාව, පැසිෆික් නාවික හමුදාව, දකුණේ නාවික හමුදාව, නැගෙනහිර නාවික හමුදාව, කොලොම්බියානු වෙරළාරක්ෂක බලකාය, නාවික ගුවන් සේවා සහ සැන් ඇන්ඩ්රෙස් වයි ප්රොවිඩෙන්සියාවේ නිශ්චිත අණදෙන නිලධාරියා[217] සහ ගුවන් ඒකක 15 කින් අභ්යවකාශ බලකාය මගිනි.[218]
පරිපාලන අංශ
[සංස්කරණය]කොලොම්බියාව දෙපාර්තමේන්තු 32 කට සහ එක් අගනුවර දිස්ත්රික්කයකට බෙදා ඇති අතර එය දෙපාර්තමේන්තුවක් ලෙස සැලකේ (බොගෝටා කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුවේ අගනුවර ලෙසද සේවය කරයි). දෙපාර්තමේන්තු මහ නගර සභාවලට බෙදා ඇති අතර, ඒ සෑම එකක්ම නාගරික ආසනයක් පවරනු ලබන අතර, මහ නගර සභා ග්රාමීය ප්රදේශවල සහයෝගිතා සහ නාගරික ප්රදේශවල කොමුනා ලෙස බෙදා ඇත. සෑම දෙපාර්තමේන්තුවකටම වසර හතරක කාලයක් සඳහා සෘජුවම තේරී පත් වූ ආණ්ඩුකාරවරයෙකු සහ සභාවක් සහිත පළාත් පාලන ආයතනයක් ඇති අතර, සෑම මහ නගර සභාවක්ම නගරාධිපතිවරයෙකු සහ කවුන්සිලයක් විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ. එක් එක් සහයෝගිතා හෝ කොමුනා තුළ ජනප්රිය ලෙස තේරී පත් වූ ප්රාදේශීය පරිපාලන මණ්ඩලයක් ඇත.[219][220][221][222]
අගනුවරට අමතරව, විශේෂ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණ මත පදනම්ව, තවත් නගර හතරක් දිස්ත්රික්ක (ඇත්ත වශයෙන්ම විශේෂ මහ නගර සභා) ලෙස නම් කර ඇත. මේවා බැරැන්කිලා, කාටජිනා, සැන්ටා මාර්ටා සහ බුවනවෙන්චුරා ය. සමහර දෙපාර්තමේන්තු වලට ප්රාදේශීය පරිපාලන උප කොට්ඨාශ ඇත, එහිදී නගරවල ජනගහනය විශාල සාන්ද්රණයක් ඇති අතර මහ නගර සභා එකිනෙකට ආසන්නව පිහිටා ඇත (නිදසුනක් ලෙස, ඇන්ටියෝකියා සහ කුන්ඩිනමාර්කා හි). දෙපාර්තමේන්තු අඩු ජනගහනයක් ඇති තැන (නිදසුනක් ලෙස ඇමසෝනාස්, වෝපේස් සහ විචාඩා), "දෙපාර්තමේන්තු කොරෙජිමියන්ටෝස්" වැනි විශේෂ පරිපාලන අංශ භාවිතා කරනු ලැබේ, ඒවා නගර සභාවක සහ කොරෙජිමියන්ටෝවක දෙමුහුන් වර්ගයකි.[219][220]
එහි ලිපියට යාමට පහත සිතියමේ දෙපාර්තමේන්තුවක් මත ක්ලික් කරන්න.
|
|
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
ආර්ථිකය
[සංස්කරණය].jpeg)
ඓතිහාසික වශයෙන් කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක් වූ කොලොම්බියාව, 20 වන සියවසේදී වේගයෙන් නාගරීකරණය වූ අතර, එහි අවසානය වන විට ශ්රම බලකායෙන් 15.8% ක් පමණක් කෘෂිකර්මාන්තයේ සේවයේ යොදවා ඇති අතර, එමඟින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 6.6% ක් පමණක් ජනනය විය; ශ්රම බලකායෙන් 20% ක් කර්මාන්තවල සහ 65% ක් සේවා අංශයේ සේවයේ යොදවා ඇති අතර, එය පිළිවෙලින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 33% සහ 60% ක් සඳහා වගකිව යුතුය.[223][224] රටේ ආර්ථික නිෂ්පාදනය එහි ශක්තිමත් දේශීය ඉල්ලුම මගින් ආධිපත්යය දරයි. කුටුම්භ විසින් පරිභෝජන වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ විශාලතම අංගයයි.[225][226][227]
20 වන සියවසේ අග භාගයේදී කොලොම්බියාවේ වෙළඳපොළ ආර්ථිකය ක්රමයෙන් වර්ධනය වූ අතර, 1970 සහ 1998 අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) වසරකට 4% කට වඩා සාමාන්ය අනුපාතයකින් වැඩි විය. 1999 දී රට අවපාතයකට ලක් විය (මහා අවපාතයෙන් පසු සෘණ වර්ධනයේ පළමු සම්පූර්ණ වසර), සහ යථා තත්ත්වයට පත්වීම දිගු හා වේදනාකාරී විය. කෙසේ වෙතත්, 2007 දී වර්ධනය 7% දක්වා ළඟා වූ අතර එය ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම අගයන්ගෙන් එකකි.[228] ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලේ ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, 2023 දී, කොලොම්බියාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (PPP) ඇමරිකානු ඩොලර් ට්රිලියන 1 ක් වූ අතර එය බ්රසීලය සහ ආර්ජන්ටිනාවට පසුව ලෝකයේ 32 වන සහ දකුණු ඇමරිකාවේ තුන්වන ස්ථානයයි.
මුළු රජයේ වියදම් දේශීය ආර්ථිකයෙන් 28% ක් වේ. බාහිර ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 40% කට සමාන වේ. බැඳුම්කර ශ්රේණිගත කිරීම්වල ඉහළ යාමෙන් ශක්තිමත් මූල්ය වාතාවරණයක් නැවත තහවුරු විය.[229][230][231] වාර්ෂික උද්ධමනය 2017 වසර අවසන් වූයේ වසරින් වසර 4.09% කින් (2016 දී වසරින් වසර 5.75% ට සාපේක්ෂව).[232] 2017 දී සාමාන්ය ජාතික විරැකියා අනුපාතය 9.4% ක් විය,[233] අවිධිමත්භාවය ශ්රම වෙළඳපොළ මුහුණ දෙන විශාලතම ගැටලුව වුවද (විධිමත් සේවකයින්ගේ ආදායම වසර 5 ක් තුළ 24.8% කින් ඉහළ ගිය අතර අවිධිමත් සේවකයින්ගේ ශ්රම ආදායම 9% කින් පමණක් ඉහළ ගියේය).[234] කොලොම්බියාවේ නිදහස් වෙළඳ කලාප (FTZ) ඇත,[235] උදාහරණයක් ලෙස සෝනා ෆ්රැන්කා ඩෙල් පැසිෆිකෝ, විදේශ ආයෝජන සඳහා වඩාත් කැපී පෙනෙන ප්රදේශවලින් එකක් වන වැලී ඩෙල් කොකා හි පිහිටා ඇත.[236]
ආර්ථිකයේ හොඳ ද්රවශීලතාවය, ණය වර්ධනය සහ කොලොම්බියානු ආර්ථිකයේ ධනාත්මක ක්රියාකාරිත්වය හේතුවෙන් මූල්ය අංශය හිතකර ලෙස වර්ධනය වී ඇත.[237][238][239] ලතින් ඇමරිකානු ඒකාබද්ධ වෙළඳපොළ (MILA) හරහා කොලොම්බියානු කොටස් හුවමාරුව කොටස් වෙළඳාම් කිරීම සඳහා කලාපීය වෙළඳපොළක් ලබා දෙයි.[240][241] ලෝක බැංකුවට අනුව, නීතිමය අයිතිවාසිකම් දර්ශකයේ ශක්තිය මත පරිපූර්ණ ලකුණු ලබා ඇති ආර්ථිකයන් තුනෙන් එකක් දැන් කොලොම්බියාවයි.[242]
කොලොම්බියාව ස්වභාවික සම්පත් වලින් පොහොසත් වන අතර එය බලශක්ති සහ පතල් අපනයන මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී.[243] කොලොම්බියාවේ ප්රධාන අපනයන අතර ඛනිජ ඉන්ධන, තෙල්, ආසවන නිෂ්පාදන, පලතුරු සහ අනෙකුත් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන, සීනි සහ සීනි රසකැවිලි, ආහාර නිෂ්පාදන, ප්ලාස්ටික්, වටිනා ගල්, ලෝහ, වන නිෂ්පාදන, රසායනික භාණ්ඩ, ඖෂධ, වාහන, ඉලෙක්ට්රොනික නිෂ්පාදන, විදුලි උපකරණ, සුවඳ විලවුන් සහ ආලේපන, යන්ත්රෝපකරණ, නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ, රෙදිපිළි සහ රෙදි, ඇඳුම් පැළඳුම් සහ පාවහන්, වීදුරු සහ වීදුරු භාණ්ඩ, ගෘහ භාණ්ඩ, පෙර සැකසූ ගොඩනැගිලි, හමුදා නිෂ්පාදන, නිවාස සහ කාර්යාල ද්රව්ය, ඉදිකිරීම් උපකරණ, මෘදුකාංග යනාදිය ඇතුළත් වේ.[244] ප්රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වන්නේ එක්සත් ජනපදය, චීනය, යුරෝපීය සංගමය සහ සමහර ලතින් ඇමරිකානු රටවල් ය.[245][246]
සාම්ප්රදායික නොවන අපනයන කොලොම්බියානු විදේශ විකුණුම්වල වර්ධනය මෙන්ම නව නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම්වලට ස්තූතිවන්ත වන අපනයන ගමනාන්ත විවිධාංගීකරණය ද ඉහළ නංවා ඇත.[247] මෑත කාලීන ආර්ථික වර්ධනය නව කෝටිපතියන්ගේ සැලකිය යුතු වැඩිවීමකට හේතු වී ඇති අතර, නව ව්යවසායකයින්, ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 1 ඉක්මවන ශුද්ධ වටිනාකමක් ඇති කොලොම්බියානුවන් ද ඇතුළුව.[248][249]
කෙසේ වෙතත්, 2017 දී, ජාතික පරිපාලන සංඛ්යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව (DANE) වාර්තා කළේ ජනගහනයෙන් 26.9% ක් දරිද්රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වන බවත්, ඉන් 7.4% ක් "අන්ත දරිද්රතාවයේ" සිටින බවත්ය. බහුමාන දරිද්රතා අනුපාතය ජනගහනයෙන් සියයට 17.0 ක් වේ.[250] රජය රටේ වඩාත්ම අවදානමට ලක්විය හැකි ජනගහනය තුළ මූල්ය ඇතුළත් කිරීමේ ක්රියාවලියක් ද සංවර්ධනය කරමින් සිටී.[251]
2016 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට සංචාරක ව්යාපාරයේ දායකත්වය ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 5,880.3 ක් (මුළු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2.0%) විය. 2016 දී සංචාරක ව්යාපාරය රැකියා 556,135 ක් (මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 2.5%) උත්පාදනය කළේය.[252] විදේශීය සංචාරකයින්ගේ පැමිණීම් 2007 දී මිලියන 0.6 සිට 2017 දී මිලියන 4 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බවට පුරෝකථනය කර ඇත.[253][254]
කෘෂිකර්මය සහ ස්වභාවික සම්පත්
[සංස්කරණය]
කෘෂිකර්මාන්තයේදී, කොලොම්බියාව ලෝකයේ කෝපි, අලිගැටපේර සහ පාම් තෙල් නිපදවන විශාලතම නිෂ්පාදකයින් පස් දෙනාගෙන් එකක් වන අතර, ලෝකයේ උක්, කෙසෙල්, අන්නාසි සහ කොකෝවා නිපදවන විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 10 දෙනාගෙන් එකකි. රට තුළ සහල්, අර්තාපල් සහ මඤ්ඤොක්කා සැලකිය යුතු නිෂ්පාදනයක් ද ඇත. එය ලෝකයේ විශාලතම කෝපි නිෂ්පාදකයා නොවුනත් (බ්රසීලය එම මාතෘකාව ප්රකාශ කරයි), දශක ගණනාවක් තිස්සේ රටේ නිෂ්පාදනයට වටිනාකමක් එක් කිරීම සඳහා ගෝලීය අලෙවිකරණ ව්යාපාරයක් ක්රියාත්මක කිරීමට රටට හැකි වී තිබේ. කොලොම්බියානු පාම් තෙල් නිෂ්පාදනය දැනට පවතින විශාලතම නිෂ්පාදකයින් හා සසඳන විට පෘථිවියේ වඩාත්ම තිරසාර එකකි. හරක් මස් සහ කුකුළු මස් නිපදවන ලෝකයේ විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 20 දෙනා අතර කොලොම්බියාව ද වේ.[255][256][257] කොලොම්බියාව නෙදර්ලන්තයට පසුව ලෝකයේ දෙවන විශාලතම මල් අපනයනකරු ද වේ.[258] කොලොම්බියානු කෘෂිකර්මාන්තය කොලොම්බියාවේ හරිතාගාර වායු විමෝචනයෙන් 55% ක් විමෝචනය කරයි, බොහෝ දුරට වන විනාශය, අධික ලෙස ගව පාලනය, ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සහ නීති විරෝධී කෘෂිකර්මාන්තයෙනි.[259]
කොලොම්බියාව ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ තෙල් අපනයනය කරන වැදගත් රටකි - 2020 දී, රටේ අපනයනවලින් 40% කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් මෙම නිෂ්පාදන දෙක මත පදනම් විය.[260] 2018 දී එය ලෝකයේ 5 වන විශාලතම ගල් අඟුරු අපනයනකරු විය.[261] 2019 දී, කොලොම්බියාව ලොව 20 වන විශාලතම ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදකයා වූ අතර, දිනකට බැරල් 791 දහසක් සමඟින්, එහි නිෂ්පාදනයෙන් හොඳ කොටසක් අපනයනය කරමින් - 2020 දී ලොව 19 වන විශාලතම තෙල් අපනයනකරු විය.[262] පතල් කැණීමේදී, කොලොම්බියාව ලොව විශාලතම මරකත නිෂ්පාදකයා වන අතර,[263] සහ රන් නිෂ්පාදනයේදී, 2006 සහ 2017 අතර කාලය තුළ, රට වසරකට ටොන් 15 ක් නිෂ්පාදනය කළ අතර, එහි නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වූ අතර, 2012 දී නිස්සාරණය කරන ලද ටොන් 66.1 ක වාර්තාව අභිබවා ගියේය. 2017 දී එය ටොන් 52.2 ක් නිස්සාරණය කළේය. වර්තමානයේ, රට ලෝකයේ විශාලතම රන් නිෂ්පාදකයින් 25 දෙනා අතර වේ.[264]
බලශක්තිය සහ ප්රවාහනය
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ විදුලි නිෂ්පාදනය ප්රධාන වශයෙන් පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්රභවයන්ගෙන් ලැබේ. 69.93% ක් ජල විදුලි උත්පාදනයෙන් ලබා ගනී.[265] හරිතකරණ කාර්යක්ෂමතා අංශ අනුව ලෝකයේ ඉහළම රටවල් 10 අතරට ශ්රේණිගත කරන ලද 2014 ගෝලීය හරිත ආර්ථික දර්ශකයේ (GGEI) කොලොම්බියාවේ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සඳහා කැපවීම පිළිගනු ලැබීය.[266]
කොලොම්බියාවේ ප්රවාහනය නියාමනය කරනු ලබන්නේ ප්රවාහන අමාත්යාංශයේ[267] සහ කොලොම්බියාවේ මහාමාර්ග සඳහා වගකිව යුතු ජාතික මාර්ග ආයතනය (INVÍAS),[268] සිවිල් ගුවන් සේවා සහ ගුවන්තොටුපළ සඳහා වගකිව යුතු එඉරෝසිවිල්,[269] රාජ්ය-පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයන් හරහා සහන භාරව සිටින ජාතික යටිතල පහසුකම් ඒජන්සිය, ප්රවාහන යටිතල පහසුකම් සැලසුම් කිරීම, ඉදිකිරීම, නඩත්තු කිරීම, ක්රියාත්මක කිරීම සහ පරිපාලනය සඳහා,[270] කොලොම්බියානු නාවික හමුදාව සමඟ සමුද්රීය ගමනාගමන පාලනය සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ වගකීම සාමාන්ය සමුද්රීය අධ්යක්ෂ මණ්ඩලයට (ඩිමාර්) ඇත,[271] අනෙකුත් ඒවා අතර, සහ වරාය හා ප්රවාහන අධිකාරීවරයාගේ අධීක්ෂණය යටතේ.[272]
2021 දී කොලොම්බියාවේ කිලෝමීටර් 204,389 (සැතපුම් 127,001) මාර්ග තිබූ අතර, ඉන් කිලෝමීටර් 32,280 (සැතපුම් 20,058) තාර දමා ඇත. 2017 වසර අවසන් වන විට, රට තුළ කිලෝමීටර් 2,100 (සැතපුම් 1,305) ක් පමණ අනුපිටපත් කරන ලද අධිවේගී මාර්ග තිබුණි.[273][274][275] කොලොම්බියාවේ දුම්රිය ප්රවාහනය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ භාණ්ඩ ප්රවාහනය සඳහා කැපවී ඇති අතර දුම්රිය ජාලයේ දිග කිලෝමීටර් 1,700 ක් වන අතර ක්රියාකාරී විය හැකි රේල් පීලි ඇත.[275] කොලොම්බියාවේ ගෑස් නල මාර්ග කිලෝමීටර් 3,960 ක්, තෙල් නල මාර්ග කිලෝමීටර් 4,900 ක් සහ පිරිපහදු කළ නිෂ්පාදන නල මාර්ග කිලෝමීටර් 2,990 ක් ඇත.[275]
2016 සහ 2020 අතර කාලය තුළ කිලෝමීටර් 7,000 ක මාර්ග ඉදිකිරීමට කොලොම්බියානු රජය ඉලක්ක කර ගත් අතර එමඟින් ගමන් කාලය ඇස්තමේන්තුගත සියයට 30 කින් සහ ප්රවාහන වියදම් ඇස්තමේන්තුගත සියයට 20 කින් අඩු වනු ඇත. ගාස්තු මාර්ග සහන වැඩසටහනක් ව්යාපෘති 40 කින් සමන්විත වන අතර, දුම්රිය පද්ධති ඇතුළුව ප්රවාහන යටිතල පහසුකම් සඳහා ඩොලර් බිලියන 50 කට ආසන්න මුදලක් ආයෝජනය කිරීම, මැග්ඩලේනා ගඟ නැවත යාත්රා කිරීමට හැකි කිරීම, වරාය පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සහ එල් ඩොරාඩෝ ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපළ පුළුල් කිරීම වැනි විශාල උපාය මාර්ගික ඉලක්කයක කොටසකි.[276] කොලොම්බියාව මධ්යම ආදායම් ලබන රටකි.[277]
විද්යාව සහ තාක්ෂණය
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ විද්යාව හා තාක්ෂණය පිළිබඳ පර්යේෂණ කණ්ඩායම් 3,950කට වඩා ඇත.[278] රටේ ව්යවසායකත්වය සහ නවෝත්පාදනය ප්රවර්ධනය කරන රජයේ ආයතනයක් වන iNNpulsa, එය සහ ආයතන සපයන අනෙකුත් සේවාවන්ට අමතරව, ආරම්භක ව්යාපාර සඳහා ප්රදාන ලබා දෙයි. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ කොලොම්බියාව 61 වන ස්ථානයට පත්විය.[279] විශාල හා කුඩා ආරම්භක ව්යාපාර සඳහා ප්රජාවන් ලෙස සේවය කිරීම සඳහා සහයෝගීතා අවකාශයන් මතු වී තිබේ.[280][281] විද්යාත්මක කටයුතු කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන තරුණයින්ගේ සහාය සඳහා ජීව විද්යාත්මක පර්යේෂණ සංස්ථාව (CIB) වැනි සංවිධාන කොලොම්බියාවේ සාර්ථකව සංවර්ධනය කර ඇත.[282] කොලොම්බියාවේ පිහිටි නිවර්තන කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වූ ජාත්යන්තර මධ්යස්ථානය ගෝලීය උණුසුම සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ වැඩිවන අභියෝගය විමර්ශනය කරයි.[283]
වෛද්ය විද්යාවට අදාළ වැදගත් නව නිපැයුම් කොලොම්බියාවේ සිදු කර ඇත, විදුලි ඉංජිනේරු ජෝර්ජ් රෙනෝල්ඩ්ස් පොම්පෝ විසින් සොයා ගන්නා ලද අභ්යන්තර ඉලෙක්ට්රෝඩ සහිත පළමු බාහිර කෘතිම පේස්මේකර් වැනි, හෘදයාබාධවලින් පෙළෙන අයට ඉතා වැදගත් නව නිපැයුමක්. කොලොම්බියාවේ දී සොයා ගන්නා ලද ක්ෂුද්ර කෙරටෝම් සහ කෙරටොමිලියුසිස් තාක්ෂණය ද වන අතර එය දැන් LASIK (දෘශ්යයේ වර්තන දෝෂ නිවැරදි කිරීම සඳහා වඩාත් වැදගත් ශිල්පීය ක්රමවලින් එකක්) ලෙස හඳුන්වන දෙයෙහි සහ හයිඩ්රොසෙෆලස් ප්රතිකාර සඳහා හකීම් කපාටයේ මූලික පදනම සාදයි.[284] කොලොම්බියාව තම හමුදාව සහ ලෝකයේ අනෙකුත් හමුදාවන් සඳහා මිලිටරි තාක්ෂණයේ නවෝත්පාදනයන් ආරම්භ කර ඇත; විශේෂයෙන් පුද්ගලික බැලස්ටික් ආරක්ෂණ නිෂ්පාදන, හමුදා දෘඩාංග, හමුදා රොබෝවරු, බෝම්බ, සිමියුලේටර් සහ රේඩාර් නිර්මාණය සහ නිර්මාණය කිරීමේදී.[285][286]
කොලොම්බියානු විද්යාඥයින් අතර ප්රමුඛ පෙළේ කිහිප දෙනෙක් වන්නේ ආහාරවල ජානමය විවිධත්වය පිළිබඳ ඔහුගේ කාර්යය සඳහා පිළිගත් පර්යේෂකයෙකු වන ජෝසප් එම්. ටෝම්, මැලේරියාව සඳහා කෘතිම එන්නත් පිළිබඳ ඔහුගේ පෙරළිකාර කාර්යය සඳහා ප්රසිද්ධ මැනුවෙල් එල්කින් පැටරෝයෝ, "පයිසා විකෘතිය" හෝ මුල් අවධියේ ඇල්සයිමර් වර්ගයක් සොයාගත් ෆ්රැන්සිස්කෝ ලෝපෙරා,[287] ස්නායු වල අභ්යන්තර ගුණාංග සහ මොළයේ ක්රියාකාරිත්වය තේරුම් ගැනීමේ ක්රමය වෙනස් කළ සින්ඩ්රෝමය පිළිබඳ න්යාය පිළිබඳ අධ්යයනය සඳහා ප්රසිද්ධ රොඩොල්ෆෝ ලිනාස්, දිලීර, පිළිකා, ක්ෂය රෝගය සහ සමහර වෛරස් පවා සටන් කිරීමට භාවිතා කළ හැකි කෘතිම ද්රව්යවල ලක්ෂණ පිළිබඳ අධ්යයනයන් සඳහා පිළිගත් ජයිරෝ ක්විරෝගා පුවෙලෝ සහ පැරකොක්සිඩියොයිඩ්ස් බ්රසීලියන්සිස් නිසා ඇති වන රෝගයක බලපෑම් වලට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා නිවැරදි රෝග විනිශ්චය සහ ප්රතිකාර ස්ථාපිත කළ ඇන්ජෙලා රෙස්ට්රෙපෝ ය.[288][289][290]
ජන විකාශනය
[සංස්කරණය]
2020 දී ඇස්තමේන්තුගත මිලියන 50 ක ජනගහනයක් සිටින කොලොම්බියාව, බ්රසීලය සහ මෙක්සිකෝවට පසුව ලතින් ඇමරිකාවේ තුන්වන වැඩිම ජනගහනය සහිත රට වේ.[291] 20 වන සියවස ආරම්භයේදී, කොලොම්බියාවේ ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 4 ක් විය.[292] 1970 දශකයේ මුල් භාගයේ සිට කොලොම්බියාව එහි සශ්රීකත්වය, මරණ අනුපාතය සහ ජනගහන වර්ධන අනුපාතවල ස්ථාවර පහත වැටීමක් අත්විඳ ඇත. 2016 සඳහා ජනගහන වර්ධන අනුපාතය 0.9% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[293] ජනගහනයෙන් 26.8% ක් පමණ අවුරුදු 15 හෝ ඊට අඩු වූ අතර, 65.7% ක් අවුරුදු 15 ත් 64 ත් අතර වූ අතර, 7.4% ක් අවුරුදු 65 ට වැඩි විය. මුළු ජනගහනයේ වැඩිහිටි පුද්ගලයින්ගේ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වීමට පටන් ගෙන ඇත.[294] 2050 වන විට කොලොම්බියාවේ ජනගහනය මිලියන 55.3 ක් වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත.[295]
වර්තමානයේ කොලොම්බියාව ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශයේ ජනගහනය සඳහා ඇස්තමේන්තු 1500 දී මිලියන 2.5 ත් 12 ත් අතර වේ; අන්ත අතර ඇස්තමේන්තු අතර 6 සහ 7 මිලියන සංඛ්යා ඇතුළත් වේ. ස්පාඤ්ඤ ආක්රමණයත් සමඟ, 1600 දී කලාපයේ ජනගහනය මිලියන 1.2 ක් දක්වා පහත වැටී ඇති අතර, ඇස්තමේන්තුගත අඩුවීමක් සඳහා 52-90%. යටත් විජිත කාලය අවසන් වන විට, එය තවත් 800,000 දක්වා පහත වැටී තිබුණි; 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී එය මිලියන 1.4 ක් දක්වා ඉහළ යාමට පටන් ගත් අතර, එහිදී එය කොලොම්බියානු නිදහස් යුද්ධයේදී නැවත මිලියන 1 ත් 1.2 ත් අතර ප්රමාණයකට පහත වැටෙනු ඇත. 16 වන සියවසේ උච්චතම අවස්ථාවෙන් වසර 450 කට ආසන්න කාලයකට පසු, 1940 ගණන් වන තෙක් රටේ ජනගහනය පූර්ව යටත් විජිත මට්ටම් කරා යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය.[296]
ජනගහනය ඇන්ඩියන් කඳුකරයේ සහ කැරිබියානු වෙරළ තීරයේ සංකේන්ද්රණය වී ඇති අතර, ජන ඝනත්වය සාමාන්යයෙන් ඇන්ඩියන් කලාපයේ වැඩි ය. කොලොම්බියාවේ ප්රදේශයෙන් 54% ක් පමණ වන නැගෙනහිර පහත්බිම් දෙපාර්තමේන්තු නවයේ ජනගහනයෙන් 6% කටත් වඩා අඩුය.[297][298] සාම්ප්රදායිකව ග්රාමීය සමාජයක් වූ, 20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී නාගරික ප්රදේශවලට සංක්රමණය වීම ඉතා අධික වූ අතර, කොලොම්බියාව දැන් ලතින් ඇමරිකාවේ වඩාත්ම නාගරීකරණය වූ රටවලින් එකකි. නාගරික ජනගහනය 1938 දී මුළු ජනගහනයෙන් 31% සිට 1973 දී 60% කට ආසන්න දක්වා වැඩි වූ අතර 2014 වන විට එම අගය 76% ක් විය.[299][300] බොගෝටා හි පමණක් ජනගහනය 1938 දී 300,000 කට වඩා වැඩි වූ අතර අද වන විට මිලියන 8 ක් පමණ දක්වා වැඩි වී ඇත.[301] සමස්ත නගර හැත්තෑ දෙකක දැන් ජනගහනය 100,000 ක් හෝ ඊට වැඩි ය (2015). 2012 වන විට කොලොම්බියාවේ අභ්යන්තරව අවතැන් වූ පුද්ගලයින් (IDP) ලොව විශාලතම ජනගහනය සිටින අතර එය මිලියන 4.9 ක් දක්වා ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[302]
2015 දී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 74.8 ක් වූ අතර, 2016 දී ළදරු මරණ අනුපාතය දහසකට 13.1 ක් විය.[303][304] 2015 දී, වැඩිහිටියන්ගෙන් 94.58% ක් සහ තරුණයින්ගෙන් 98.66% ක් සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත වන අතර රජය අධ්යාපනය සඳහා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.49% ක් පමණ වැය කරයි.[305]
භාෂා
[සංස්කරණය]කොලොම්බියානුවන්ගෙන් 99.2% ක් පමණ ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරන අතර එය කැස්ටිලියානු ලෙසද හැඳින්වේ; ඇමරින්ඩියන් භාෂා 65 ක්, ක්රියෝල් භාෂා දෙකක්, රොමානි භාෂාව සහ කොලොම්බියානු සංඥා භාෂාව ද රට තුළ භාවිතා වේ. සැන් ඇන්ඩ්රෙස්, ප්රොවිඩෙන්සියා සහ සැන්ටා කැටලිනා දූපත් සමූහයේ ඉංග්රීසි භාෂාවට නිල තත්ත්වය ඇත.[306][307][308][309]
ස්පාඤ්ඤ භාෂාව ඇතුළුව, ජනවාර්ගික දත්ත සමුදායේ කොලොම්බියාව සඳහා මුළු භාෂා 101 ක් ලැයිස්තුගත කර ඇත. සමහර කතුවරුන් එකම භාෂාවේ ප්රභේද හෝ උපභාෂා ලෙස සලකන දේ වෙනස් භාෂා ලෙස සලකන බැවින්, කතා කරන භාෂා නිශ්චිත සංඛ්යාව සුළු වශයෙන් වෙනස් වේ. හොඳම ඇස්තමේන්තුවලට අනුව අද රට තුළ කතා කරන භාෂා 71 ක් වාර්තා වී ඇත - ඒවායින් බොහොමයක් චිබ්චන්, ටුකානෝවන්, බෝරා–විටෝටෝ, ගුවාජිබෝන්, අරවාකන්, කැරිබන්, බාබකෝවන් සහ සාලිබන් භාෂා පවුල්වලට අයත් වේ. දැනට ස්වදේශීය භාෂා කතා කරන්නන් 850,000 කට වඩා සිටිති.[310][311]
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්
[සංස්කරණය]- මෙස්ටිසෝ හෝ සුදු 87.58 (87.6%)
- අප්රිකානු කොලොම්බියානු (මුලාටෝ ඇතුළුව) 6.68 (6.68%)
- ඇමරිකානු ඉන්දියානු 4.31 (4.31%)
- සඳහන් කර නැත 1.35 (1.35%)
- රයිසාල් 0.06 (0.06%)
- පැලෙන්කෙරෝ 0.02 (0.02%)
- රෝමානි 0.01 (0.01%)
කොලොම්බියාව වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වන අතර, එහි ජනතාව මුල් ස්වදේශික වැසියන්ගෙන් පැවත එන්නන්, ස්පාඤ්ඤ ආක්රමණිකයින්, අප්රිකානුවන් මුලින් වහලුන් ලෙස රටට ගෙන එන ලද අතර, යුරෝපයෙන් සහ මැද පෙරදිගින් පැමිණි 20 වන සියවසේ සංක්රමණිකයන්, සියල්ලෝම විවිධ සංස්කෘතික උරුමයකට දායක වෙති.[313] ජනවිකාස ව්යාප්තිය යටත් විජිත ඉතිහාසයෙන් බලපෑමට ලක් වූ රටාවක් පිළිබිඹු කරයි.[314] සුදු ජාතිකයින් රට පුරා ජීවත් වෙති, ප්රධාන වශයෙන් නාගරික මධ්යස්ථානවල සහ වර්ධනය වන උස්බිම් සහ වෙරළබඩ නගරවල. ප්රධාන නගරවල ජනගහනයට මෙස්ටිසෝස් ද ඇතුළත් වේ. මෙස්ටිසෝ කැම්පසිනෝස් (ග්රාමීය ප්රදේශවල ජීවත් වන ජනතාව) ද ඇන්ඩියන් කඳුකරයේ ජීවත් වන අතර එහිදී සමහර ස්පාඤ්ඤ ආක්රමණිකයන් ඇමරින්දියානු ප්රධානීන්ගේ කාන්තාවන් සමඟ මිශ්ර විය. මෑත දශකවල නාගරික ව්යාප්තියේ ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ ශිල්පීන් සහ කුඩා වෙළඳුන් මෙස්ටිසෝවරුන් අතර වේ.[315][312] ඇමරිකානු භෞතික මානව විද්යාව පිළිබඳ සඟරාව විසින් කරන ලද අධ්යයනයකට අනුව, කොලොම්බියානුවන්ට සාමාන්ය සම්භවයක් ඇති අය 47% ඇමරින්දියානු DNA, 42% යුරෝපීය DNA සහ 11% අප්රිකානු DNA වේ.[316]
2018 සංගණනය වාර්තා කළේ සුදු ජාතිකයින් සහ මෙස්ටිසෝවරුන් (මිශ්ර යුරෝපීය සහ ඇමරින්ඩියන් සම්භවයක් ඇති අය) ඇතුළත් "ජනවාර්ගික නොවන ජනගහනය" ජාතික ජනගහනයෙන් 87.6% ක් වූ බවයි. 6.7% ක් අප්රිකානු සම්භවයක් ඇති අයයි. ස්වදේශික ඇමරින්ඩියන්වරු ජනගහනයෙන් 4.3% කි. රයිසාල් ජනතාව ජනගහනයෙන් 0.06% කි. පැලෙන්කෙරෝ ජනතාව ජනගහනයෙන් 0.02% කි. ජනගහනයෙන් 0.01% ක් රෝමා ජාතිකයෝ වෙති. 2023 දී ලතින්බාරමෙට්රෝ විසින් කරන ලද අධ්යයනයකින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ ජනගහනයෙන් 50.3% ක් මෙස්ටිසෝ, 26.4% ක් සුදු ජාතිකයින්, 9.5% ක් ආදිවාසීන්, 9.0% ක් කළු ජාතිකයින්, 4.4% ක් මුලටෝ ජාතිකයින් සහ 0.4% ක් ආසියානුවන් වන බවයි. මෙම ඇස්තමේන්තු අනුව මෙස්ටිසෝ මිලියන 26 ක් පමණ සිටින අතර, සුදු ජාතිකයින් මිලියන 14 ක්, ආදිවාසී ජාතිකයින් මිලියන 5 ක්, කළු ජාතිකයින් මිලියන 5 ක්, මුලටෝ ජාතිකයින් මිලියන 2 ක් සහ ආසියානු ජාතිකයින් 200,000 ක් පමණ වේ.[317]
- මෙස්ටිසෝ (50.3%)
- සුදු (26.4%)
- ඇමරිකානු ඉන්දියානු (9.5%)
- කළු (9%)
- මුලටෝ (4.4%)
- ආසියානු (0.4%)
2006 සංගණනයෙන් දැක්වෙන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වලින් එකකට අයත් යැයි නොසැලකූ ජනගහනයෙන් 86% ක් මෙස්ටිසෝ හෝ මිශ්ර යුරෝපීය සහ ඇමරින්ඩියන් සම්භවයක් ඇති අය ලෙසත්, ප්රධාන වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ සම්භවයක් ඇති අයගෙන් 37% ක් සුදු ජාතිකයින් ලෙසත් බෙදී ඇති නමුත් මැද පෙරදිග සම්භවයක් ඇති විශාල ජනගහනයක් ද සිටිති; සමාජයේ සමහර අංශවල ජර්මානු සහ ඉතාලි සම්භවයක් ඇති අය සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ඇත.[318][312]
ස්පාඤ්ඤ පාලන සමයේදී[319] බොහෝ ආදිවාසී ජනයාගේ ජනගහනයේ අඩුවීමක් අත්විඳින ලද අතර තවත් බොහෝ දෙනෙක් මෙස්ටිසෝ ජනගහනයට අවශෝෂණය කර ගත් නමුත් ඉතිරි කොටස වර්තමානයේ අසූවකට අධික වෙනස් සංස්කෘතීන් නියෝජනය කරයි. ආදිවාසී ජනයා සඳහා පිහිටුවා ඇති රක්ෂිත (resguardos) හෙක්ටයාර 30,571,640 (කිලෝමීටර 305,716.4) (රටේ මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 27%) ආවරණය වන අතර 800,000 කට අධික පිරිසක් එහි වාසය කරති.[320] විශාලතම ආදිවාසී කණ්ඩායම් අතරට වයියු,[321] පේස්, පැස්ටෝස්, එම්බෙරා සහ සෙනු ඇතුළත් වේ.[322] ලා ගුජිරා, කොකා, නරිනෝ, කොර්ඩෝබා සහ සුක්රේ යන දෙපාර්තමේන්තු විශාලතම ආදිවාසී ජනගහනය ඇත.
1982 දී පළමු ජාතික ආදිවාසී සම්මේලනයේදී ආරම්භ කරන ලද කොලොම්බියාවේ ජාතික ඉන්ඩිජෙනා සංවිධානය (ONIC), කොලොම්බියාවේ ආදිවාසී ජනතාව නියෝජනය කරන සංවිධානයකි. 1991 දී, කොලොම්බියාව ආදිවාසී ජනතාව පිළිබඳ වත්මන් ජාත්යන්තර නීතිය වන 1989 ආදිවාසී සහ ගෝත්රික ජනතා සම්මුතියට අත්සන් තබා අනුමත කළේය.[323]
16 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට 19 වන සියවස දක්වාම පැවති, බොහෝ දුරට වෙරළබඩ පහත් බිම්වලට උප-සහාරා අප්රිකානුවන් වහලුන් ලෙස ගෙන එන ලදී. අද පැසිෆික් වෙරළ තීරයේ විශාල අප්රිකානු-කොලොම්බියානු ප්රජාවන් දක්නට ලැබේ.[35] බොහෝ ජැමෙයිකානුවන් ප්රධාන වශයෙන් සැන් ඇන්ඩ්රෙස් සහ ප්රොවිඩෙන්සියා දූපත් වෙත සංක්රමණය විය. දෙවන ලෝක යුද්ධය අතරතුර සහ ඉන් පසුව පැරණි සෝවියට් සංගමයේ ජනතාව ඇතුළුව, 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී තවත් යුරෝපීයයන් සහ උතුරු ඇමරිකානුවන් ගණනාවක් රටට සංක්රමණය විය.[324][325]
බොහෝ සංක්රමණික ප්රජාවන් කැරිබියානු වෙරළ තීරයේ පදිංචි වී ඇත, විශේෂයෙන් මැද පෙරදිග සහ යුරෝපයෙන් මෑතකදී පැමිණි සංක්රමණිකයන්. බැරැන්කිල්ලා (කොලොම්බියානු කැරිබියන් දූපත් වල විශාලතම නගරය) සහ අනෙකුත් කැරිබියන් නගරවල ලෙබනන්, පලස්තීන සහ අනෙකුත් ලෙවන්ටයින් විශාලතම ජනගහනය ඇත.[326][327] රොමේනිස් සහ යුදෙව්වන්ගේ වැදගත් ප්රජාවන් ද ඇත.[313] වෙනිසියුලාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික තත්ත්වය හේතුවෙන් වෙනිසියුලානු ජාතිකයින්ගේ ප්රධාන සංක්රමණ ප්රවණතාවක් පවතී.[328] 2019 අගෝස්තු මාසයේදී, කොලොම්බියාවේ උපත ලැබූ වෙනිසියුලානු සරණාගතයින්ගේ දරුවන් 24,000 කට වැඩි පිරිසකට කොලොම්බියාව පුරවැසිභාවය ලබා දුන්නේය.[329]
ආගම
[සංස්කරණය]
ජාතික පරිපාලන සංඛ්යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව (DANE) ආගමික සංඛ්යාලේඛන රැස් නොකරන අතර නිවැරදි වාර්තා ලබා ගැනීමට අපහසු වේ. කෙසේ වෙතත්, විවිධ අධ්යයනයන් සහ සමීක්ෂණයක් මත පදනම්ව, ජනගහනයෙන් 90% ක් පමණ ක්රිස්තියානි ආගමට අනුගත වන අතර, ඉන් බහුතරයක් (70.9%–79%) රෝමානු කතෝලිකයන් වන අතර, සැලකිය යුතු සුළුතරයක් (16.7%) රෙපරමාදු ආගමට (ප්රධාන වශයෙන් එවැන්ජලිකල්වාදය) අනුගත වේ. ජනගහනයෙන් 4.7% ක් පමණ අදේවවාදීන් හෝ අඥෙයවාදීන් වන අතර, 3.5% ක් දෙවියන් වහන්සේව විශ්වාස කරන බව කියා සිටින නමුත් නිශ්චිත ආගමක් අනුගමනය නොකරති. කොලොම්බියානුවන්ගෙන් 1.8% ක් යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් සහ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්වාදයට අනුගත වන අතර 1% කට වඩා අඩු ප්රමාණයක් බහායි ඇදහිල්ල, ඉස්ලාම්, යුදෙව් ආගම, බුද්ධාගම, මෝමන්වාදය, හින්දු ආගම, ස්වදේශික ආගම්, හරේ ක්රිෂ්ණා ව්යාපාරය, රස්තෆාරි ව්යාපාරය, නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලිය සහ අධ්යාත්මික අධ්යයන වැනි වෙනත් ආගම්වලට අනුගත වෙති. ඉතිරි පුද්ගලයින් ප්රතිචාර දැක්වූයේ නැත, නැතහොත් ඔවුන් නොදන්නා බවට පිළිතුරු දුන්නේ නැත. ඉහත සංඛ්යාලේඛනවලට අමතරව, කොලොම්බියානුවන්ගෙන් 35.9% ක් වාර්තා කළේ ඔවුන් තම ඇදහිල්ල ක්රියාශීලීව ක්රියාත්මක නොකළ බවයි.[330][331][332] කොලොම්බියාවේ 1,519,562 ක්, එනම් ජනගහනයෙන් 3% ක් පමණ ස්වදේශික ආගමක් අනුගමනය කරන බව වාර්තා වේ.
බව්තීස්ම සංඛ්යා අනුව කොලොම්බියාව බොහෝ දුරට රෝමානු කතෝලික රටක් ලෙස පැවතුනද, 1991 කොලොම්බියානු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ආගමික නිදහස සහතික කරන අතර සියලුම ආගමික විශ්වාසයන් සහ පල්ලි නීතිය ඉදිරියේ සමානව නිදහස් වේ.[333]
සෞඛ්යය
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ උපතේදී සමස්ත ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 79.3 කි (පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 76.7 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 81.9 ක්).[303] සෞඛ්ය සේවා ප්රතිසංස්කරණ මගින් රටේ සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිවල දැවැන්ත දියුණුවක් ඇති වී ඇති අතර, 1980 ගණන්වල සිට කොලොම්බියාවේ සෞඛ්ය ප්රමිතීන් බෙහෙවින් දියුණු වී ඇත. නව ක්රමය සමාජ හා සෞඛ්ය ආරක්ෂණ පද්ධතිය මගින් ජනගහන ආවරණය 21% (1993 ට පෙර) සිට 2012 දී 96% දක්වා පුළුල් කර ඇත.[335] 2017 දී, රජය පිළිකා පර්යේෂණ සහ ප්රතිකාර මධ්යස්ථානයක් ජාතික උපායමාර්ගික උනන්දුවක් දක්වන ව්යාපෘතියක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කළේය.[336]
ඇමරිකා ඉකොනොමියා සඟරාව විසින් 2016 දී සිදු කරන ලද අධ්යයනයකින් ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම 44 අතරට කොලොම්බියානු සෞඛ්ය සේවා ආයතන 21 ක් ශ්රේණිගත කර ඇති අතර එය මුළු ප්රමාණයෙන් සියයට 48 කි.[334] 2022 දී, කොලොම්බියානු රෝහල් 26 ක් ලතින් ඇමරිකාවේ හොඳම 61 අතරට (මුළු 42%) ඇතුළත් විය.[337] 2023 දී, කොලොම්බියානු රෝහල් දෙකක් ලෝකයේ ඉහළම 75 අතරට ඇතුළත් විය.[338][339]
අධ්යාපනය
[සංස්කරණය]බොහෝ කොලොම්බියානු දරුවන්ගේ අධ්යාපන අත්දැකීම ආරම්භ වන්නේ වයස අවුරුදු පහ දක්වා (Educación preescolar) පෙර පාසල් ඇකඩමියකට පැමිණීමෙනි. මූලික අධ්යාපනය (Educación básica) නීතියෙන් අනිවාර්ය වේ.[340] එයට අදියර දෙකක් ඇත: පළමු සිට පස්වන ශ්රේණිය දක්වා - අවුරුදු හයේ සිට දහය දක්වා ළමුන් සහ හයවන ශ්රේණියේ සිට නවවන ශ්රේණිය දක්වා ද්විතීයික මූලික අධ්යාපනය (Educación básica secundaria) යන අදියර දෙකක් ඇත. මූලික අධ්යාපනයෙන් පසුව මධ්යම වෘත්තීය අධ්යාපනය (Educación media vocational) දහවන සහ එකොළොස්වන ශ්රේණි ඇතුළත් වේ. එක් එක් පාසල විසින් අනුගමනය කරන ලද විෂය මාලාවට අනුව එයට විවිධ වෘත්තීය පුහුණු ක්රම හෝ විශේෂතා (අධ්යයන, තාක්ෂණික, ව්යාපාර සහ යනාදිය) තිබිය හැකිය.[341]
මූලික සහ මධ්යම අධ්යාපන වසර සියල්ල සාර්ථකව නිම කිරීමෙන් පසු, උසස් පාසල් ඩිප්ලෝමාවක් ප්රදානය කෙරේ. ද්විතීයික මූලික පාසල් සහ මධ්යම අධ්යාපනය සාම්ප්රදායිකව බැචිලෙරාටෝ (හයවන සිට එකොළොස්වන ශ්රේණිය දක්වා) ලෙස හඳුන්වන ඒකකයක් ලෙස එකට සලකනු ලබන බැවින්, උසස් පාසල් උපාධිධාරියා උපාධිධාරියෙකු ලෙස හැඳින්වේ. මධ්යම අධ්යාපනයේ අවසන් වසරේ සිසුන් උසස් අධ්යාපනයට (Educación superior) ප්රවේශය ලබා ගැනීම සඳහා ICFES පරීක්ෂණය (දැන් Saber 11 ලෙස නම් කර ඇත) පවත්වයි. මෙම උසස් අධ්යාපනයට උපාධි අපේක්ෂක වෘත්තීය අධ්යයන, තාක්ෂණික, තාක්ෂණික සහ අතරමැදි වෘත්තීය අධ්යාපනය සහ පශ්චාත් උපාධි අධ්යයන ඇතුළත් වේ. උසස් අධ්යාපන තාක්ෂණික වෘත්තීය ආයතන කලා සහ ව්යාපාර පිළිබඳ සුදුසුකම් ඇති සිසුන් සඳහා ද විවෘත වේ. මෙම සුදුසුකම සාමාන්යයෙන් වසර දෙකක විෂය මාලාවකින් පසු SENA විසින් ප්රදානය කරනු ලැබේ.[342]
උපාධිධාරීන් (උසස් පාසල් උපාධිධාරීන්) විශ්ව විද්යාලයක් විසින් පිරිනමනු ලබන වෘත්තීය උපාධි අපේක්ෂක වෘත්තීය වැඩසටහනකට ඇතුළත් විය හැකිය; මෙම වැඩසටහන් වසර පහක් දක්වා (හෝ තාක්ෂණික, තාක්ෂණික සහ අතරමැදි වෘත්තීය අධ්යාපනය සහ පශ්චාත් උපාධි අධ්යයන සඳහා) පවතින අතර, වෛද්ය විද්යාව වැනි සමහර වෘත්තීන් සඳහා අවුරුදු හයේ සිට හත දක්වා කාලයක් පවතී. කොලොම්බියාවේ, විද්යාලය වැනි ආයතනයක් නොමැත; වෘත්තීය, තාක්ෂණික හෝ තාක්ෂණික මාතෘකාවක් ලබා ගැනීම සඳහා සිසුන් විශ්ව විද්යාලයක හෝ වෙනත් ඕනෑම අධ්යාපන ආයතනයක වෘත්තීය වැඩසටහනකට සෘජුවම ඇතුළත් වේ. විශ්ව විද්යාලයෙන් උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, පුද්ගලයින්ට (වෘත්තීය, තාක්ෂණික හෝ තාක්ෂණික) ඩිප්ලෝමාවක් ලබා දෙන අතර ඔවුන් තෝරාගත් වෘත්තිය පුහුණු කිරීම සඳහා බලපත්ර (අවශ්ය නම්) ලබා දෙනු ලැබේ. සමහර වෘත්තීය වෘත්තීය වැඩසටහන් සඳහා, සිසුන් තම උපාධි අපේක්ෂක අධ්යයන අධ්යාපනයේ අවසන් වසරේදී සේබර්-ප්රෝ පරීක්ෂණයට පෙනී සිටිය යුතුය.[341]
2015 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ අනුපාතයක් ලෙස අධ්යාපනය සඳහා රාජ්ය වියදම 4.49% ක් විය. මෙය මුළු රජයේ වියදමෙන් 15.05% ක් නියෝජනය කළේය. ප්රාථමික සහ ද්විතීයික දළ ඇතුළත් වීමේ අනුපාත පිළිවෙලින් 113.56% ක් සහ 98.09% ක් විය. පාසල් ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 14.42 කි. වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ජනගහනයෙන් 94.58% ක් සාක්ෂරතාවයෙන් පෙළෙන අය ලෙස වාර්තා වී ඇති අතර, ඉන් 15-24 අතර අයගෙන් 98.66% ක් ද වෙති.[305]
අපරාධ
[සංස්කරණය]
කොකේන් වගා කිරීම සහ ජාවාරම සඳහා මධ්යස්ථානයක් වීම නිසා කොලොම්බියාවේ අපරාධ අනුපාතය ඉහළයි. කොලොම්බියානු ගැටුම 1960 ගණන්වල මැද භාගයේදී ආරම්භ වූ අතර එය කොලොම්බියානු රජයන්, පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම්, අපරාධ සින්ඩිකේට් සහ කොලොම්බියානු විප්ලවවාදී සන්නද්ධ හමුදා (FARC) සහ ජාතික විමුක්ති හමුදාව (ELN) වැනි වාමාංශික ගරිල්ලන් අතර අඩු තීව්රතාවයකින් යුත් ගැටුමකි, ඔවුන් කොලොම්බියානු භූමිය තුළ ඔවුන්ගේ බලපෑම වැඩි කර ගැනීම සඳහා එකිනෙකා සමඟ සටන් කරයි. කොලොම්බියානු ගැටුමට දායක වූ වැදගත්ම ජාත්යන්තර ක්රියාකාරීන් දෙදෙනෙකු වන්නේ බහුජාතික සමාගම් සහ එක්සත් ජනපදයයි.[343][344][345]
සියලුම සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වල කොටස් මත්ද්රව්ය ජාවාරමට සම්බන්ධ වී ඇත. සමහර කලාපවල රාජ්ය ධාරිතාව දුර්වල වී ඇති රටක, ප්රතිඵලය වී ඇත්තේ බහු පෙරමුණු වල ඇඹරුම් යුද්ධයක් වන අතර, සිවිල් ජනතාව අතරට හසු වී බොහෝ විට හිතාමතාම "සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම" සඳහා ඉලක්ක කර ගැනීමයි. සමූලඝාතන, "අතුරුදහන් කිරීම්" සහ වධහිංසා පැමිණවීම් සහ බලහත්කාරයෙන් අවතැන්වීම් සඳහා පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම්වලට මානව හිමිකම් උපදේශකයින් දොස් පවරති. ඝාතන, පැහැරගැනීම් සහ කප්පම් ගැනීම් පිටුපස කැරලිකාර කණ්ඩායම් සිටිති.[346]
2011 දී, ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස් "සමෘද්ධිය සඳහා දේශසීමා" සැලැස්ම දියත් කළේ දරිද්රතාවයට එරෙහිව සටන් කිරීමට සහ සමාජ හා ආර්ථික සංවර්ධනය හරහා කොලොම්බියාවේ දේශසීමා දිගේ නීති විරෝධී සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලින් ප්රචණ්ඩත්වයට එරෙහිව සටන් කිරීමටයි.[347] මෙම සැලැස්මට ජාත්යන්තර අර්බුද කණ්ඩායමෙන් ප්රශංසා ලැබුණි.[348] කොලොම්බියාව 2016 දී 100,000 කට 24.4 ක මිනීමැරුම් අනුපාතයක් වාර්තා කළ අතර එය 1974 න් පසු අඩුම අගයයි. වසර 40 ක අවම මිනීමැරුම් අනුපාතය පැමිණියේ රජය FARC සමඟ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ වසරේම ය.[349] 2020 දී මිනීමැරුම් අනුපාතය තවදුරටත් 22.6 දක්වා අඩු වූ නමුත් එය තවමත් ලෝකයේ ඉහළම අගය අතර වේ, එය 1991 දී 84 සිට 73% කින් අඩු විය. 1980 සහ 1990 ගණන් වලදී එය නිතිපතා අංක එකේ ස්ථානයට පත්විය.
වෙනිසියුලාවේ අර්බුදයේ ආරම්භයේ සිට සහ වෙනිසියුලානු සරණාගත අර්බුදය අතරතුර වෙනිසියුලානුවන් විශාල වශයෙන් සංක්රමණය වීමෙන් පසුව, මංමුලා සහගත වෙනිසියුලානු ජාතිකයන් අනෙකුත් වෙනිසියුලානු කල්ලි සාමාජිකයින් විසින් දිවි ගලවා ගැනීම සඳහා කල්ලිවලට බඳවා ගෙන ඇත.[350] කොලොම්බියාවේ ජීවත්වීම සඳහා වෙනිසියුලානු කාන්තාවන් ද ගණිකා වෘත්තියේ නියැලී ඇත.[350] එසේම, මදුරෝ විසින් වෙනිසියුලානු බන්ධනාගාරවලින් බොහෝ වෙනිසියුලානු සිරකරුවන් නිදහස් කරන ලදී. වෙනිසියුලාවේ කල්ලි කණ්ඩායම් ද කොලොම්බියාව සහ අනෙකුත් රටවලට සංක්රමණය වී ඇත.
නාගරිකකරණය
[සංස්කරණය]කොලොම්බියාව යනු නාගරික ප්රදේශවල ජීවත් වන ජනගහනයෙන් 77.1% ක් සිටින ඉතා නාගරීකරණය වූ රටකි. රටේ විශාලතම නගර වන්නේ 7,387,400 ක ජනගහනයක් සහිත බොගෝටා, 2,382,399 ක ජනගහනයක් සහිත මෙඩෙලින්, 2,172,527 ක ජනගහනයක් සහිත කැලි සහ 1,205,284 ක ජනගහනයක් සහිත බැරැන්කිල්ලා ය.[351]
| ස්ථානය | දෙපාර්තමේන්තුව | ජනගහණය | ස්ථානය | දෙපාර්තමේන්තුව | ජනගහණය | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 බොගෝටා  මෙඩිලින් |
1 | බොගෝටා | ඩිස්ට්රිටෝ කැපිටල් | 7,387,400 | 11 | ඉබාග් | ටෝලිමා | 492,554 |  කාලි |
| 2 | මෙඩිලින් | අන්ටියෝකුයියා | 2,382,399 | 12 | විලවිසෙන්සියෝ | මෙටා | 492,052 | ||
| 3 | කාලි | වැලි ඩෙල් කාවුකා | 2,172,527 | 13 | සැන්ටා මර්ටා | මග්ඩලේනා | 455,299 | ||
| 4 | බරංකුඉලා | ඇට්ලන්ටිකෝ | 1,205,284 | 14 | වලේදුපාර් | සීසර් | 431,794 | ||
| 5 | කර්ටජෙනා | බොලිවර් | 876,885 | 15 | මනිසලෙස් | කල්ඩාස් | 405,234 | ||
| 6 | කුකූටා | නොර්ටේ ඩි සන්ටර්ඩෙන් | 685,445 | 16 | මොන්ටෙරියා | කොර්ඩොබා | 388,499 | ||
| 7 | සෝචා | කුන්ඩිනාමර්කා | 655,025 | 17 | පෙරෙයිරා | රිසරල්ඩා | 385,838 | ||
| 8 | සොලෙඩාඩ් | ඇට්ලන්ටිකෝ | 602,644 | 18 | නෙයිවා | හුයිලා | 335,994 | ||
| 9 | බුකරමන්ගා | සන්ටන්ඩෙර් | 570,752 | 19 | පැස්ටෝ | නරිනෝ | 308,095 | ||
| 10 | බෙලෝ | අන්ටියෝකුයියා | 495,483 | 20 | ආර්මේනියා | කුයින්ඩියෝ | 287,245 | ||
සංස්කෘතිය
[සංස්කරණය]කොලොම්බියාව ලතින් ඇමරිකාවේ සහ පුළුල් ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ සන්ධිස්ථානයක පිහිටා ඇති අතර, එම නිසා එය පුළුල් පරාසයක සංස්කෘතික බලපෑම්වලට ගොදුරු වී ඇත. ස්වදේශික ඇමරිකානු, ස්පාඤ්ඤ සහ අනෙකුත් යුරෝපීය, අප්රිකානු, ඇමරිකානු, කැරිබියන් සහ මැද පෙරදිග බලපෑම් මෙන්ම අනෙකුත් ලතින් ඇමරිකානු සංස්කෘතික බලපෑම් ද කොලොම්බියාවේ නූතන සංස්කෘතිය තුළ පවතී. නාගරික සංක්රමණය, කාර්මිකකරණය, ගෝලීයකරණය සහ අනෙකුත් දේශපාලන, සමාජීය සහ ආර්ථික වෙනස්කම් ද හැඟීමක් ඇති කර තිබේ.
බොහෝ ජාතික සංකේත, වස්තූන් සහ තේමාවන් දෙකම, කොලොම්බියාවේ විවිධ සංස්කෘතික සම්ප්රදායන්ගෙන් පැන නැගී ඇති අතර කොලොම්බියාව සහ කොලොම්බියානු ජනතාවට පොදු දේ නියෝජනය කිරීමට අරමුණු කරයි. කොලොම්බියාවේ සංස්කෘතික ප්රකාශන රජය විසින් සංස්කෘතික අමාත්යාංශය හරහා ප්රවර්ධනය කරනු ලැබේ.[353]
සාහිත්යය
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියානු සාහිත්යය පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය දක්වා දිව යයි; එම කාල පරිච්ඡේදයේ කැපී පෙනෙන උදාහරණයක් වන්නේ යුරූපරි පුරාවෘත්තය ලෙස හැඳින්වෙන වීර කාව්යයයි.[355] ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේ, කැපී පෙනෙන ලේඛකයන් අතර ජුවාන් ඩි කැස්ටෙලනෝස් (Elegías de varones ilustres de Indias), හර්නාන්ඩෝ ඩොමින්ගුස් කැමාර්ගෝ සහ සැන් ඉග්නාසියෝ ඩි ලොයෝලා, පේද්රෝ සයිමන් සහ ජුවාන් රොඩ්රිගස් ෆ්රෙයිල් වෙත ඔහුගේ වීර කාව්යය ඇතුළත් වේ.[356]
රොමෑන්ටිකවාදයට සම්බන්ධ පශ්චාත්-නිදහස් සාහිත්යය ඇන්ටෝනියෝ නරිනෝ, හෝසේ ෆර්නැන්ඩස් මැඩ්රිඩ්, කැමිලෝ ටොරස් ටෙනෝරියෝ සහ ෆ්රැන්සිස්කෝ ඇන්ටෝනියෝ සීයා ඉස්මතු කළේය.[357][358] දහනව වන ශතවර්ෂයේ දෙවන භාගයේ සහ විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේදී කොස්ටම්බ්රිස්මෝ නම් සාහිත්ය ප්රභේදය ජනප්රිය විය; මෙම යුගයේ විශිෂ්ඨ ලේඛකයන් වූයේ ටොමස් කැරස්කිලා, ජෝර්ජ් අයිසැක්ස් සහ රෆායෙල් පොම්පෝ (ඔවුන්ගෙන් දෙවැන්නා ළමා සාහිත්යයේ කැපී පෙනෙන කෘති ලිවීය).[359][360] එම කාලපරිච්ඡේදය තුළ, ජෝස් අසුන්සියන් සිල්වා, හෝසේ යුස්ටසියෝ රිවේරා, ලියොන් ඩි ග්රීෆ්, පෝර්ෆිරියෝ බාබා-ජාකොබ් සහ හෝසේ මරියා වර්ගාස් විල්a වැනි කතුවරුන් නූතනවාදී ව්යාපාරය වර්ධනය කර ඇත.[361][362][363] 1872 දී කොලොම්බියාව විසින් ඇමරිකාවේ පළමු ස්පාඤ්ඤ භාෂා ඇකඩමිය වන කොලොම්බියානු භාෂා ඇකඩමිය පිහිටුවන ලදී.[364] කැන්ඩලාරියෝ ඔබෙසෝ විසින් අප්රිකානු-කොලොම්බියානු කතුවරයෙකුගේ පළමු කාව්ය ග්රන්ථය වන කැන්ටොස් පොපියුලරස් ඩි මි ටියෙරා (1877) ලිවීය.[365][366]
1939 සිට 1940 දක්වා කාලය තුළ බොගෝටා නගරයේ ගල් සහ අහස නමින් කවි පොත් හතක් ප්රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය රටට සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑවේය; ඒවා සංස්කරණය කරන ලද්දේ කවියෙකු වන ජෝර්ජ් රෝජාස් විසිනි.[367] ඊළඟ දශකය තුළ, ගොන්සාලෝ අරන්ගෝ එකල පැවති ප්රචණ්ඩත්වයට ප්රතිචාර වශයෙන් "කිසිවක් නැතිකම" ව්යාපාරය ආරම්භ කළේය;[368] ඔහු ශුන්යවාදය, පැවැත්මවාදය සහ තවත් ශ්රේෂ්ඨ කොලොම්බියානු ලේඛකයෙකුගේ චින්තනයෙන් බලපෑමට ලක් විය: ප්රනාන්දු ගොන්සාලෙස් ඔචෝවා.[369] ලතින් ඇමරිකානු සාහිත්යයේ උත්පාතය අතරතුර, නොබෙල් ත්යාගලාභී ගේබ්රියෙල් ගාර්ෂියා මාකේස් සහ ඔහුගේ ශ්රේෂ්ඨ කෘතිය වන හුදකලාවේ සියයක් වසරක්, එඩ්වාඩෝ කැබල්ලෙරෝ කැල්ඩෙරොන්, මැනුවෙල් මෙජියා වැලෙජෝ සහ සර්වන්ටෙස් ත්යාගය සහ ලිපි සඳහා ඇස්ටූරියස් කුමරු සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබූ ලේඛකයෙකු වන ඇල්වාරෝ මුටිස් විසින් මෙහෙයවන ලද සාර්ථක ලේඛකයින් බිහි විය.[370][371]
දෘශ්ය කලා
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියානු කලාවට වසර 3,000කට අධික ඉතිහාසයක් ඇත. කොලොම්බියානු කලාකරුවන් විවිධ ශෛලීන් සහ මාධ්යයන් භාවිතා කරමින් රටේ වෙනස්වන දේශපාලන හා සංස්කෘතික පසුබිම ග්රහණය කර ගෙන ඇත. ඇමරිකාවේ වෙනත් ඕනෑම තැනකට වඩා කොලොම්බියාවේ පිඟන් මැටි නිෂ්පාදනය කළ බවට පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂි තිබේ, එය ක්රි.පූ. 3,000 තරම් ඈත අතීතයේ සිට පැවත එන්නකි.[374][375]
රන් ශිල්පයේ පැරණිතම උදාහරණ පැසිෆික් වෙරළ තීරයේ ටුමාකෝ ජනයාට[376] ආරෝපණය කර ඇති අතර එය ක්රි.පූ. 325 පමණ දක්වා දිව යයි. දළ වශයෙන් ක්රි.පූ. 200 සහ ක්රි.ව. 800 අතර, ගල් කැපීමේ ප්රවීණයන් වූ සැන් ඇගස්ටින් සංස්කෘතිය එහි "සම්භාව්ය යුගයට" ඇතුළු විය. ඔවුන් උස් වූ චාරිත්රානුකූල මධ්යස්ථාන, සාර්කොෆාගි සහ ගල් වලින් මානවරූපී සහ සත්වරූපී ආකාර නිරූපණය කරන විශාල ගල් ඒකලිත ඉදිකර ඇත.[375][377]
කොලොම්බියානු කලාව එකල පැවති ප්රවණතා අනුගමනය කර ඇත, එබැවින් 16 සිට 18 වන සියවස් දක්වා, ස්පාඤ්ඤ කතෝලික ධර්මය කොලොම්බියානු කලාවට විශාල බලපෑමක් ඇති කළ අතර, බෝර්බන්වරු ස්පාඤ්ඤ කිරුළට නැඟුණු විට ජනප්රිය බැරොක් විලාසිතාව රොකෝකෝ සමඟ ප්රතිස්ථාපනය විය.[378][379] මෙම යුගයේදී, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතයේ, වඩාත්ම වැදගත් නියෝග්රැනඩින් (කොලොම්බියානු) චිත්ර ශිල්පීන් වූයේ ග්රෙගෝරියෝ වැස්කේස් ද ආර්ස් වයි සෙබල්ලෝස්, ගැස්පර් ද ෆිගුරෝවා, බල්ටසාර් වර්ගාස් ද ෆිගුරෝවා, බල්ටසාර් ද ෆිගුරෝවා (වැඩිමහල්ලා), ඇන්ටෝනියෝ ඇසෙරෝ ද ලා කෲස් සහ ජෝකුවින් ගුටියරෙස් ය. ඔවුන්ගේ කෘති සංරක්ෂණය කර ඇත. සෙවිල් පළාතේ උපත ලැබුවද, යටත් විජිත කොලොම්බියාවේ තම ජීවිතයේ වැඩි කාලයක් ගත කළ ඇලොන්සෝ ද නාර්වාස් ද, ඉතාලි ඇන්ජලිනෝ මෙඩෝරෝ ද කොලොම්බියාවේ සහ පේරු හි ජීවත් වූ අතර, ටුන්ජා නගරයේ පල්ලි කිහිපයක කලා කෘති සංරක්ෂණය කර ඇත.
19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී, වඩාත් කැපී පෙනෙන චිත්ර ශිල්පියෙකු වූයේ රාමන් ටොරස් මෙන්ඩෙස් ය, ඔහු විවිධ කොලොම්බියානු ප්රදේශවල ජනතාව සහ ඔවුන්ගේ සිරිත් විරිත් නිරූපණය කරන හොඳ තත්ත්වයේ සිතුවම් මාලාවක් නිර්මාණය කළේය. 19 වන සියවසේදී ඇන්ඩ්රෙස් ද සැන්ටා මාරියා, පේද්රෝ ජෝස් ෆිගුරෝවා, එපිෆානියෝ ගරේ, මර්සිඩීස් ඩෙල්ගාඩෝ මල්ලරිනෝ, හොසේ මාරියා එස්පිනෝසා, රිකාඩෝ අසවෙඩෝ බර්නාල් ඇතුළු තවත් බොහෝ අය ද කැපී පෙනුණි.
මෑතකදී, කොලොම්බියානු කලාකරුවන් වන පෙඩ්රෝ නෙල් ගෝමස් සහ සන්තියාගෝ මාටිනෙස් ඩෙල්ගාඩෝ 1940 ගණන්වල කොලොම්බියානු මියුරියල් ව්යාපාරය ආරම්භ කළ අතර, එය ආර්ට් ඩෙකෝ හි නව සම්භාව්ය ලක්ෂණ ඇතුළත් විය.[374][375][380][381] 1950 ගණන්වල සිට, කොලොම්බියානු කලාවට සුවිශේෂී දෘෂ්ටිකෝණයක් ඇති වීමට පටන් ගත් අතර, 20 වන සියවසේ සංකල්ප යටතේ සාම්ප්රදායික අංග නැවත සොයා ගන්නා ලදී. මෙයට උදාහරණ වන්නේ ඉග්නාසියෝ ගෝමස් ජරමිලෝ විසින් රචිත ග්රීෆ් ඡායාරූප වන අතර, එය සාමාන්ය කොලොම්බියානු තේමාවන්ට යොදන ලද නව ශිල්පීය ක්රම සමඟ කොලොම්බියානු කලාවට කළ හැකි දේ පෙන්වයි. කාලෝස් කොරියා, ඔහුගේ පරමාදර්ශී "Naturaleza muerta en silencio" (නිහඬ මළ ස්වභාවය) සමඟින්, ජ්යාමිතික වියුක්තකරණය සහ ඝනිකවාදය ඒකාබද්ධ කරයි. ඇලෙජැන්ඩ්රෝ ඔබ්රෙගන් බොහෝ විට නූතන කොලොම්බියානු සිතුවම් කලාවේ පියා ලෙස සලකනු ලබන අතර, මෙම යුගයේ වඩාත්ම බලගතු කලාකරුවෙකු ලෙස සැලකේ, ඔහුගේ මුල් පිටපත නිසා, සතුන්ගේ සංකේතාත්මක සහ ප්රකාශනවාදී භාවිතය (විශේෂයෙන් ඇන්ඩියන් කොන්ඩෝර්) සහිත කොලොම්බියානු භූ දර්ශන පින්තාරු කිරීම.[375][382][383] ප්රනාන්දු බොටෙරෝ, ඕමාර් රායෝ, එන්රික් ග්රෝ, එඩ්ගාර් නෙග්රෙට්, ඩේවිඩ් මන්සුර්, රොඩ්රිගෝ අරීනාස් බෙටන්කෝට්, ඔස්කාර් මුරිලෝ, ඩොරිස් සැල්සෙඩෝ සහ ඔස්කාර් මුනෝස් යනු ජාත්යන්තර මට්ටමින් ඉදිරිපත් කරන ලද කොලොම්බියානු කලාකරුවන්ගෙන් කිහිපයකි.[374][384][385][386]
දහසයවන සියවසේ සිට 18 වන සියවස දක්වා වූ කොලොම්බියානු මූර්ති බොහෝ දුරට කැප වූයේ ස්පාඤ්ඤ පූජනීය මූර්ති පාසල්වලින් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ පල්ලියේ කලාවේ ආගමික නිරූපණයන් සඳහා ය. කොලොම්බියානු ජනරජයේ මුල් අවධියේදී, ජාතික කලාකරුවන් දේශපාලනඥයින්ගේ සහ මහජන පුද්ගලයින්ගේ මූර්ති චිත්ර නිෂ්පාදනය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේ සරල නව සම්භාව්යවාදී ප්රවණතාවයකින්.[387] 20 වන සියවසේදී, කොලොම්බියානු මූර්ති ජාතික සංවේදීතාව පිළිබඳ වඩා හොඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීමේ අරමුණින් නිර්භීත හා නව්ය කෘතියක් වර්ධනය කිරීමට පටන් ගත්තේය.[375][388]
කොලොම්බියානු ඡායාරූපකරණය ඩැගුරියෝටයිප් පැමිණීම මගින් සලකුණු කරන ලදී. 1841 දී කොලොම්බියාවට ඩැගුරියෝටයිප් ක්රියාවලිය ගෙන ආවේ ජීන්-බැප්ටිස්ට් ලුවී ග්රොස් ය. පිලෝටෝ මහජන පුස්තකාලයේ ලතින් ඇමරිකාවේ විශාලතම සෘණ ලේඛනාගාරය ඇති අතර, 1848 සිට 2005 දක්වා කොලොම්බියාව ආවරණය කරන පෞරාණික ඡායාරූප මිලියන 1.7 ක් අඩංගු වේ.[389][390]
කොලොම්බියානු පුවත්පත් කාටූන් ශිල්පීන්ගේ කෘති ප්රවර්ධනය කර ඇත. මෑත දශක කිහිපය තුළ, රසික පුවත්පත්, අන්තර්ජාලය සහ ස්වාධීන ප්රකාශකයින් කොලොම්බියාවේ විකට කලාවේ වර්ධනයට මූලික වී ඇත.[391][392][393]
ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය
[සංස්කරණය]කාලය පුරාම, යටත් විජිත (මිලිටරි සහ ආගමික), ජනරජ, සංක්රාන්ති සහ නවීන ශෛලීන් හරහා ගමන් කරන ආදිවාසී ජනයාගේ සිට සමකාලීනයන් දක්වා විවිධ ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන් පැවතුනි.[394]
.jpg)
පුරාණ වාසස්ථාන ප්රදේශ, දිගු නිවාස, බෝග ටෙරස්, ඉන්කා මාර්ග පද්ධතිය ලෙස මාර්ග, සුසාන භූමි, හයිපොජියම් සහ නෙක්රොපොලිස් යන සියල්ලම ආදිවාසී ජනයාගේ වාස්තු විද්යාත්මක උරුමයේ කොටසකි.[395] සමහර කැපී පෙනෙන දේශීය ව්යුහයන් වන්නේ ටෙක්වෙන්ඩාමා හි පූර්ව සෙරමික් සහ සෙරමික් පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානය,[396] ටියෙරාඩෙන්ට්රෝ (පැති කුටි සහිත පූර්ව කොලොම්බියානු ස්මාරක පතුවළ සොහොන් වල විශාලතම සාන්ද්රණය අඩංගු උද්යානයක්),[397] දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම ආගමික ස්මාරක සහ මෙගලිතික මූර්ති එකතුව වන හුයිලා හි සැන් ඇගස්ටින් හි පිහිටා ඇත,[377][398] ලොස්ට් සිටි (කඳු බෑවුමට කැටයම් කරන ලද ටෙරස් මාලාවක්, ටයිල් කළ මාර්ග ජාලයක් සහ රවුම් ප්ලාසා කිහිපයක් සහිත පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානයක්), සහ ප්රධාන වශයෙන් ගල්, ලී, උක් සහ මඩ වලින් ඉදිකරන ලද විශාල ගම්මාන වේ.[399]
යටත් විජිතකරණයේ සහ යටත් විජිතකරණයේ කාල පරිච්ඡේදය තුළ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ප්රධාන වශයෙන් යුරෝපීය ශෛලීන් දේශීය තත්වයන්ට අනුවර්තනය කිරීමෙන් ලබා ගත් අතර, ස්පාඤ්ඤ බලපෑම, විශේෂයෙන් ඇන්ඩලූසියානු සහ එක්ස්ට්රෙමදුරන්, පහසුවෙන් දැකිය හැකිය.[400] යුරෝපීයයන් නගර ආරම්භ කරන විට, එකවර දේවල් දෙකක් සිදු කරමින් සිටියහ: ජ්යාමිතික අවකාශයේ මානය (නගර චතුරශ්රය, වීදිය) සහ ස්පර්ශ්ය දිශානතියක පිහිටීම.[401] ඉංග්රීසි, ප්රංශ සහ ලන්දේසි මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගෙන් සහ සතුරු ස්වදේශික කණ්ඩායම්වලින් ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත ජනාවාසවලට එල්ල වූ අන්තරායන් නිසා, කැරිබියන් පුරා සහ අභ්යන්තරයේ සමහර නගරවල බලකොටු ඉදිකිරීම සුලභ විය.[402] ආගමික නියෝගවලට අයත් පල්ලි, දේවස්ථාන, පාසල් සහ රෝහල් විශාල නාගරික බලපෑමක් ඇති කරයි.[403] බැරොක් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හමුදා ගොඩනැගිලි සහ පොදු ස්ථානවල භාවිතා වේ.[404] මාර්සිලිනෝ අරෝයෝ, ෆ්රැන්සිස්කෝ ජෝස් ද කල්දාස් සහ ඩොමින්ගෝ ද පෙට්රෙස් නව-සම්භාව්ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ශ්රේෂ්ඨ නියෝජිතයන් විය.[403]
ජාතික කැපිටල් යනු රොමෑන්ටිකවාදයේ ශ්රේෂ්ඨ නියෝජිතයෙකි.[405] ඇන්ටියොක්වියා යටත් විජිතකරණය අතරතුර, දොරවල්, ජනෙල්, රේල් පීලි සහ සිවිලිම්වල දැව බහුලව භාවිතා විය. කැරිබියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ශක්තිමත් අරාබි බලපෑමක් ලබා ගනී.[406] බොගෝටා හි ටීට්රෝ කොලොන් යනු 19 වන සියවසේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ සුඛෝපභෝගී උදාහරණයකි.[407] පරිමාමිතික සංකල්පයේ නවෝත්පාදනයන් සහිත ක්වින්ටාස් නිවාස ජනරජ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ හොඳම උදාහරණ කිහිපයකි; නගරයේ රිපබ්ලිකන් ක්රියාමාර්ගය අවකාශයන් වර්ග තුනක් සැලසුම් කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය: වනාන්තර සහිත උද්යාන, කුඩා නාගරික උද්යාන සහ මංපෙත් සහ ගොතික් විලාසිතාව පල්ලි සැලසුම් කිරීම සඳහා බහුලව භාවිතා විය.[408]
ඩෙකෝ විලාසිතාව, නූතන නව සම්භාව්යවාදය, ජනප්රවාදවාදය සහ කලා ඩෙකෝ විසිතුරු සම්පත් කොලොම්බියාවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑවේය, විශේෂයෙන් සංක්රාන්ති කාලය තුළ.[409] නූතනවාදය නව ඉදිකිරීම් තාක්ෂණයන් සහ නව ද්රව්ය (වානේ, ශක්තිමත් කරන ලද කොන්ක්රීට්, වීදුරු සහ කෘතිම ද්රව්ය) සමඟ දායක වූ අතර ස්ථල විද්යාත්මක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ සැහැල්ලු ස්ලැබ් පද්ධතිය ද විශාල බලපෑමක් ඇති කරයි.[410] නූතන ව්යාපාරයේ වඩාත්ම බලගතු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් වූයේ රොජෙලියෝ සැල්මෝනා සහ ප්රනාන්දු මාර්ටිනෙස් සනබ්රියා ය.[411]
කොලොම්බියාවේ සමකාලීන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය නිර්මාණය කර ඇත්තේ ද්රව්ය සඳහා වැඩි වැදගත්කමක් ලබා දීම සඳහා වන අතර, මෙම ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය නිශ්චිත ස්වාභාවික හා කෘතිම භූගෝලීය පිහිටීම් සැලකිල්ලට ගන්නා අතර ඉන්ද්රියන්ට ආයාචනා කරන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයකි.[412] කොලොම්බියාවේ වාස්තු විද්යාත්මක හා නාගරික උරුමයන් සංරක්ෂණය කිරීම මෑත වසරවලදී ප්රවර්ධනය කර ඇත.[413]
සංගීතය
[සංස්කරණය]කොලොම්බියාවේ රිද්මයන් රැසකට ස්පර්ශ වන විචිත්රවත් දක්ෂතා එකතුවක් ඇත. එය ජන රිද්ම 1,024 ක් පමණ ඇති රිද්ම දහසක දේශය ලෙස හැඳින්වේ. කොලොම්බියාවේ සංගීතඥයින්, රචනාකරුවන්, සංගීත නිෂ්පාදකයින් සහ ගායකයින් ෂකිරා, ජුවාන්ස්, කාලෝස් වයිව්ස් සහ තවත් අය වැනි ජාත්යන්තරව පිළිගැනීමට ලක්ව ඇත.[414] කොලොම්බියානු සංගීතය යුරෝපීය බලපෑමෙන් යුත් ගිටාරය සහ ගීත ව්යුහය ආදිවාසී ජනගහනයෙන් විශාල ගයිටා නළා සහ බෙර වාද්ය භාණ්ඩ සමඟ මිශ්ර කරන අතර එහි බෙර වාද්ය ව්යුහය සහ නර්තන ආකාර අප්රිකාවෙන් පැමිණේ. කොලොම්බියාවේ විවිධාකාර හා ගතික සංගීත පරිසරයක් ඇත.
කොලොම්බියාවේ ජාතික සංධ්වනි වාද්ය වෘන්දයේ වැදගත් සංස්කෘතික චරිතයක් වන ගිලර්මෝ උරිබ් හොල්ගුයින්, ලුයිස් ඇන්ටෝනියෝ කැල්වෝ සහ බ්ලාස් එමිලියෝ ඇටෙහෝර්ටුවා යනු කලා සංගීතයේ ශ්රේෂ්ඨතම ප්රකාශකයින් කිහිපයකි.[415] බොගෝටා ෆිල්හාර්මනික් වාද්ය වෘන්දය කොලොම්බියාවේ වඩාත් ක්රියාකාරී වාද්ය වෘන්දයකි.[416]
කැරිබියානු සංගීතයේ බොහෝ විචිත්රවත් රිද්මයන් ඇත, ඒවා නම් කුම්බියා (එය මැරකාස්, බෙර, ගයිටාස් සහ ගුවාචරකා විසින් වාදනය කරනු ලැබේ), පෝරෝ (එය ඒකාකාරී නමුත් ප්රීතිමත් රිද්මයකි), මාපාලේ (එහි වේගවත් රිද්මය සහ නිරන්තර අත්පුඩි ගැසීම සමඟ) සහ කැරිබියානු වෙරළ තීරයේ උතුරු කොටසේ ආරම්භ වූ "වැලෙනාටෝ" (රිද්මය ප්රධාන වශයෙන් කැජා, ගුවාචරකා සහ ඇකෝනියන් විසින් වාදනය කරනු ලැබේ).[417][418][419][420][421]
කුරුලාඕ වැනි පැසිෆික් වෙරළ තීරයේ සංගීතය, එහි බෙර භාවිතය (ස්වදේශික මාරිම්බා, කොනුනෝස්, බාස් බෙරය, පැති බෙරය සහ කුවාට්රෝ ගුවාසාස් හෝ ටියුබල් රැට්ල් වැනි උපකරණ) මගින් සංලක්ෂිත වේ. පැසිෆික් වෙරළ තීරයේ දකුණු කලාපයේ වැදගත් රිද්මයක් වන්නේ කොන්ට්රඩන්සා (ඇඳුම්වල කැපී පෙනෙන වර්ණ නිසා එය නර්තන සංදර්ශනවල භාවිතා වේ).[417][422][423] කොලොම්බියාවේ දකුණු පැසිෆික් කලාපයේ මාරිම්බා සංගීතය, සාම්ප්රදායික ගායනා සහ නැටුම් යුනෙස්කෝවේ මනුෂ්යත්වයේ අස්පෘශ්ය සංස්කෘතික උරුමයේ නියෝජිත ලැයිස්තුවේ ඇත.[424][425][426]
ඇන්ඩියන් කලාපයේ වැදගත් සංගීත රිද්මයන් වන්නේ ඩන්සා (යුරෝපීය ප්රතිවිරෝධතාවයේ පරිවර්තනයෙන් පැන නගින ඇන්ඩියන් ජනප්රවාදයේ නර්තනය), බම්බුකෝ (එය ගිටාරය, ටිපල්[427] සහ මැන්ඩලින් සමඟ වාදනය කරනු ලැබේ, රිද්මය ජෝඩු විසින් නටනු ලැබේ), පැසිලෝ (ඔස්ට්රියානු වෝල්ට්ස් සහ කොලොම්බියානු "ඩාන්සා" වලින් ආභාෂය ලැබූ රිද්මයක්, පද රචනා කර ඇත්තේ ප්රසිද්ධ කවියන් විසිනි), ගුවාබිනා (ටිපල්, බැන්ඩෝලා සහ රෙක්වින්ටෝ මූලික උපකරණ වේ), සන්ජුවානෙරෝ (එය ටොලිමා සහ හුයිලා දෙපාර්තමේන්තු වලින් ආරම්භ විය, රිද්මය ප්රීතිමත් සහ වේගවත් ය).[428][429][430][431][432] මෙම සාම්ප්රදායික රිද්මයන්ට අමතරව, සල්සා සංගීතය රට පුරා ව්යාප්ත වී ඇති අතර, කැලි නගරය බොහෝ සල්සා ගායකයින් විසින් 'ලෝකයේ නව සල්සා අගනුවර' ලෙස සලකනු ලැබේ.[417][433][434]
නැගෙනහිර තැනිතලාවේ සංගීතය වෙන්කර හඳුනා ගන්නා උපකරණ වන්නේ වීණාව, කුවාට්රෝ (තත් හතරේ ගිටාර් වර්ගයක්) සහ මරකාස් ය. මෙම කලාපයේ වැදගත් රිද්මයන් වන්නේ ජොරොපෝ (වේගවත් රිද්මයක් සහ එහි ෆ්ලෙමෙන්කෝ පරම්පරාවේ ප්රතිඵලයක් ලෙස තට්ටු කිරීමක් ද ඇත) සහ ගැලරොන් (කව්බෝයිවරු වැඩ කරන අතරතුර එය බොහෝ විට ඇසෙනු ඇත).[417][435][436][437]
ඇමසන් කලාපයේ සංගීතය ස්වදේශික ආගමික පිළිවෙත් මගින් දැඩි ලෙස බලපා ඇත. භාවිතා කරන සංගීත භාණ්ඩවලින් සමහරක් වන්නේ මැන්ගුවාරේ (විශාල සිලින්ඩරාකාර බෙර යුගලයකින් සමන්විත චාරිත්රානුකූල ආකාරයේ සංගීත භාණ්ඩයක්), ක්වේනා (තනු භාණ්ඩය), රොන්ඩඩෝර්, කොන්ගස්, සීනු සහ විවිධ වර්ගයේ නළා ය.[438][439][440]
සැන් ඇන්ඩ්රෙස්, ප්රොවිඩෙන්සියා සහ සැන්ටා කැටලිනා දූපත් සමූහයේ සංගීතය සාමාන්යයෙන් මැන්ඩලින්, ටබ්-බාස්, හකු අස්ථියක්, ගිටාරයක් සහ මරකාස් සමඟින් වාදනය වේ. සමහර ජනප්රිය දූපත් සමූහයේ රිද්මයන් වන්නේ ස්කොටිෂ්, කැලිප්සෝ, පොල්කා සහ මෙන්ටෝ ය.[441][442]
ජනප්රිය සංස්කෘතිය
[සංස්කරණය]
1550 දී ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය අතරතුර සර්සුවෙලා සමාගම් හරහා කොලොම්බියාවේ රංග ශාලාව හඳුන්වා දෙන ලදී. කොලොම්බියානු රංග ශාලාවට සංස්කෘතික අමාත්යාංශය සහ පෞද්ගලික සහ රාජ්ය සංවිධාන ගණනාවක් සහාය දක්වයි. බොගෝටා හි ඉබෙරෝ-ඇමරිකානු රංග ශාලාව කොලොම්බියාවේ ඉහළම වැදගත්කමක් ඇති සංස්කෘතික උත්සවය වන අතර ලෝකයේ විශාලතම රංග ශාලාවකි.[444] අනෙකුත් වැදගත් රංග උත්සව නම්: රූකඩ උළෙල (ෆෑන්ෆෙයාර්) (මෙඩෙලින්), මැනිසාලෙස් රඟහල උත්සවය, කැරිබියන් රඟහල උත්සවය (සැන්ටා මාර්ටා) සහ ජනප්රිය සංස්කෘතියේ කලා උළෙල "සංස්කෘතික ආක්රමණය" (බොගෝටා).[445][446][447]
කොලොම්බියානු සිනමාව කර්මාන්තයක් ලෙස තරුණ වුවද, මෑතකදී චිත්රපට කර්මාන්තය 2003 දී සම්මත කරන ලද චිත්රපට පනතේ සහාය ඇතිව වර්ධනය විය.[448] බොහෝ චිත්රපට උත්සව කොලොම්බියාවේ සිදු වේ, නමුත් වඩාත්ම වැදගත් දෙක වන්නේ ලතින් ඇමරිකාවේ පැරණිතම චිත්රපට උළෙල වන කාටජිනා චිත්රපට උළෙල සහ බොගෝටා චිත්රපට උළෙලයි.[443][449][450]
ජාතික වශයෙන් වැදගත් සංසරණ පුවත්පත් කිහිපයක් වන්නේ එල් ටියෙම්පෝ සහ එල් එස්පෙක්ටඩෝර් ය. කොලොම්බියාවේ රූපවාහිනියට පෞද්ගලිකව අයත් රූපවාහිනී ජාල දෙකක් සහ ජාතික ආවරණයක් සහිත රජය සතු රූපවාහිනී ජාල තුනක් මෙන්ම කලාපීය රූපවාහිනී ජාල හයක් සහ දේශීය රූපවාහිනී මධ්යස්ථාන දුසිම් ගණනක් ඇත. පුද්ගලික නාලිකා වන ආර්සීඑන් සහ කැරකොල් ඉහළම ශ්රේණිගත කිරීම් ලබා ඇත. කලාපීය නාලිකා සහ කලාපීය පුවත්පත් දෙපාර්තමේන්තුවක් හෝ වැඩි ගණනක් ආවරණය කරන අතර එහි අන්තර්ගතය මෙම විශේෂිත ක්ෂේත්රවල සාදා ඇත.[451][452][453]
කොලොම්බියාවේ ප්රධාන ජාතික ගුවන් විදුලි ජාල තුනක් ඇත: රේඩියෝඩිෆුසෝරා නැෂනල් ඩි කොලොම්බියා, රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ජාතික ගුවන් විදුලිය; කැරකොල් රේඩියෝ සහ ආර්සීඑන් රේඩියෝ, සිය ගණනක් අනුබද්ධිත පුද්ගලිකව අයත් ජාල. කැඩෙනා සුපර්, ටොඩෙලාර් සහ කොල්මුන්ඩෝ ඇතුළු තවත් ජාතික ජාල තිබේ. ගුවන් විදුලි මධ්යස්ථාන සිය ගණනක් තොරතුරු තාක්ෂණ හා සන්නිවේදන අමාත්යාංශයේ ලියාපදිංචි කර ඇත.[454]
ආහාර පිසීම
[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ විවිධ ආහාර සඳහා එහි විවිධ සත්ත්ව හා ශාක විශේෂ මෙන්ම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල සංස්කෘතික සම්ප්රදායන් ද බලපෑම් කරයි. කොලොම්බියානු කෑම වර්ග සහ අමුද්රව්ය කලාපය අනුව පුළුල් ලෙස වෙනස් වේ. වඩාත් පොදු අමුද්රව්ය සමහරක් නම්: සහල් සහ බඩ ඉරිඟු වැනි ධාන්ය වර්ග; අර්තාපල් සහ මඤ්ඤොක්කා වැනි අල; විවිධ රනිල කුලයට අයත් බෝග; හරක් මස්, කුකුල් මස්, ඌරු මස් සහ එළු ඇතුළු මස්; මාළු; සහ මුහුදු ආහාර.[455][456] කොලොම්බියානු ආහාරවල කේප් ගූස්බෙරි, ෆයිජෝවා, අරසා, ඩ්රැගන් ෆෘට්, මැන්ගොස්ටිනෝ, ග්රැනඩිල්ලා, පැපොල්, පේර, මෝරා (බ්ලැක්බෙරි), ලුලෝ, සෝර්සොප් සහ පැෂන්ෆෲට් වැනි විවිධ නිවර්තන පලතුරු ද අඩංගු වේ.[457] කොලොම්බියාව ලොව විශාලතම පලතුරු යුෂ පාරිභෝගිකයින්ගෙන් එකකි.[458]
වඩාත් නියෝජිත ආහාර රුචිය සහ සුප් අතර පැටකෝන් (බැදපු කොළ කෙසෙල්), සැන්කොචෝ ද ගැලිනා (මුල් එළවළු සහිත කුකුළු මස් සුප්) සහ අජියාකෝ (අර්තාපල් සහ ඉරිඟු සුප්) ඇතුළත් වේ. නියෝජිත කෙටි ආහාර සහ පාන් වන්නේ පැන්ඩෙබෝනෝ, අරෙපාස් (ඉරිඟු කේක්), අබොරාජඩෝස් (චීස් සමඟ බැදපු පැණිරස කෙසෙල්), ටෝර්ටා ද චොක්ලෝ, එම්පානඩාස් සහ ඇල්මොජබානාස් ය. නියෝජිත ප්රධාන ආහාර මාලා වන්නේ බන්ඩෙජා පයිසා, ලෙචෝනා ටොලිමෙන්ස්, මැමෝනා, ටමාල්ස් සහ මාළු කෑම (ඇරෝස් ද ලීසා වැනි), විශේෂයෙන් කිබ්බේ, සූරෝ, කොස්ටෙනෝ චීස් සහ කැරිමනෝලා ද අනුභව කරන වෙරළබඩ ප්රදේශවල ය. නියෝජිත අතුරු කෑම වන්නේ පැපාස් චොරෙඩාස් (චීස් සමඟ අර්තාපල්), රෙමොලචාස් රෙලෙනාස් කොන් හුවෙවෝ ඩුරෝ (තදින් තම්බා බිත්තරවලින් පිරවූ බීට්) සහ ඇරෝස් කොන් කොකෝ (පොල් සහල්) ය.[457][455] කාබනික ආහාර විශාල නගරවල වර්තමාන ප්රවණතාවයකි, සාමාන්යයෙන් රට පුරා පලතුරු සහ එළවළු ඉතා ස්වාභාවික හා නැවුම් වුවද.
නියෝජිත අතුරුපස වන්නේ බුනුවෙලෝස්, නැටිලස්, මාරියා ලුයිසා කේක්, ගුවාබා (පේර ජෙලි), කොකාඩාස් (පොල් බෝල), කැස්කිටෝස් ඩි ගුවාබා (කැන්ඩිඩ් පේර ලෙලි), ටෝර්ටා ඩි නටස්, ඔබ්ලියස්, ෆ්ලැන්කෝ, අඹ, රොහෝස්කන්, බංගල් ඩි ෆයිජෝවා, ඩල්සේ ඩි පපායුවේලා, ටෝටා ඩි මොජිකොන් සහ එස්පන්ජාඩෝ ඩි කුරුබා. සාමාන්ය සෝස් (සල්සා) යනු හොගාඕ (තක්කාලි සහ ළූණු සෝස්) සහ කොලොම්බියානු විලාසිතාවේ අජියි.[457][455]
කෝපි (ටින්ටෝ), ෂැම්පස්, චෝලාඩෝ, ලුලාඩා, ඇවෙනා කොලොම්බියානා, උක් යුෂ, අගුවාපනේලා, අගුවාඩියන්ට්, උණුසුම් චොකලට් සහ නැවුම් පලතුරු යුෂ (බොහෝ විට ජලය හෝ කිරි වලින් සාදන ලද) සමහර නියෝජිත පාන වර්ග වේ.[457][455]
ක්රීඩා
[සංස්කරණය].jpg)
ටෙජෝ යනු කොලොම්බියාවේ ජාතික ක්රීඩාව වන අතර එය ඉලක්කයකට පහර දීම සඳහා ප්රක්ෂේපණ දියත් කිරීම ඇතුළත් කණ්ඩායම් ක්රීඩාවකි.[459] නමුත් කොලොම්බියාවේ සියලුම ක්රීඩා අතරින් පාපන්දු ක්රීඩාව වඩාත් ජනප්රියයි. කොලොම්බියාව 2001 කෝපා ඇමරිකාවේ ශූරයා වූ අතර, එහිදී ඔවුන් පරාජය නොවී, ගෝල ලබා නොදී සහ සෑම තරඟයක්ම ජයග්රහණය කරමින් නව වාර්තාවක් තැබීය. කොලොම්බියාව දෙවරක් "වසරේ චලනය" ලෙස සම්මානයට පාත්ර වී ඇත.[460]
කොලොම්බියාව රෝලර් ස්කේටර්වරුන් සඳහා කේන්ද්රස්ථානයකි. ජාතික කණ්ඩායම ලෝක රෝලර් ස්පීඩ් ස්කේටිං ශූරතාවලියේදී සදාකාලික බලාගාරයකි.[461] කොලොම්බියාව සාම්ප්රදායිකව පාපැදි පැදීමේ ක්රීඩාවට ඉතා දක්ෂ වී ඇති අතර කොලොම්බියානු පාපැදිකරුවන් විශාල සංඛ්යාවක් පාපැදි පැදීමේ ප්රධාන තරඟ ජයග්රහණය කර ඇත.[462]
කාටජිනා සහ බැරැන්කිල්ලා වැනි නගරවල බේස්බෝල් ජනප්රියයි. එම නගරවලින් හොඳ ක්රීඩකයින් පැමිණ ඇත: ඔර්ලන්ඩෝ කැබ්රේරා, 1997 සහ 2010 දී ලෝක ශ්රේණියේ ශූරයා වූ එඩ්ගාර් රෙන්ටෙරියා[463] සහ මේජර් ලීග් බේස්බෝල් ක්රීඩා කළ තවත් අය. කොලොම්බියාව 1947 සහ 1965 දී ලෝක ආධුනික ශූරයා විය.[464]
බොක්සිං යනු කොලොම්බියාවට වැඩිම ලෝක ශූරයන් බිහි කළ ක්රීඩා වලින් එකකි.[465][466]
කොලොම්බියානුවන්ගේ ක්රීඩා මනාපයන් තුළ මෝටර් ක්රීඩා ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී; ජුවාන් පැබ්ලෝ මොන්ටෝයා යනු ෆෝමියුලා වන් ඉසව් 7 ක් ජයග්රහණය කිරීම සඳහා ප්රසිද්ධ ධාවන මෝටර් රථ රියදුරෙකි. කොලොම්බියාව BMX, ජූඩෝ, වෙඩි තැබීමේ ක්රීඩාව, ටයිකොන්ඩෝ, මල්ලවපොර, ඉහළ කිමිදීම සහ මලල ක්රීඩා වැනි ක්රීඩාවල ද විශිෂ්ටත්වය දක්වා ඇති අතර බර ඉසිලීමේ සහ පන්දු යැවීමේ දිගු සම්ප්රදායක් ද ඇත.[467][468][469]
සටහන්
[සංස්කරණය]- ^ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්, බාස්ක්, ඉතාලියානුවන්, ජර්මානුවන්, ප්රංශ ජාතිකයන්, අනෙකුත් යුරෝපීයයන්, අරාබිවරුන් සහ යුදෙව්වන් ඇතුළුව
- ^
i/kəˈlʌmbiə/ kə-LUM-bee-ə, /ʔˈlɒmʔ/ --LOM--;[14] ස්පාඤ්ඤ: [koˈlombja]
- ^ ස්පාඤ්ඤ: . IPA transcription of "República de Colombia": ස්පාඤ්ඤ pronunciation: [reˈpuβlika ðe koˈlombja].
- ^ Balboa is best known for being the first European to see the Pacific Ocean in 1513, which he called Mar del Sur (or "Sea of the South") and would facilitate Spanish exploration and settlement of South America.
- ^ A royal decree of 1713 approved the legality of Palenque de San Basilio founded by runaway slaves as a refuge in the seventeenth century. The people of San Basilio fought against slavery, thereby giving rise to the first free place in the Americas.[71] Its main leader was Benkos Biohó, who was born in West Africa.[72]
- ^ Peter Claver was a Spaniard who traveled to Cartagena in 1610 and was ordained as a Jesuit priest in 1616. Claver cared for African slaves for thirty-eight years, defending their lives and the dignity.[73][74]
- ^ Héctor Abad was a prominent medical doctor, university professor, and human rights leader whose holistic vision of healthcare led him to found the Colombian National School of Public Health. The increasing violence and human rights abuses of the 1970s and 1980s led him to fight for social justice in his community.[131][132]
- ^ Javier de Nicoló was a Salesian priest who grew up in war-torn Italy and arrived in Colombia a year after the Bogotazo. He developed a program that has offered more than 40,000 young people the education and moral support they needed to become productive citizens.[133]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "Por la cual se dictan normas especiales para la organización y el funcionamiento del Departamento Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina". 5 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 October 2023.
ARTÍCULO 42. IDIOMA Y LENGUA OFICIAL EN EL DEPARTAMENTO ARCHIPIELAGO. Son oficiales en el Departamento Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina el castellano y el inglés comunmente hablado por las comunidades nativas del Archipiélago.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;grupos étnicosනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ "Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America". Statista. 26 October 2022. 19 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 November 2022.
- ^ "Surface water and surface water change". Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). 24 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 October 2020.
- ^ "Proyecciones de Población DANE". 10 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 April 2023.
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Colombia)". www.imf.org. International Monetary Fund. 16 April 2024. 16 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 April 2024.
- ^ "Colombia - The World Factbook". 18 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය September 23, 2024.
- ^ "Human Development Report 2025" (PDF) (ඉංග්රීසි බසින්). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 May 2025.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title I – Concerning Fundamental Principles – Article 10)
- ^ "LEY 47 DE 1993" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). alcaldiabogota.gov.co. 11 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2014.
- ^ "The official Colombian time" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). horalegal.inm.gov.co. 9 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2014.
- ^ "Decreto 4175 de 2011, artículo 6, numeral 14" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Presidencia de la República de Colombia. 15 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 March 2016.
- ^ Jones, Daniel (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18 වන ed.), Cambridge University Press,
- ^ "Colombia herencia cultural más allá de la colonia". procolombia.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 28 March 2017. 26 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ "News & Events - Irlandeses en Colombia y Antioquia". Department of Foreign Affairs of Ireland. 26 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 September 2022.
- ^ "Estos fueron los primeros alemanes en Colombia". Revista Diners (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 10 June 2019. 5 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 December 2021.
- ^ Vidal Ortega, Antonino; D'Amato Castillo, Giuseppe (1 December 2015). "Los otros, sin patria: italianos en el litoral Caribe de Colombia a comienzos del siglo XX". Caravelle. Cahiers du monde hispanique et luso-brésilien (ප්රංශ බසින්) (105): 153–175. doi:10.4000/caravelle.1822. ISSN 1147-6753. 6 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ Salamanca, Helwar Figueroa; Espitia, Julián David Corredor (31 July 2019). ""En una ciudad gris y silenciosa": la migración francesa en Bogotá (1900-1920)". Anuario de Historia Regional y de las Fronteras (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 24 (2): 75–100. doi:10.18273/revanu.v24n2-2019003. ISSN 2145-8499. S2CID 203515282. 6 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ Fawcett de Posada, Louise; Posada Carbó, Eduardo (1992). "En la tierra de las oportunidades: los sirio-libaneses en Colombia" [In the land of opportunity: the Syrian-Lebanese in Colombia] (PDF). Boletín Cultural y Bibliográfico (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 29 (29). publicaciones.banrepcultural.org: 8–11. 2 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 July 2017.
- ^ S.A.S, Editorial La República (26 April 2022). "Colombia y Medio Oriente". Diario La República (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 24 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ Tiempo, Casa Editorial El (7 March 2019). "Los palestinos que encontraron un segundo hogar en el centro de Bogotá". El Tiempo (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 31 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ Faucher, Nicolás Murillo (11 August 2014). "La herencia Africana en Colombia". Libre Pensador (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 27 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ "El patrimonio cultural de seis pueblos indígenas renace con 'Sembrando Nuestros Saberes' en Colombia". aa.com.tr. 26 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 February 2023.
- ^ "World Health Organization Assesses the World's Health Systems" (ඉංග්රීසි බසින්). World Health Organization. 9 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 March 2023.
- ^ "Colombia Healthcare System". International Citizens Insurance (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 30 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 March 2023.
- ^ "NATO - Topic: Relations with Colombia". Nato.int. 30 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 August 2022.
- ^ Samuels, Brett (10 March 2022). "Biden designates Colombia as major non-NATO ally". The Hill. 18 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2022.
- ^ República, Subgerencia Cultural del Banco de la. "La Red Cultural del Banco de la República". banrepcultural.org. 1 May 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 October 2020.
- ^ a b Carlos Restrepo Piedrahita (February 1992). "El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento". Revista Credencial (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 5 January 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 February 2008.
- ^ Helena Guedes, Maria. A Grande Colômbia!. Clube de Autores. p. 141.
- ^ Correal, Urrego G. (1993). "Nuevas evidencias culturales pleistocenicas y megafauna en Colombia". Boletin de Arqueologia (8): 3–13.
- ^ Hoopes, John (1994). "Ford Revisited: A Critical Review of the Chronology and Relationships of the Earliest Ceramic Complexes in the New World, 6000-1500 B.C. (1994)". Journal of World Prehistory. 8 (1): 1–50. doi:10.1007/bf02221836. S2CID 161916440. 21 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2019.
- ^ "San Jacinto". Google Arts & Culture (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-05-16.
- ^ Van der Hammen, Thomas; Urrego, Gonzalo Correal (September 1978). "Prehistoric man of the Sabana de Bogotá: Data for an ecological prehistory". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 25 (1–2): 179–190. Bibcode:1978PPP....25..179V. doi:10.1016/0031-0182(78)90077-9.
- ^ Alberge, Dalya (29 November 2020). "Sistine Chapel of the ancients' rock art discovered in remote Amazon forest". The Guardian. 30 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 June 2021.
- ^ Broadbent, Sylvia (1965). "Los Chibchas: organización socio-polític". Serie Latinoamericana. 5.
- ^ Anderson, Jon Lee (2018-03-20). "Stepping Beyond Cartagena: Exploring Colombia's Northern Reaches". Condé Nast Traveler (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-05-16.
- ^ Álvaro Chaves Mendoza; Jorge Morales Gómez (1995). Los indios de Colombia (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Vol. 7. Editorial Abya Yala. ISBN 978-9978-04-169-7. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ "Historia de Colombia: el establecimiento de la dominación española – Los Pueblos Indígenas del Territorio Colombiano" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 September 2016.
- ^ "Polynesians, Native Americans made contact before European arrival, genetic study finds". Phys.org. 2020-07-08.
- ^ Ioannidis, Alexander G.; et al. (July 2020). "Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement by Alexander G. Ioannidis et al". Nature. 583 (7817): 572–577. doi:10.1038/s41586-020-2487-2. PMC 8939867. PMID 32641827.
- ^ Nicolás del Castillo Mathieu (March 1992). "La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia". Revista Credencial (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 19 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 February 2008.
- ^ "Alonso de Ojeda" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 4 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 April 2014.
- ^ "Rodrigo de Bastidas" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 23 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 April 2014.
- ^ "Cristóbal Colón" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 6 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 April 2014.
- ^ "Vasco Núñez de Balboa" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 7 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 April 2014.
- ^ Vázquez, Trinidad Miranda (1976). La gobernación de Santa Marta (1570–1670) Vol. 232 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC-CSIC Press. p. 3. ISBN 978-84-00-04276-9. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ Plá, María del Carmen Borrego (1983). Cartagena de Indias en el siglo XVI. Vol. 288 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC-CSIC Press. pp. 3–5. ISBN 978-84-00-05440-3. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ Francis, John Michael, ed. (2007). Invading Colombia: Spanish accounts of the Gonzalo Jiménez de Quesada expedition of conquest Vol. 1. Penn State Press. ISBN 978-0-271-02936-8. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ Jaramillo Uribe, Jaime (1989). "Perfil histórico de Bogotá". Historia Crítica (ස්පාඤ්ඤ බසින්) (1): 5–19. doi:10.7440/histcrit1.1989.01. ISSN 0121-1617. 2 May 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 August 2024.
- ^ Silvia Padilla Altamirano (1977). La encomienda en Popayán: tres estudios (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC Press. pp. 4–5. ISBN 978-84-00-03612-6. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ Massimo Livi Bacci (2012). El dorado en el pantano (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Marcial Pons Historia. ISBN 978-84-92820-65-8. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ Ramírez, Natalia; Gutiérrez, Germán (2010). "Félix de Azara: Observaciones conductuales en su viaje por el Virreinato del Río de la Plata". Revista de historia de la psicología. 31 (4): 52–53. 17 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 May 2016.
- ^ "El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh". National Geographic. 13 February 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 August 2013.
- ^ "La Conquista del Nuevo Reino de Granada: la interpretación de los siete mitos (III) – RESTALL, Matthew: Los siete mitos de la conquista española, Barcelona, 2004" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). queaprendemoshoy.com/. 9 February 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 September 2016.
- ^ Jorge Augusto Gamboa M. "Las sociedades indígenas del Nuevo Reino de Granada bajo el dominio español" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Instituto Colombiano de Antropología e Historia. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Las plantas medicinales en la época de la colonia y de la independencia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombiaaprende.edu.co. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 April 2014.
- ^ a b Mayorga, Fernando (2002). "La propiedad de tierras en la Colonia: Mercedes, composición de títulos y resguardos indígenas". banrepcultural.org (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 April 2014.
- ^ a b Germán Colmenares. "Historia económica y órdenes de magnitud, Capítulo 1: La Formación de la Economía Colonial (1500–1740)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 April 2014.
- ^ a b Margarita González. "La política económica virreinal en el Nuevo Reino de Granada: 1750–1810" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Domingo, Mariano Cuesta (2004). "Alonso de Santa Cruz, cartógrafo y fabricante de instrumentos náuticos de la Casa de Contratación" [Alonso de Santa Cruz, Cartographer and Maker of Nautical Instruments of the Spanish Casa de Contratación]. Revista Complutense de Historia de América (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 30: 7–40. 3 February 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 November 2020.
- ^ John Huxtable Elliott (2007). Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America, 1492–1830. Yale University Press. pp. 124–125. ISBN 978-0-300-12399-9. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 November 2020.
- ^ Shaw, Jeffrey M. (2019). Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia. Abc-Clio. p. 429. ISBN 9781440839337. 15 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 March 2023.
- ^ "Law VIII ("Royal Audiencia and Chancery of Santa Fe in the New Kingdom of Granada") of Title XV ("Of the Royal Audiencias and Chanceries of the Indies") of Book II" (PDF). congreso.gob.pe. 29 June 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 April 2014.
- ^ Fernando Mayorga García; Juana M. Marín Leoz; Adelaida Sourdis Nájera (2011). El patrimonio documental de Bogotá, Siglos XVI – XIX: Instituciones y Archivos (PDF). Subdirección Imprenta Distrital – D.D.D.I. ISBN 978-958-717-064-1. 7 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Julián Bautista Ruiz Rivera (1975). Encomienda y mita en Nueva Granada en el siglo XVII. Editorial CSIC Press. pp. xxi–xxii. ISBN 978-84-00-04176-2. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ a b Jorge Cerdá Crespo (2010). Conflictos coloniales: la guerra de los nueve años 1739–1748 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad de Alicante. ISBN 978-84-9717-127-4. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ Génesis y desarrollo de la esclavitud en Colombia siglos XVI y XVII (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad del Valle. 2005. ISBN 978-958-670-338-3.
- ^ Alvaro Gärtner (2005). Los místeres de las minas: crónica de la colonia europea más grande de Colombia en el siglo XIX, surgida alrededor de las minas de Marmato, Supía y Riosucio. Universidad de Caldas. ISBN 978-958-8231-42-6. 21 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ Moñino, Yves; Schwegler, Armin (2002). Palenque, Cartagena y Afro-Caribe: historia y lengua. Walter de Gruyter. pp. vii–ix, 21–35. ISBN 978-3-11-096022-8. 21 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2021.
- ^ "Palenque de San Basilio" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). urosario.edu.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Proceso de beatificación y canonización de San Pedro Claver. Edición de 1696. Traducción del latín y del italiano, y notas de Anna María Splendiani y Tulio Aristizábal S. J. Pontificia Universidad Javeriana. Universidad Católica del Táchira. 2002.
- ^ Valtierra, Ángel. 1964. San Pedro Claver, el santo que liberó una raza.
- ^ "La esclavitud negra en la América española" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). gabrielbernat.es. 2003. 26 November 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2016.
- ^ Villamar, Cuauhtemoc (March 2022). "El Galeón de Manila y el comercio de Asia: Encuentro de culturas y sistemas". Interacción Sino-Iberoamericana / Sino-Iberoamerican Interaction. 2 (1): 85–109. doi:10.1515/sai-2022-0008. S2CID 249318172.
- ^ Rivera, Julián Bautista Ruiz (1997). "Reformismo local en el nuevo Reino de Granada. Temas americanistas N° 13" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). pp. 80–98. 3 November 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 April 2014.
- ^ Jaime U. Jaramillo; Adolfo R. Maisel; Miguel M. Urrutia (1997). Transferring Wealth and Power from the Old to the New World: Monetary and Fiscal Institutions in the 17th Through the 19th Centuries – Chapter 12 (PDF). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02727-4. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Greshko, Michael. "Did This Spanish Shipwreck Change the Course of History?". National Geographic. 3 November 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "José Celestino Mutis in New Granada: A life at the service of an Expedition (1760–1808)". Real Jardín Botánico. 13 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 April 2014.
- ^ Angela Perez-Mejia (2004). A Geography of Hard Times: Narratives about Travel to South America, 1780–1849 – Part I: The scholar and the baron: Voyage of the exact sciences. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-6013-9. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ John Wilton Appel (1994). Francisco José de Caldas: A Scientist at Work in Nueva Granada. American Philosophical Society. p. 3. ISBN 978-0-87169-845-2.
- ^ "Independencia de Colombia: ¿por qué se celebra el 20 de julio?" [Independence of Colombia: Why is it celebrated on 20 July?]. El País (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 20 July 2017. ISSN 1134-6582. 18 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 July 2018.
- ^ McFarlane, Anthony (January 1982). "El colapso de la autoridad española y la génesis de la independencia en la Nueva Granada". Revista Desarrollo y Sociedad (7): 99–120. doi:10.13043/dys.7.3.
- ^ Rodriguez Gómez, Juan Camilo. "La independencia del Socorro en la génesis de la emancipación colombiana" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 10 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 April 2017.
- ^ Gutiérrez Ardila, Daniel (December 2011). "Colombia y Haití: historia de un desencuentro (1819–1831)" [Colombia and Haití: History of a Misunderstanding (1819–1831)]. Secuencia (ස්පාඤ්ඤ බසින්) (81): 67–93. 7 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Gutiérrez Escudero, Antonio. "Un precursor de la emancipación americana: Antonio Nariño y Álvarez" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades 8.13 (2005). pp. 205–220. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Sourdis Nájera, Adelaida. "Independencia del Caribe colombiano 1810–1821" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia – Edición 242. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Martínez Garnica, Armandao (2010). "Confederación de las Provincias Unidas de la Nueva Granada" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia – Edición 244. 24 June 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ "Acta de la Federación de las Provincias Unidas de Nueva Granada" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 1811. 25 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Ocampo López, Javier (1998). La patria boba. Cuadernillos de historia. Panamericana Editorial. ISBN 978-958-30-0533-6.
- ^ "Morillo y la reconquista, 1816–1819" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). udea.edu.co. 27 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 July 2017.
- ^ Ocampo López, Javier (2006). Historia ilustrada de Colombia – Capítulo VI (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Plaza y Janes Editores Colombia sa. ISBN 978-958-14-0370-7. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ Cartagena de Indias en la independencia (PDF). Banco de la República. 2011. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Cronología de las independencias americanas" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). cervantes.es. 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ Gutiérrez Ramos, Jairo (2008). "La Constitución de Cádiz en la Provincia de Pasto, Virreinato de Nueva Granada, 1812–1822". Revista de Indias (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 68 (242). Revista de Indias 68, no. 242: 222. doi:10.3989/revindias.2008.i242.640. 12 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Pareja, Alfaro; José, Francisco (2013). La Independencia de Venezuela relatada en clave de paz: las regulaciones pacíficas entre patriotas y realistas (1810–1846) (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 2 April 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ http://necrometrics.com/wars19c.htm සංරක්ෂණය කළ පිටපත 30 අප්රේල් 2015 at archive.today | "Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century"
- ^ http://remilitari.com/guias/victimario6.htm සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 මැයි 2008 at the Wayback Machine | In Spanish "De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios. Capítulo VI"
- ^ Silvio Arturo Zavala (1971). Revista de historia de América. Números 69-70. Ciudad de México: Instituto Panamericano de Geografía e Historia, pp. 303. "Para el primero, de 1400000 habs. que la futura Colombia tendría en 1809 (entre ellos 78000 negros esclavos), (...) mortaldad que él mismo señala a tal guerra (unos 400 000 muertos para la Gran Colombia, entre ellos, 250 000 venezolanos)."
- ^ Walker, Alexander (1822). (Gran) Colombia, relación geográfica, topográfica, agrícola, comercial y política de este país: Adaptada para todo lector en general y para el comerciante y colono en particular (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Vol. 1. Banco de la República.
- ^ Sosa Abella, Guillermo (2009). "Los ciudadanos en la Constitución de Cúcuta – Citizenship in the Constitution of Cúcuta" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Instituto Colombiano de Antropología e Historia (icanh). 23 September 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Mollien, Gaspard-Théodore. "El viaje de Gaspard-Théodore Mollien por la República de Colombia en 1823. CAPÍTULO IX" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Biblioteca Virtual del Banco de la República. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ "Avatares de una Joven República – 2. La Constitución de Cúcuta" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad de Antioquia. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ a b "Colombia profile - Timeline". BBC News. 27 August 2012. 26 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 January 2023.
- ^ a b Blanco Blanco, Jacqueline (2007). "De la gran Colombia a la Nueva Granada, contexto histórico-político de la transición constitucional" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Militar Nueva Granada. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Colombia". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. 12 January 2022. (Archived 2022 edition)
- ^ a b Arana, Edgar. "Historia Constitucional Colombiana" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Libre Seccional Pereira. 27 March 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Londoño, Juan Fernando (2009). Partidos políticos y think tanks en Colombia (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). International Institute for Democracy and Electoral Assistance. p. 129. ISBN 978-91-85724-73-4. 27 March 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Aguilera, Miguel (1965). La Legislación y el derecho en Colombia. Historia extensa de Colombia. Vol. 14. Bogotá: Lemer. pp. 428–442.
- ^ Restrepo, Eduardo (2006). "Abolitionist arguments in Colombia". História Unisinos (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 10 (3): 293–306. 8 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ "Constituciones que han existido en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Banco de la República. 7 August 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ España, Gonzalo (2013). El país que se hizo a tiros (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Penguin Random House. ISBN 978-958-8613-90-1. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2018.
- ^ "The 1903 Treaty and Qualified Independence". U.S. Library of Congress. 11 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 September 2020.
- ^ Beluche, Olmedo (2003). "The true history of the separation of 1903 – La verdadera historia de la separación de 1903" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ARTICSA. 30 October 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "El tratado Urrutia-Thomson. Dificultades de política interna y exterior retrasaron siete años su ratificación" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 2003. 15 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 October 2015.
- ^ Atehortúa Cruz; Adolfo León (2014). "El conflicto Colombo-Peruano – Apuntes acerca de su desarrollo e importancia histórica". Historia y Espacio (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 3 (29): 51–78. doi:10.25100/hye.v3i29.1664. hdl:10893/1003. S2CID 252776167. 30 October 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Alape, Arturo (1983). El Bogotazo: Memorias Del Olvido (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Fundación Universidad Central.
- ^ Braun, Herbert (1987). Mataron a Gaitán: vida pública y violencia urbana en Colombia (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Nacional de Colombia, Centro Editorial. ISBN 978-958-17-0006-6.
- ^ Charles Bergquist; David J. Robinson (1997–2005). "Colombia". Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005. Microsoft Corporation. http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html. ප්රතිෂ්ඨාපනය 16 April 2006. On 9 April 1948, Gaitán was assassinated outside his law offices in downtown Bogotá. The assassination marked the start of a decade of bloodshed, called La Violencia (The Violence), which took the lives of an estimated 180,000 Colombians before it subsided in 1958.
- ^ Carlos Horacio Urán (1986). "Colombia y los Estados Unidos en la Guerra de Corea" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). The Kellogg Institute for International Studies. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Atehortúa Cruz, Adolfo (2 February 2010). "El golpe de Rojas y el poder de los militares" [Rojas' coup d'etat and the power of army men]. Folios (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 1 (31): 33–48. doi:10.17227/01234870.31folios33.48.
- ^ Ayala Diago, César Augusto (2000). "Gustavo Rojas Pinilla, 100 años, 1900–1975" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Banco de la República. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 April 2017.
- ^ Alarcón Núñez, Óscar (2006). "1957–1974 El Frente Nacional" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 April 2017.
- ^ ROJAS, Diana Marcela. La alianza para el progreso de Colombia. Análisis Político, [S.l.], v. 23, n. 70, p. 91–124, Sep. 2010. ISSN 0121-4705
- ^ Ayala Diago, César Augusto (1999). "Frente Nacional: acuerdo bipartidista y alternación en el poder" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 5 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 April 2017.
- ^ "El Frente Nacional" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 2006. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 April 2017.
- ^ a b Historical Commission on the Conflict and Its Victims (CHCV) (February 2015). "Contribution to an Understanding of the Armed Conflict in Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 21 January 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 February 2016.
- ^ Lilian Yaffe (3 October 2011). "Armed conflict in Colombia: analyzing the economic, social, and institutional causes of violent opposition" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). icesi.edu.co. 16 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 April 2013.
- ^ "Tomas y ataques guerrilleros (1965–2013)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). centrodememoriahistorica.gov.co. 5 June 2017. 26 August 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ Héctor Abad Faciolince (2006). Oblivion: A Memoir. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-53393-9.
- ^ "Oblivion: a memoir by Hector Abad wins Wola-Duke human rights book award". wola.org. 12 October 2012. 7 July 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 January 2016.
- ^ "First-class citizens: Father de Nicoló and the street kids of Colombia". iaf.gov. 28 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2016.
- ^ a b Historical Memory Group (2013). "Enough Already!" Colombia: Memories of War and Dignity (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). The National Center for Historical Memory's (NCHM). ISBN 9789585760844. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Mario A. Murillo; Jesús Rey Avirama (2004). Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization. Seven Stories Press. p. 54. ISBN 978-1-58322-606-3.
- ^ "The Colombian Cartels". WGBH educational foundation. 28 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 May 2020.
- ^ "20 grandes cambios que generó la Constitución de 1991" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). elpais.com.co. 11 December 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2013.
- ^ "Colombian Constitution of 1991" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). secretariasenado.gov.co. 28 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 March 2014.
- ^ Mercado, Juan Guillermo (22 September 2013). "Desmovilización, principal arma contra las guerrillas" [Demobilization, main weapon against the guerrillas]. El Tiempo (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 23 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 September 2013.
- ^ "Former Colombian President Alvaro Uribe Speaks at Yale SOM". Yale School of Management. 3 December 2012. 20 December 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 June 2016.
- ^ "Colombia". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 24 September 2015. (Archived 2015 edition)
- ^ "Oscar Morales and One Million Voices Against FARC". Movements.org. 23 July 2010. Archived from the original on 22 October 2013. සම්ප්රවේශය 1 April 2013.
- ^ "Colombia's peace deals". altocomisionadoparalapaz.gov.co. 14 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 September 2017.
- ^ "Colombia referendum: Voters reject Farc peace deal". BBC News. 3 October 2016. 30 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2016.
- ^ "Plebiscito 2 octubre 2016 – Boletín Nacional No. 53". Registraduría Nacional de Estado Civil. 2 October 2016. 3 October 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 November 2016.
- ^ "Colombia signs new peace deal with Farc". BBC News. 24 November 2016. 28 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 June 2018.
- ^ Partlow, Joshua; Miroff, Nick (30 November 2016). "Colombia's congress approves historic peace deal with FARC rebels". The Washington Post. 1 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 December 2016.
- ^ "Nobel Lecture by Juan Manuel Santos, Oslo, 10 December 2016". NobelPrize.org. 10 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 December 2016.
- ^ "The Victims and Land Restitution Law" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). unidadvictimas.gov.co. 25 September 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 December 2014.
- ^ "the Land Restitution Unit". restituciondetierras.gov.co. 4 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 March 2013.
- ^ Peters, Toni (12 October 2011). "Colombia has improved under Santos: Human Rights Watch". Colombia Reports. 13 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 March 2015.
- ^ "ABC Jurisdicción Especial para la Paz". Oficina del Alto Comisionado para la Paz. 5 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 August 2016.
- ^ "Pope at Colombia prayer meeting for reconciliation weeps with victims". radiovaticana.va. 8 September 2017. 9 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 September 2017.
- ^ "Colombia's president-elect Duque wants to 'unite country'". BBC News. 18 June 2018. 18 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 April 2021.
- ^ "Iván Duque: Colombia's new president sworn into office". BBC News. 8 August 2018. 30 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 July 2021.
- ^ "Colombia and Venezuela restore diplomatic relations". BBC News. 11 August 2010. 13 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 June 2018.
- ^ "Colombia reitera ofrecimiento de ayuda humanitaria a Venezuela" [Colombia reiterates offer of humanitarian aid to Venezuela]. Presidencia.gov.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 11 January 2018. 12 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 January 2018.
- ^ "Comunicado de prensa del Ministerio de Relaciones Exteriores" [Press release of the Ministry of Foreign Affairs]. Presidencia.gov.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 2 June 2017. 13 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 August 2017.
- ^ Caballero, Paula (20 September 2016). "A Short History of the SDGS". Impakter.com. 8 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 October 2017.
- ^ "Colombia rejects Venezuelan proposal to resume diplomatic relations". Reuters. 30 January 2020. 21 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 July 2021.
- ^ Guillermoprieto, Alma (22 July 2021). "Confrontation in Colombia | by Alma Guillermoprieto | The New York Review of Books" (ඉංග්රීසි බසින්). 1 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 July 2021.
- ^ "Former guerrilla Gustavo Petro wins Colombian election to become first leftist president". The Guardian (ඉංග්රීසි බසින්). 20 June 2022. 2 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 August 2022.
- ^ "Ex-rebel takes oath as Colombia's first left-wing president" (ඉංග්රීසි බසින්). Al Jazeera. 8 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 August 2022.
- ^ a b c d "Natural regions of Colombia and description of the three branches of the andes cordillera". colombia-sa.com. 14 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 March 2014.
- ^ a b "Maritime borders". Cancillería. cancilleria.gov.co. 31 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 June 2016.
- ^ "The Republic of Colombia shares land borders with five (5) countries". Cancillería. cancilleria.gov.co. 31 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 June 2016.
- ^ a b උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;කොලොම්බියාවේ භූගෝලය populationbyregionsනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ a b උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;කොලොම්බියාවේ භූගෝලය Population densityනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Colombia is part of the Ring of Fire" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). seisan.ingeominas.gov.co. 7 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 March 2014.
- ^ "Hydrography of Colombia". colombia-sa.com. 20 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 March 2014.
- ^ a b "Thermal floors" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 16 October 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 February 2014.
- ^ Delegatarios de países megadiversos. "Declaración de Cancún de países megadiversos afínes" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). inecc.gob.mx. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "Colombia Celebrates over 1,900 Bird Species". proaves.org. 9 December 2013. 19 December 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 December 2013.
- ^ "Colombia accounts for around 10% of the flora and fauna of the world". humboldt.org.co. 9 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 July 2013.
- ^ "La flor de mayo, Cattleya trianae, flor nacional" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 November 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 March 2017.
- ^ "Flora of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). parquesnacionales.gov.co. 25 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 December 2013.
- ^ Luis Fernando Potes. "Colombia is the second most biodiverse country in the world" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). prodiversitas.bioetica.org. 29 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "System of information about biodiversity of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Sistema de Información sobre Biodiversidad de Colombia. 23 May 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 April 2013.
- ^ "Informe sobre el estado de los recursos naturales renovables y del ambiente Componente de biodiversidad, 2010–2011" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). humboldt.org.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 25 May 2017.
- ^ "Dirección de Parques Nacionales Naturales de Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 5 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 November 2015.
- ^ "Change in forest area, 1990/2011 (%)". undp.org. 15 February 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 February 2015.
- ^ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
- ^ "Table 1: Total Renewable Freshwater Supply, by Country". worldwater.org. 31 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 April 2014.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title V – Concerning the organization of the state – Chapter 1 – Concerning the structure of the state – Article 113)
- ^ "Colombian lawmakers vote to limit presidents to single term". The San Diego Union-Tribune. 4 June 2015. 31 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 May 2017.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title V – Concerning the organization of the state – Chapter 1 – Concerning the structure of the state – Article 115)
- ^ "The Government of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 15 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 March 2014.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title VII – Concerning the executive branch)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title V – Concerning the organization of the state – Chapter 1 – Concerning the structure of the state – Article 114)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Chapter 4 – Concerning the senate – Article 171)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Chapter 5 – Concerning the chamber of representatives – Article 176)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title VI – Concerning the legislative branch – Chapter 1 – Concerning its structure and functions – Article 132)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title VII – Concerning the judiciary branch – Chapter 2 – Concerning ordinary jurisdiction – Article 234)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title VIII – Concerning the judiciary branch)
- ^ Landau, David (2017). Colombian Constitutional Law: Leading Cases. Oxford University Press. p. 217. ISBN 9780190640378.
The 1991 Constitution moved Colombia away from the inquisitorial criminal system that it has traditionally possessed (and where the judge plays the leading role in the criminal process), and toward an adversarial system more like the American system, where lawyers act for each side as the protagonists.
- ^ Ipsos-Napoleon Franco poll (1 June 2009). "Si no es Uribe, es Santos" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). semana.com. 16 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 March 2014.
- ^ "Colombian Court Blocks President's Bid for a Third Term". The New York Times. 26 February 2010. ISSN 0362-4331. 5 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 October 2015.
- ^ "escrutinio 2ª Vuelta 2010" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). registraduria.gov.co. 18 July 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 June 2014.
- ^ "escrutinio 2ª Vuelta 2014" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). registraduria.gov.co. 5 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "2ª Vuelta 2018" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). registraduria.gov.co. 18 June 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Woodford, Isabel; Vargas, Carlos; Araujo, Gabriel (23 June 2022). "Latin America's new 'pink tide' gains pace as Colombia shifts left; Brazil up next" (ඉංග්රීසි බසින්). Reuters. 28 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 July 2022.
- ^ Turkewitz, Julie (19 June 2022). "Francia Márquez — a former housekeeper and activist — is Colombia's first Black vice president". The New York Times (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). ISSN 0362-4331. 4 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 July 2022.
- ^ "The Ministry of Foreign Affairs". cancilleria.gov.co. 27 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 March 2014.
- ^ "Colombian Embassies and Consulates abroad". cancilleria.gov.co. 9 November 2015. 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 June 2016.
- ^ "Organismos multilaterales". cancilleria.gov.co. 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 April 2017.
- ^ "Mecanismos de Concertación e Integración Regionales". cancilleria.gov.co. 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 April 2017.
- ^ "Organismos regionales". cancilleria.gov.co. 5 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 April 2017.
- ^ "Organismos Intergubernamentales". cancilleria.gov.co. 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 April 2017.
- ^ A mutually beneficial relationship සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 පෙබරවාරි 2021 at the Wayback Machine. oecd.org (25 May 2018).
- ^ Relations with Colombia සංරක්ෂණය කළ පිටපත 21 මැයි 2017 at the Wayback Machine. nato.int (19 May 2017).
- ^ "Military Personnel – Logros de la Política Integral de Seguridad y Defensa para la Prosperidad" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). mindefensa. 23 June 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 June 2017.
- ^ "Military spending" (PDF). sipri.org. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 June 2017.
- ^ "Military expenditure (% of GDP)" (PDF). sipri.org. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 June 2017.
- ^ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. 6 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 November 2019.
- ^ "Colombian Constitution of 1991 (Title VII: The Executive Branch – Chapter VII: The Public Force)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 21 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 May 2017.
- ^ "Military units" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ejercito.mil.co. 3 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 March 2014.
- ^ "Forces and commands" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). armada.mil.co. 8 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 March 2014.
- ^ "Air units" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ejercito.mil.co. 17 December 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 March 2014.
- ^ a b "Codificación de la División Político-Administrativa de Colombia (Divipola)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). dane.gov.co. 9 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 March 2014.
- ^ a b Colombian Constitution of 1991 (Title XI – Concerning the territorial organization)
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title XI – Concerning the territorial organization – Chapter 3 – Concerning the municipal regime – Article 318)
- ^ Herrera Llanos, W (2011). "Régimen municipal en Colombia (Continuación del tema sobre Organización Territorial)". Revista de Derecho. Universidad del Norte: 27.
- ^ "Agriculture, Industry, Services". worldbank.org. 25 May 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 May 2017.
- ^ "Employment distribution by economic activity (by sex)". ilo.org. 25 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 May 2017.
- ^ "¿Cómo está compuesta la economía colombiana?" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). dinero.com. 29 September 2015. 20 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 September 2015.
- ^ "Cuentas Trimestrales – Producto Interno Bruto (PIB)" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). dane.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ "Colombian economy" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 12 May 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 April 2013.
- ^ "Colombia's GDP growth". World Bank. 5 July 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "General government total expenditure (Percent of GDP)". imf.org. 26 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2018.
- ^ "Deuda Externa de Colombia" (PDF). banrep.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 15 January 2018.
- ^ "Colombia". Index of Economic Freedom. The Heritage Foundation. Archived from the original on 9 April 2022. සම්ප්රවේශය 30 January 2015.
- ^ "Colombia Inflation Rate". banrep.gov.co. 16 January 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 January 2018.
- ^ "Colombia Unemployment Rate" (PDF). dane.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 31 January 2018.
- ^ "Incomes of informal workers grow less" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). portafolio.co. 21 December 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 December 2013.
- ^ "Colombia's Permanent Free Trade Zones Directory". investincolombia.com.co. 29 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 December 2013.
- ^ Zonas Francas සංරක්ෂණය කළ පිටපත 28 මැයි 2020 at the Wayback Machine. zonafrancadelpacifico.com
- ^ "IMF Executive Board Concludes 2018 Article IV Consultation with Colombia". imf.org. 4 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 May 2018.
- ^ "Informe de operaciones" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). superfinanciera.gov.co. 1 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "Reporte de Estabilidad Financiera" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrep.gov.co. 21 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "The Latin American Integrated Market (MILA)". mercadomila.com. 15 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 March 2014.
- ^ "Colombia's Colcap Index" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrep.org. 17 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "World Bank's 2017 Doing Business ranking" (PDF). doingbusiness.org. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 29 October 2016.
- ^ "Is Colombia a poor country? | – CountryReports". countryreports.org. 18 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 January 2022.
- ^ "International Trade Centre: Colombia Exports". intracen.org. 13 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 April 2015.
- ^ "Exports – partners" (PDF). dane.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 15 February 2018.
- ^ "Imports – partners" (PDF). dane.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 15 February 2018.
- ^ "Non-traditional exports" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). mincit.gov.co. 2 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 31 January 2014.
- ^ "Colombia: making many millionaires". Financial Times. 9 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 March 2014.
- ^ "País de ricos" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). dinero.com. 29 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 April 2013.
- ^ "GINI index (World Bank estimate) – Colombia". World Bank. 8 November 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 June 2021.
- ^ "Colombia and Peru demonstrate the most conducive environments for financial inclusion" (PDF). 2016 Global Microscope on Financial Inclusion – The Economist Intelligence Unit. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 9 January 2017.
- ^ "The Travel & Tourism Competitiveness Report 2017" (PDF). World Economic Forum. p. 130. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "UNWTO Tourism Highlights, 2018 Edition". unwto.org. 2018. doi:10.18111/9789284419876. ISBN 9789284419876.
- ^ "La OMT destaca crecimiento del turismo en Colombia en los últimos diez años" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). lainformacion.com. 25 June 2014. 11 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 June 2014.
- ^ "Agriculture and Livestock in Colombia, by FAO". 29 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Juan Valdez, garoto propaganda do Café da Colômbia chega aos 50 anos". 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Como é possível produzir óleo de palma de maneira sustentável". 6 January 2020. 15 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "COMO FUNCIONA A INDUSTRIA DE FLORES NA COLOMBIA – MAIOR EXPORTADOR MUNDIAL". 15 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ Kliefoth, Willis (2021-10-06). "Towards a greener, fairer and more productive land use sector in Colombia". Climate Focus (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 18 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2024-04-18.
- ^ "Colombian exports, by OEC". 3 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Primary Coal Exports". US Energy Information Administration. 13 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 July 2020.
- ^ "EIA 2019 Petroleum production". 15 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Colombian emeralds". 21 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Colombia Gold Production". 16 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 July 2022.
- ^ "Colombian Electricity Market – Evolución Variables de Generación Diciembre de 2016" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Unidad de Planeación Minero Energética de Colombia. 20 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 April 2014.
- ^ "2014 Global Green Economy Index" (PDF). Dual Citizen LLC. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 20 October 2014.
- ^ "Ministry of Transport" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). mintransporte.gov.co. 8 May 2011. 1 December 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "INVÍAS – Objectives and Functions" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). invias.gov.co. 6 December 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "Aerocivil – Funciones y Deberes" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). aerocivil.gov.co. 9 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "ANI – Objectives and Functions" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ani.gov.co. 24 December 2012. 24 September 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "the General Maritime Directorate (Dimar)". dimar.mil.co. 21 December 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ "Superintendency of Ports and Transport- Objectives and Functions" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). supertransporte.gov.co. 19 December 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "Declaración de importancia estratégica de los proyectos de inversión del programa vías" (PDF). 6 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 13 July 2022.
- ^ "Colombia pasó de 700 kilómetros de doble calzada en 2010 a 2.100". 22 November 2017. 18 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 July 2022.
- ^ a b c Champin, J., Cortés, R., Kohon, J., & Rodríguez, M. (2016). Desafíos del transporte ferroviario de carga en Colombia
- ^ Schipani, Andres (17 November 2014). "Ambitious plans to transform Colombia". Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2014.
- ^ "Colombia". United States Department of State. 18 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 January 2022.
- ^ "research groups in science and technology" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colciencias.gov.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ "Global Innovation Index 2024 : Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). 12 December 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2024-11-29.
- ^ "entrepreneurship and innovation in Colombia". venturebeat.com. 29 September 2013. 1 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2013.
- ^ "Colombia Startups" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). apps.co. 9 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 February 2014.
- ^ "Corporation for Biological Research (CIB)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). cib.org.co. 13 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 October 2013.
- ^ "International Center for Tropical Agriculture". 9 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2013.
- ^ "Inventos colombianos" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 20minutos.es. 4 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2013.
- ^ "Colombian military industry markets weapons and technology on international stage". dialogo-americas.com. 17 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 April 2017.
- ^ "Robots antiexplosivos". historico.unperiodico.unal.edu.co. 9 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ "Beyond Alzheimer's: the "Paisa Mutation"". udea.edu.co. 5 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 October 2013.
- ^ "Científicos colombianos" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). cienciagora.com.co. 29 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 October 2013.
- ^ "científicos del país más consultados" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). portal.redcolombiana.com. 29 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 October 2013.
- ^ "Estos son los científicos colombianos más destacados en el último lustro" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). eltiempo.com. 25 November 2009. 17 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 October 2013.
- ^ "¿Cuántos somos?". Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE). 27 March 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2020.
- ^ "Colombia – Population සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 ජනවාරි 2013 at the Wayback Machine". Library of Congress Country Studies.
- ^ "Population growth (annual %)". World Bank. 16 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2018.
- ^ "Encuesta Nacional de Demografía y Salud (ENDS)" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). profamilia.org.co. 8 April 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 May 2017.
- ^ "Long term population estimates and projections 1950–2100". cepal.org. 18 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 June 2016.
- ^ "Archived copy" (PDF). 19 January 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 8 February 2024.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ^ "Distribution of the population by regions". geoportal.dane.gov.co. 17 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 June 2016.
- ^ "Population density of Colombia". geoportal.dane.gov.co. 17 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 June 2016.
- ^ "Colombia: A Country Study". Countrystudies.us. 7 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 May 2010.
- ^ "World Urbanization Prospects" (PDF). un.org. 2 November 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 May 2015.
- ^ León Soler, Natalia. "Bogotá: de paso por la capital" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 18 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 June 2016.
- ^ "Internally Displaced People Figures". The Office of the United Nations High Commissioner for Refugees. 18 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 May 2014.
- ^ a b "Life expectancy at birth". who.int. 5 March 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 July 2021.
- ^ "Mortality rate, infant (per 1,000 live births)". World Bank. 21 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2018.
- ^ a b "UNESCO Institute for Statistics Colombia Profile". 6 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 May 2017.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;කොලොම්බියාවේ ජන විකාශනය LEY47DE1993නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Languages of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 29 September 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Jon Landaburu, Especialista de las lenguas de Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ambafrance-co.org. 16 December 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Map of the languages of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). lenguasdecolombia.gov.co. 10 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "The Languages of Colombia". Ethnologue (Free All). Ethnologue.com. 7 March 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 May 2010.
- ^ "Native languages of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). lenguasdecolombia.gov.co. 26 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 March 2014.
- ^ a b c "visibilización estadística de los grupos étnicos". Censo General 2018. Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE). 16 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2020.
- ^ a b "The ethnic and cultural diversity of Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). pedagogica.edu.co. 27 March 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2014.
- ^ "Mapa genético de los colombianos" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). historico.unperiodico.unal.edu.co. 17 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 June 2016.
- ^ Bushnell & Hudson, pp. 87–88.
- ^ Rojas, Winston; Parra, María Victoria; Campo, Omer; Caro, María Antonieta; Lopera, Juan Guillermo; Arias, William; Duque, Constanza; Naranjo, Andrés; García, Jharley; Vergara, Candelaria; Lopera, Jaime; Hernandez, Erick; Valencia, Ana; Caicedo, Yuri; Cuartas, Mauricio; Gutiérrez, Javier; López, Sergio; Ruiz-Linares, Andrés; Bedoya, Gabriel (September 2010). "Genetic make up and structure of Colombian populations by means of uniparental and biparental DNA markers". American Journal of Physical Anthropology. 143 (1): 13–20. doi:10.1002/ajpa.21270. PMID 20734436. සම්ප්රවේශය 13 February 2024.
- ^ a b "Raza/Etnia a la que pertenece". Latinobarómetro 2023 Colombia. සම්ප්රවේශය 13 February 2024.
- ^ Bushnell, David; Hudson, Rex A. (2010). The Society and Its Environment; Colombia: a country study (PDF). Federal Research Division, Library of Congress, Washington D.C. pp. 87, 92. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Society and slavery" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombia.com. සම්ප්රවේශය 9 September 2013.
- ^ "Resguardos indígenas – Concentra el 43% de los bosques naturales" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). siac.gov.co. 28 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 March 2014.
- ^ "Hostein, N. (2010). El pueblo wayuu de la Guajira colombo-venezolana: un panorama de su cultura. Cuadernos de Antropología, 20(1)". සම්ප්රවේශය 27 March 2014.
- ^ "Los pueblos indígenas de Colombia en el umbral del nuevo milenio. Población, cultura y territorio: bases para el fortalecimiento social y económico de los pueblos indígenas". dnp.gov.co. 12 March 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 March 2014.
- ^ "Ratifications for Colombia". ilo.org. සම්ප්රවේශය 26 March 2014.
- ^ Luis Álvaro Gallo Martínez (2011). "Inmigrantes a Colombia: Personajes extranjeros llegados a Colombia" (PDF). rodriguezuribe.co. 24 September 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Wabgou, M.; Vargas, D.; Carabalí, J. A. (2012). "Las migraciones internacionales en Colombia. Investigación & Desarrollo, 20(1) 142–167". uninorte.edu.co. 14 September 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 March 2015.
- ^ Vargas Arana, Pilar, and Luz Marina Suaza Vargas. "Los árabes en Colombia: Del rechazo a la integración." (2007).
- ^ "The Arab immigration to Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). nodo50.org. සම්ප්රවේශය 30 January 2014.
- ^ "Características de los migrantes de Venezuela a Colombia" (PDF). labourosario.com (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 14 August 2017. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Kurmanaev, Anatoly; González, Jenny Carolina (5 August 2019). "Colombia Offers Citizenship to 24,000 Children of Venezuelan Refugees". The New York Times. ISSN 0362-4331. 1 January 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 August 2019.
- ^ Beltrán Cely; William Mauricio (2013) (2013). Del monopolio católico a la explosión pentecostal' (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Nacional de Colombia, Facultad de Ciencias Humanas, Centro de Estudios Sociales (CES), Maestría en Sociología. ISBN 978-958-761-465-7. 27 March 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
{{cite book}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ^ Beltrán Cely; William Mauricio. "Descripción cuantitativa de la pluralización religiosa en Colombia" (PDF). Universitas humanística 73 (2012): 201–238. – bdigital.unal.edu.co. 29 March 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Religion in Latin America, Widespread Change in a Historically Catholic Region". Pew Research Center. 13 November 2014.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title II – Concerning rights, guarantees, and duties – Chapter I – Concerning fundamental rights – Article 19)
- ^ a b "21 Colombian clinics among the best 44 in Latin America". America Economia magazine. 23 June 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 June 2017.
- ^ "Ministra de Salud dice que la cobertura en este sector subió al 96%" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). El País (Colombia). 28 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 August 2013.
- ^ "Centro de Tratamiento e Investigación sobre Cáncer (CTIC)". presidencia.gov.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 12 October 2017.
- ^ "Cinco hospitales colombianos en el top 10 de los mejores de Latinoamérica". Agenciapi.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). සම්ප්රවේශය 30 March 2023.
- ^ "Global Top 250 Hospitals 2023" (PDF). Brand Finance: 14. 2023. 2023-04-07 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2025-06-26.
- ^ Mosquera, Eddy (17 February 2023). "Tres hospitales colombianos están entre los 100 mejores centros médicos del mundo". Caracol Radio (ස්පාඤ්ඤ බසින්). සම්ප්රවේශය 30 March 2023.
- ^ Colombian Constitution of 1991 (Title II – Concerning rights, guarantees, and duties – Chapter 2 – Concerning social, economic and cultural rights – Article 67)
- ^ a b "Ministerio de Educación de Colombia, Estructura del sistema educativo". 29 June 2007. 29 June 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "UNESCO-UNEVOC World TVET Database". unevoc.unesco.org.
- ^ Historical Commission on the Conflict and Its Victims (CHCV) (February 2015). "Contribution to an Understanding of the Armed Conflict in Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 2016-01-21 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2017-08-17.
- ^ Mario A. Murillo; Jesús Rey Avirama (2004). Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization. Seven Stories Press. p. 54. ISBN 978-1-58322-606-3.
- ^ "Understanding Colombia's armed conflict: International actors". colombiareports.com. සම්ප්රවේශය 25 March 2017.
- ^ "Q&A: Colombia's civil conflict". BBC News. December 23, 2009. සම්ප්රවේශය April 30, 2010.
- ^ Ministerio de Relaciones Exteriores, Colombia. "Borders for Prosperity Plan". Retrieved 1 August 2014.
- ^ International Crisis Group. "Corridor of Violence: The Guatemala-Honduras Border". CrisisGroup.org. 4 June 2014. Retrieved 1 August 2014.
- ^ "InSight Crime's 2016 Homicide Round-up". insightcrime.org. 16 January 2017.
- ^ a b Venezuela: A Mafia State?. Medellin, Colombia: InSight Crime. 2018. pp. 3–84.
- ^ "Largest cities" (PDF). Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE). සම්ප්රවේශය 10 February 2020.
- ^ "Largest cities" (PDF). Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE). සම්ප්රවේශය 10 February 2020.
- ^ OECD (21 July 2022). Local Economic and Employment Development (LEED) Culture and the Creative Economy in Colombia Leveraging the Orange Economy: Leveraging the Orange Economy (ඉංග්රීසි බසින්). OECD Publishing. ISBN 978-92-64-65268-2.
- ^ "Gabriel García Márquez – Nobel Lecture". nobelprize.org. සම්ප්රවේශය 12 March 2017.
- ^ Legend of Yurupary. Cooperativa Editorial Magisterio. 2006. ISBN 978-958-20-0836-9.
- ^ "Cronistas del Nuevo Reino de Granada". ihlc.udea.edu.co. 28 May 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 31 March 2014.
- ^ "Vida, pasión y muerte del romanticismo en Colombia" (PDF). biblioteca-virtual-antioquia.udea.edu.co. 24 October 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 31 March 2014.
- ^ "Romanticismo – Diccionario electrónico de la literatura colombiana". ihlc.udea.edu.co. 5 November 2007. 14 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 April 2014.
- ^ "Colombian children's literature" (PDF). biblioteca.org.ar. 12 March 2017. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Costumbrismo – Diccionario electrónico de la literatura colombiana". ihlc.udea.edu.co. 5 November 2007. 8 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 April 2014.
- ^ Jaramillo, M.M.; Osorio, B.; Robledo, A. (2000). Literatura y Cultura: narrativa colombiana del siglo XX. Del siglo XIX al siglo XX: debates sobre la cultura nacional (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 13 March 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 March 2017.
- ^ Rodríguez-Arenas, F.M. (2006). Bibliografía de la literatura colombiana del siglo XIX: AL. Stockcero, Inc.
- ^ Rodríguez-Arenas, F.M. (2006). Bibliografía de la literatura colombiana del siglo XIX: MZ. Stockcero, Inc.
- ^ "Colombian Academy of Language" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombiaaprende.edu.co. 23 September 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Obeso: Poet of the Magdalena". thecitypaperbogota.com. 6 March 2014. සම්ප්රවේශය 9 March 2014.
- ^ Lucía Ortiz (2007). "Chambacú, la historia la escribes tú": ensayos sobre cultura afrocolombiana (Candelario Obeso) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). IBEROAMERICANA. pp. 47–69. ISBN 978-84-8489-266-3.
- ^ "Artículo: Piedra y Cielo a contraluz" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 6 November 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 February 2013.
- ^ "Gonzalo Arango" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 19 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 February 2013.
- ^ "Fernando González Ochoa". otraparte.org. 12 March 2017. 13 May 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 March 2017.
- ^ Jaramillo, M. M.; Osorio, B.; Robledo, A. (2000). Literatura y Cultura: narrativa colombiana del siglo XX. La nación moderna y sus sistemas simbólicos (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Jaramillo, M. M.; Osorio, B.; Robledo, A. (2000). Literatura y Cultura: narrativa colombiana del siglo XX. El discurso de la nación moderna: continuidades y rupturas (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Miguel A. De La Torre (2009). Hispanic American Religious Cultures. ABC-CLIO. p. 522. ISBN 9781598841404.
- ^ Nicholas J. Santoro (2011). Mary in Our Life. Atlas of the Names and Titles of Mary, the Mother of Jesus, and Their Place in Marian Devotion. iUniverse. p. 671. ISBN 9781462040223.
- ^ a b c "Colombian Art". donquijote.org. සම්ප්රවේශය 22 August 2013.
- ^ a b c d e Francisco Gil Tovar (1985). El arte colombiano. Volume 3 of Selección Cultura colombiana (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Plaza y Janes Editores Colombia s.a. ISBN 978-958-14-0016-4.
- ^ "Tumaco: People and Gold on the Pacific Coast". banrepcultural.org. 1 November 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 August 2013.
- ^ a b "San Agustín Archaeological Park". UNESCO. සම්ප්රවේශය 22 August 2013.
- ^ Marta Fajardo De Rueda. "El espíritu barroco en el arte colonial" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 14 October 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Uribe Restrepo, Fernando. "Joaquín Gutiérrez, el "pintor de los virreyes": Expresión del estilo rococó en la Nueva Granada" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 22 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ "Pedro Nel Gómez Agudelo" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Luz Guillermina Sinning Téllez; Ruth Nohemí Acuña Prieto (2011). Miradas a la plástica colombiana de 1900 a 1950: un debate histórico y estético (ස්පාඤ්ඤ බසින්). U. Externado de Colombia. ISBN 978-958-710-748-7.
- ^ "Puntos de partida en el arte contemporáneo de Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). iadb.org. 16 April 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Carmen María Jaramillo; Sylvia Suárez. "Clásicos, experimentales y radicales 1950–1980" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 10 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Carlos Arturo Fernández (2007). Arte en Colombia, 1981–2006 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad de Antioquia. ISBN 978-958-714-017-0.
- ^ Eugenio Barney Cabrera (2005). Geografía del arte en Colombia. Biblioteca del Gran Cauca: Colección clásicos regionales (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad del Valle. ISBN 978-958-670-450-2.
- ^ "Omar RayoM" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). museorayo.co. 10 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ Carolina Vanegas Carrasco. "Pietro Tenerani y la escultura en Colombia en el siglo XIX" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). academia.edu. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ "Colombian sculptors" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombia.com. 23 July 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Latin America's largest antique negative archive in Medellín". colombiareports.co. 16 December 2013. සම්ප්රවේශය 16 December 2013.
- ^ "Apuntes para una cronología de la fotografía en Antioquía" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 12 August 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 August 2013.
- ^ Pablo Guerra. "Para entender los cómics en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). elespectador.com. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Pablo Guerra. "Especial Entre Viñetas la historieta colombiana en prensa" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). bibliotecanacional.gov.co. 10 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ "Museo Virtual de la Historieta Colombiana – Cronología" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Facultad de Artes: Universidad Nacional de Colombia. 11 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 May 2016.
- ^ Silvia Arango (1990). Periodización. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Nivel Formativo Tribal. La Casa Comunal. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Nivel Paleoindio. Abrigos rocosos del tequendama. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "National Archeological Park of Tierradentro". UNESCO. සම්ප්රවේශය 9 June 2016.
- ^ Silvia Arango (1990). Los cacicazgos. Las Aldeas y las Tumbas. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 2 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Los Tayrona y los Muisca: La Preciudad. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 2 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La América española. El apasionamiento escenográfico, 1730–1810. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Agustín, José. "Fundaciones coloniales y republicanas en Colombia: normas, trazado y ritos fundacionales" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 14 August 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 June 2016.
- ^ Silvia Arango (1990). La Conquista. El dominio del territorio, 1500–1550. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ a b Silvia Arango (1990). La España americana. Consolidación de tipologías, 1550–1750. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Arquitectura colonial. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). El Capitolio y Tomás Reed. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 ජූනි 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La arquitectura de la colonización. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La arquitectura urbana de fin de siglo. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 6 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La generación republicana. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La persistencia de los estilos. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Primera fase: los alardes de la técnica. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Segunda fase: la asimilación consiente. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 10 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). Arquitectura de los sentidos y contextualidad. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 11 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Silvia Arango (1990). La recuperación del pasado. Bogotá: Universidad Nacional. ISBN 958-17-0061-7. 11 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Colombianos que se destacan: Música que vibra por todo el mundo" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). cromos.com.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 May 2016.
- ^ "Colombian composers" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). facartes.unal.edu.co. 11 April 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 April 2017.
- ^ "Bogotá Philharmonic" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). patrimoniocultural.bogota.unal.edu.co. සම්ප්රවේශය 29 April 2017.
- ^ a b c d "Colombian music". colombia-sa.com. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Caribe Occidental". territoriosonoro.org. 6 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Caribe Oriental". territoriosonoro.org. 7 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Bolívar" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 9 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Cesar" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Chocó" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Cauca" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Marimba music, traditional chants and dances from the Colombia South Pacific region". unesco.org. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Pacífico Sur". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Pacífico Norte". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ Puerta Zuluaga, D. (1988). "Los Caminos del tiple". Bogotá: Ediciones AMP Damel. 3 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 May 2017.
- ^ "Ritmos – Bogotá" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos -Tolima" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Huila" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Andinas Centro-Oriente". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Andinas Nor-Occidente". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Andinas Centro-Sur". territoriosonoro.org. 8 July 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Andinas Sur-Occidente". territoriosonoro.org. 12 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Meta" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Casanare" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Llaneras". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Putumayo" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Amazonas" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas de Frontera". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Músicas Isleñas". territoriosonoro.org. 8 August 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ "Ritmos – Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). sinic.gov.co. 24 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 May 2016.
- ^ a b "Competitive specialised film festivals". fiapf.org. 11 November 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 May 2016.
- ^ "Six surprising facts about Bogota's Ibero-American Theater Festival". colombia.co. 2 March 2016. 17 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 November 2017.
- ^ "Main performing arts festivals – Theatre History". iti-worldwide.org. 21 August 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Theater of Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 20 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ Reyes, Carlos José. "El teatro en Colombia en el siglo XX" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ "the Film Act passed in 2003" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). secretariasenado.gov.co. 2 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Ocho festivales de cine imperdibles en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombia.co. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ "La Corporación Festival Internacional de Cine de Cartagena" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ficcifestival.com. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ "Television in Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 13 April 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Un papel a toda prueba. 223 años de prensa diaria en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ "La prensa en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ "Radio in Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 22 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2016.
- ^ a b c d "Paseo de olla. Recetas de las cocinas regionales de Colombia – Biblioteca básica de cocinas tradicionales de Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 July 2016.
- ^ "Food presentation" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 January 2017.
- ^ a b c d "Gran libro de la cocina colombiana – Biblioteca básica de cocinas tradicionales de Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 July 2016.
- ^ Singh, Gitanjali M., et al. "Global, regional, and national consumption of sugar-sweetened beverages, fruit juices, and milk: a systematic assessment of beverage intake in 187 countries." PLoS ONE 10.8 (2015): e0124845.
- ^ "Tejo – Colombia's national sport". thecitypaperbogota.com. 28 August 2013. සම්ප්රවේශය 28 August 2013.
- ^ Top Team and the Best Mover of the Year. FIFA
- ^ "Patinaje colombiano, el más ganador del mundo" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). elpais.com.co. 26 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "Historical moments of the Colombian cycling" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). antena2.com.co. 5 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 June 2014.
- ^ "The 2010 SF N World Series Batting Log for Edgar Renteria". Retrosheet. සම්ප්රවේශය 21 March 2011.
- ^ "Recordando a nuestras glorias del béisbol" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). eltiempo.com. 8 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 October 2013.
- ^ "History of boxing in Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). boxeodecolombia.com. 13 July 2011. 7 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 March 2014.
- ^ "Boxing champions" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). boxeodecolombia.com. 7 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 7 March 2014.
- ^ "Colombia vive esplendor deportivo inédito en su historia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). semana.com. 18 August 2014. සම්ප්රවේශය 14 June 2016.
- ^ "History of the Colombian Olympic Committee" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Colombian Olympic Committee. 21 October 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 June 2016.
- ^ "El bolo colombiano ratificó su condición de potencia continental" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). reporterosasociados.com.co. සම්ප්රවේශය 14 June 2016.
<references> හි "CIAWFB" නමැති <ref> ටැගය පෙර පෙළෙහි භාවිතා වූයේ නැත.