බල්ගේරියාව

බල්ගේරියානු ජනරජය
Република България (බල්ගේරියානු)
*Republika Bŭlgariya*
බල්ගේරියානු ජනරජය Република България (බල්ගේරියානු) ; Republika Bŭlgariya
	ජාතික ධජය රාජ්‍ය ලාංඡනය
	උද්යෝග පාඨය: Съединението прави силата; Sŭedinenieto pravi silata; ("එකමුතුකම ශක්තිය ඇති කරයි")
	ජාතික ගීය: Мила Родино; "මිලා රොඩිනෝ"; ("ආදරණීය මව්බිම");
	බල්ගේරියාව (dark green) හි පිහිටීම – in Europe (green & dark grey); – in the European Union (green) – [Legend] තුල
අගනුවර සහ විශාලතම නගරය	සොෆියා; 42°41′51″N 23°19′21″E / 42.69750°N 23.32250°E
නිල භාෂා(ව)	බල්ගේරියානු
නිල පිටපත	සිරිලික්
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2021 සංගණනය)	85.7% බල්ගේරියානුවන්; 8.5% තුර්කි ජාතිකයන්; 4.5% රොමානි ජාතිකයන්; 1.3% වෙනත්;
ආගම (2021 සංගණනය)	64.7% ක්‍රිස්තියානි 62.7% ඕතඩොක්ස්වාදය; 2.0% අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි; ; ; 15.9% අනාගමික; 9.8% ඉස්ලාම්; 0.1% වෙනත්; 9.5% පිළිතුරු නැත;
ජාති නාම(ය)	බල්ගේරියානුවන්
රජය	ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ජනරජය
• ජනාධිපති	රුමෙන් රාදෙව්
• උප ජනාධිපති	ඉලියානා අයෝටෝවා
• අගමැති	රොසෙන් ෂෙලියාස්කොව්
• ජාතික සභාවේ සභාපති	රායා නසාරියන්
ව්‍යවස්ථාදායකය	ජාතික සභාව
ඉතිහාසය
• 1 වන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය	681–1018
• 2 වන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය	1185–1396
• බල්ගේරියාවේ ප්‍රධාන රාජ්‍යය	1878 මාර්තු 3
• ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස	1908 ඔක්තෝබර් 5
• රාජාණ්ඩුව අහෝසි කරන ලද්දේ	1946 සැප්තැම්බර් 15
• වත්මන් තත්වය	1990 නොවැම්බර් 15
වර්ග ප්‍රමාණය
• සම්පූර්ණ	110,993.6 km2 (42,854.9 sq mi) (103 වෙනි)
• ජලය (%)	2.16
ජනගහණය
• 2024 දෙසැම්බර් ඇස්තමේන්තුව	6,437,360 (109 වෙනි)
• 2021 ජන සංගණනය	6,519,789
• ජන ඝණත්වය	58/km2 (150.2/sq mi) (154 වෙනි)
දදේනි (ක්‍රශසා)	2025 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ	ඩොලර් බිලියන 264.699 (73 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල	ඩොලර් 41,901 (55 වෙනි)
දදේනි (නාමික)	2025 ඇස්තමේන්තුව
• සම්පූර්ණ	ඩොලර් බිලියන 117.007 (68 වෙනි)
• ඒක පුද්ගල	ඩොලර් 18,522 (59 වෙනි)
ගිනි (2023)	37.2; මධ්‍යම
මාසද (2023)	0.845; ඉතා ඉහළ · 55 වෙනි
ව්‍යවහාර මුදල	ලෙව් (BGN)
වේලා කලාපය	UTC+2 (EET)
• ගිම්හාන (DST)	UTC+3 (EEST)
ඇමතුම් කේතය	+359
අන්තර්ජාල TLD	.bg; .бг;

බල්ගේරියාව,^[a] නිල වශයෙන් බල්ගේරියානු ජනරජය,^[b] යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. එය ඩැනියුබ් ගඟට කෙළින්ම දකුණින් සහ කළු මුහුදට බටහිරින් බෝල්කන් කලාපයේ නැගෙනහිර කොටසේ පිහිටා ඇත. බල්ගේරියාව දකුණින් ග්‍රීසිය සහ තුර්කිය, බටහිරින් සර්බියාව සහ උතුරු මැසිඩෝනියාව සහ උතුරින් රුමේනියාව මායිම් කර ඇත. එය වර්ග කිලෝමීටර් 110,994 (වර්ග සැතපුම් 42,855) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර යුරෝපීය සංගමය තුළ දහවන විශාලතම රට වන අතර ප්‍රදේශය අනුව යුරෝපයේ දහසයවන විශාලතම රට වේ. සොෆියා යනු ජාතියේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි; අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර අතර බර්ගස්, ප්ලොව්ඩිව් සහ වර්නා ඇතුළත් වේ.

නූතන බල්ගේරියාවේ රටවල පැරණිතම සමාජවලින් එකක් වූයේ කරනෝවෝ සංස්කෘතියයි (ක්‍රි.පූ. 6,500). ක්‍රි.පූ. 6 සිට 3 වන සියවස දක්වා, මෙම කලාපය පුරාණ ත්‍රේසියානුවන්, පර්සියානුවන්, කෙල්ට්වරුන් සහ මැසිඩෝනියානුවන් සඳහා සටන් බිමක් විය; ක්‍රි.ව. 45 දී රෝම අධිරාජ්‍යය මෙම කලාපය යටත් කර ගත් විට ස්ථාවරත්වය ඇති විය. රෝම රාජ්‍යය බෙදී ගිය පසු, කලාපයේ ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ නැවත ආරම්භ විය. 6 වන සියවසේදී පමණ, මෙම ප්‍රදේශ මුල් ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් පදිංචි කරන ලදී. ඇස්පාරුගේ නායකත්වයෙන් යුත් බල්ගේරියානුවන් පැරණි මහා බල්ගේරියාවේ ඉඩම්වලින් පහර දී 7 වන සියවසේ අගභාගයේදී බෝල්කන් ප්‍රදේශය ස්ථිරවම ආක්‍රමණය කළහ. ඔවුන් පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ස්ථාපිත කළ අතර, ක්‍රි.ව. 681 දී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය විසින් ගිවිසුමක් මගින් ජයග්‍රාහී ලෙස පිළිගනු ලැබීය. එය බෝල්කන් බොහොමයක් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර සිරිලික් අක්ෂර සංවර්ධනය කිරීමෙන් ස්ලාවික් සංස්කෘතීන්ට සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑම් කළේය. කෘම්ගේ රාජවංශයේ පාලනය යටතේ, රට බලවත් අධිරාජ්‍යයක සහ මහා බලයේ තත්ත්වයට පත්විය. පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය 11 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා පැවතුනි, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන දෙවන බැසිල් එය යටත් කර විසුරුවා හැරියේය. 1185 දී සාර්ථක බල්ගේරියානු කැරැල්ලක් දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළ අතර එය II වන අයිවන් අසෙන් (1218–1241) යටතේ එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය. බොහෝ වෙහෙසකර යුද්ධ සහ වැඩවසම් ආරවුල් වලින් පසුව, අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටුණු අතර 1396 දී සියවස් පහකට ආසන්න කාලයක් ඔටෝමාන් පාලනයට යටත් විය.

1877–78 රුසෝ-තුර්කි යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තුන්වන සහ වත්මන් බල්ගේරියානු රාජ්‍යය පිහිටුවීම සිදු වූ අතර එය 1908 දී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. බොහෝ වාර්ගික බල්ගේරියානුවන් නව ජාතියේ දේශසීමා වලින් පිටත ඉතිරි වූ අතර, එය එහි අසල්වැසියන් සමඟ ගැටුම් කිහිපයකට සහ ලෝක යුද්ධ දෙකෙහිම ජර්මනිය සමඟ සන්ධානවලට තුඩු දුන් අප්‍රතිහත හැඟීම් අවුලුවාලීය. 1946 දී, බල්ගේරියාව සෝවියට් නායකත්වයෙන් යුත් නැගෙනහිර කඳවුර යටතේට පැමිණ සමාජවාදී රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. 1989 විප්ලවයෙන් පසු පාලක කොමියුනිස්ට් පක්ෂය බලය පිළිබඳ එහි ඒකාධිකාරය අත්හැර බහුපාර්ශ්වික මැතිවරණවලට ඉඩ දුන්නේය. පසුව බල්ගේරියාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් බවට පරිවර්තනය විය.

1991 දී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කිරීමෙන් පසු, බල්ගේරියාව පළාත් 28 කින් සමන්විත පාර්ලිමේන්තු ජනරජයක් වන අතර එය ඉහළ මට්ටමේ දේශපාලන, පරිපාලන සහ ආර්ථික මධ්‍යගතකරණයක් ඇත. එහි ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකය යුරෝපීය තනි වෙළඳපොළේ කොටසක් වන අතර එය බොහෝ දුරට සේවා මත පදනම් වන අතර පසුව නිෂ්පාදන සහ පතල් කැණීම් - සහ කෘෂිකර්මාන්තය මත පදනම් වේ. ස්වාභාවික ගෑස් සහ තෙල් නල මාර්ග සඳහා සංක්‍රමණ රටක් ලෙස එහි භූමිකාව මෙන්ම කළු මුහුදේ එහි උපායමාර්ගික පිහිටීම බල්ගේරියාවට බලපා ඇත. එහි විදේශ සබඳතා එහි භූගෝලීය පිහිටීම සහ එහි නූතන සාමාජිකත්වය අනුව හැඩගැසී ඇත; බල්ගේරියාව යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍යයක් වන අතර, එය ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ නව සාමාජිකයෙකු වන අතර 2026 ජනවාරි 1 වන දින යුරෝ කලාපයට සම්බන්ධ වීමට නියමිත අතර, බුකාරෙස්ට් නවය වැනි විවිධ කලාපීය උප සංවිධානවල සාමාජිකයෙකු වන නේටෝවටද සම්බන්ධ වේ.

නිරුක්තිය

බල්ගේරියාව යන නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ආරම්භ කළ තුර්කි සම්භවයක් ඇති ගෝත්‍රයක් වන බල්ගේරියානුවන්ගෙන් ය. ඔවුන්ගේ නම සම්පූර්ණයෙන්ම තේරුම් ගෙන නොමැති අතර ක්‍රි.ව. 4 වන සියවසට පෙර එය සොයා ගැනීම දුෂ්කර ය;^[11] කෙසේ වෙතත්, එය බොහෝ විට ප්‍රෝටෝ-තුර්කි වචනය වන බුල්හා ("මිශ්‍ර කිරීමට", "සොලවන්න", "කලවම් කරන්න") සහ එහි ව්‍යුත්පන්න බල්ගක් ("කැරැල්ල", "අක්‍රමිකතා") වලින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත.^[11] අර්ථය තවදුරටත් "කැරලිකාරයා", "උසිගැන්වීම" හෝ "අක්‍රමිකතා තත්වයක් ඇති කිරීම" දක්වා දීර්ඝ කළ හැකි අතර, එබැවින්, ව්‍යුත්පන්නයේ දී, "බාධා කරන්නන්".^[12]^[13]^[14] අභ්‍යන්තර ආසියාවේ ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් ශබ්ද විද්‍යාත්මකව සමීප නම් සහිතව නිතර සමාන පද වලින් විස්තර කරන ලදී, බුලුඕජි, "පන් ම්ලේච්ඡ" කණ්ඩායම්වල සංරචකයක් වන අතර, 4 වන සියවසේදී "මිශ්‍ර ජාතියක්" සහ "කරදර ඇති කරන්නන්" ලෙස නිරූපණය කරන ලදී.^[12]

ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය

නියැන්ඩර්තාල්වරුන්ගේ නටබුන්, වසර 150,000 කට පමණ පෙර හෝ මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් වන අතර, නූතන බල්ගේරියාවේ ඉඩම්වල මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැරණිතම සලකුණු වලින් එකකි.^[15] එහිදී හමු වූ හෝමෝ සේපියන්වරුන්ගේ නටබුන්, ක්‍රි.පූ. 47,000 කට පෙර කාල නිර්ණය කර ඇත. මෙම ප්‍රතිඵලය නූතන මිනිසුන් යුරෝපයට පැමිණි මුල්ම අවස්ථාව නියෝජනය කරයි.^[16]^[17] කරනෝවෝ සංස්කෘතිය ක්‍රි.පූ. 6,500 දී ආරම්භ වූ අතර කෘෂිකර්මාන්තය මත සමෘද්ධිමත් වූ කලාපයේ නව ශිලා යුගයේ සමාජ කිහිපයකින් එකකි.^[18] තඹ යුගයේ වර්ණ සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. පස්වන සහස්‍රය) රන් ලෝහ විද්‍යාව සොයා ගැනීම සඳහා ගෞරවය හිමි වේ.^[19]^[20] ආශ්‍රිත වර්ණ නෙක්‍රොපොලිස් නිධානයේ ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු 6,000 කට වඩා පැරණි ලොව පැරණිතම රන් ආභරණ අඩංගු වේ.^[21]^[22] මුල්ම යුරෝපීය සමාජවල සමාජ ධූරාවලිය සහ ස්ථරීකරණය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා මෙම නිධානය වටිනා වී ඇත.^[23]^[24]^[25]

නූතන බල්ගේරියානුවන්ගේ ප්‍රාථමික මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම් තුනෙන් එකක් වන ත්‍රේසියානුවන්, ක්‍රි.පූ. 12 වන සියවසට ටික කලකට පෙර බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පෙනී සිටියහ.^[26]^[27]^[28] ත්‍රේසියානුවන් ලෝහ විද්‍යාවේ විශිෂ්ටත්වය දැක්වූ අතර ග්‍රීකයන්ට ඕෆියන් සහ ඩයොනිසියානු නිකායන් ලබා දුන් නමුත් ගෝත්‍රික හා රාජ්‍යයක් නොමැතිව සිටියහ.^[29] පර්සියානු අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේදී වර්තමාන බල්ගේරියාවේ (විශේෂයෙන් නැගෙනහිර බල්ගේරියාවේ) කොටස් යටත් කර ගත් අතර ක්‍රි.පූ. 479 දක්වා කලාපය පාලනය කළේය.^[30]^[31] ආක්‍රමණය ත්‍රේසියානු එක්සත්කම සඳහා උත්ප්‍රේරකයක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ ගෝත්‍රවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ටෙරෙස් රජු යටතේ එක්සත් වී ක්‍රි.පූ. 470 ගණන්වලදී ඔඩ්‍රිසියානු රාජධානිය පිහිටුවා ගත්හ.^[29]^[31]^[32] ක්‍රි.පූ. 341 දී මැසිඩෝනියාවේ දෙවන පිලිප් විසින් එය දුර්වල කර යටත් කර ගන්නා ලදී,^[33] 3 වන සියවසේදී කෙල්ට්වරුන් විසින් පහර දෙන ලදී,^[34] අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 45 දී රෝම අධිරාජ්‍යයේ පළාතක් බවට පත්විය.^[35]

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අවසන් වන විට, මුළු බෝල්කන් අර්ධද්වීපය පුරාම රෝම පාලනය ස්ථාපිත කරන ලද අතර, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය 4 වන සියවසේදී පමණ කලාපයේ ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත්තේය.^[29] පළමු ජර්මානු භාෂා පොත වන ගොතික් බයිබලය, ගොතික් බිෂොප් උල්ෆිලස් විසින් අද උතුරු බල්ගේරියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ 381 දී පමණ නිර්මාණය කරන ලදී.^[36] 476 දී රෝමයේ වැටීමෙන් පසු මෙම කලාපය බයිසැන්තියානු පාලනයට නතු විය. බයිසැන්තියානුවන් පර්සියාවට එරෙහිව දීර්ඝ කාලීන යුද්ධයක නිරත වූ අතර ඔවුන්ගේ බෝල්කන් ප්‍රදේශ ම්ලේච්ඡ ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා කර ගැනීමට නොහැකි විය.^[37] මෙය ස්ලාව් ජාතිකයින්ට කොල්ලකරුවන් ලෙස බෝල්කන් අර්ධද්වීපයට ඇතුළු වීමට හැකි විය, ප්‍රධාන වශයෙන් ඩැනියුබ් ගඟ සහ මොසියා ලෙස හැඳින්වෙන බෝල්කන් කඳු අතර ප්‍රදේශයක් හරහා.^[38] ක්‍රමයෙන්, අර්ධද්වීපයේ අභ්‍යන්තරය දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන්ගේ රටක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් යටතේ ජීවත් විය.^[39]^[40] ස්ලාව් ජාතිකයන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල අර්ධ වශයෙන් හෙලනීකෘත, රෝමානුකරණය වූ සහ ගොතික්කරණය වූ ත්‍රේසියානුවන් උකහා ගත්හ.^[41]^[42]^[43]^[44]

පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය

ස්ලාවික් ආක්‍රමණයෙන් වැඩි කල් නොගොස්, මොයිසියා නැවත වරක් ආක්‍රමණය කරන ලදී, මෙවර ඛාන් ඇස්පරුක් යටතේ බල්ගේරියානුවන් විසින්.^[45] ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම පැරණි මහා බල්ගේරියාවේ ශේෂයක් වූ අතර එය දැන් යුක්රේනයේ සහ දකුණු රුසියාවේ කළු මුහුදට උතුරින් පිහිටා ඇති වඳ වී ගිය ගෝත්‍රික සම්මේලනයකි. ඇස්පරුක් මොයිසියාවේ බයිසැන්තියානු ප්‍රදේශවලට පහර දී 680 දී එහි ස්ලාවික් ගෝත්‍ර යටත් කර ගත්තේය.^[27] පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම සනිටුහන් කරමින් 681 දී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සමඟ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. සුළුතර බල්ගේරියානුවන් සමීප පාලක කුලයක් පිහිටුවා ගත්හ.^[46]

අනුප්‍රාප්තික පාලකයින් 8 වන සහ 9 වන සියවස් පුරා බල්ගේරියානු රාජ්‍යය ශක්තිමත් කළහ. ක්‍රම් ලිඛිත නීති සංග්‍රහයක්^[47] හඳුන්වා දුන් අතර ප්ලිස්කා සටනේදී ප්‍රධාන බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණයක් මැඩපැවැත්වූ අතර එහිදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ I වන නයිස්ෆොරස් මිය ගියේය.^[48] 864 දී නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට පක්ෂව පළමුවන බොරිස් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකවාදය අහෝසි කළේය. මෙම පරිවර්තනයෙන් පසුව බල්ගේරියානු පල්ලිය බයිසැන්තියානු පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර අගනුවර වන ප්‍රෙස්ලාව් හි වර්ධනය වූ සිරිලික් හෝඩිය සම්මත කරන ලදී.^[49] පොදු භාෂාව, ආගම සහ අක්ෂර මාලාව මධ්‍යම අධිකාරිය ශක්තිමත් කළ අතර ක්‍රමයෙන් ස්ලාව් ජාතිකයන් සහ බල්ගේරියානුවන් තනි ස්ලාවික් භාෂාවක් කතා කරන එක්සත් ජනතාවක් බවට ඒකාබද්ධ කළේය.^[50]^[49] රාජ්‍යයේ විශාලතම භෞමික ව්‍යාප්තිය අධීක්ෂණය කළ මහා සිමියොන් අධිරාජ්‍යයාගේ 34 වසරක පාලන සමයේදී ස්වර්ණමය යුගයක් ආරම්භ විය.^[51] පැරණි බල්ගේරියානු භාෂාවෙන් නිෂ්පාදනය කරන ලද සාහිත්‍යය ඉක්මනින්ම බල්ගේරියාවෙන් උතුරට පැතිර ගොස් බෝල්කන් සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ පොදු භාෂාව බවට පත් විය.^[52]^[53]^[54]^[55]^[56] කෲම්ගේ රාජවංශය තුළ බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ දේශපාලනික, සංස්කෘතික සහ අධ්‍යාත්මික බලය, බල්ගේරියාව එකල යුරෝපයේ සුපිරි බලවතුන් තුනෙන් එකක් බවට පත් කළ අතර, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සහ ෆ්‍රෑන්ක්වරුන්ගේ කැරොලින්ජියන් අධිරාජ්‍යය සමඟින්, පසුව ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යය බවට පත් විය.^[57]

සිමියොන්ගේ මරණයෙන් පසු, මැග්යාර්වරුන් සහ පෙචෙනෙග්වරුන් සමඟ යුද්ධ සහ බොගොමිලිස්වාදයේ පැතිරීම හේතුවෙන් බල්ගේරියාව දුර්වල විය.^[50]^[58] සිමියොන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ I වන පීටර් හිතකර සාම ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කළේය. බයිසැන්තියානුවන් ඔහුව බල්ගේරියාවේ අධිරාජ්‍යයා ලෙස සහ බල්ගේරියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ස්වාධීන කුලදෙටුවෙකු ලෙස පිළිගැනීමට මෙන්ම වාර්ෂික උපහාරයක් ගෙවීමට එකඟ විය.^[59]^[60]^[61] පීටර් සහ රොමානෝස්ගේ මිනිබිරිය වන අයිරින් ලෙකපීන් අතර විවාහයකින් සාමය ශක්තිමත් විය.^[60]^[62] මෙම ගිවිසුම මගින් බලවතුන් දෙදෙනා අතර සාමකාමී සබඳතා වසර 40 ක කාලයක් ආරම්භ විය. ඔහුගේ පාලන සමයේ පළමු වසරවලදී, පළමුවන පීටර් ඔහුගේ සහෝදරයන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙකු වන 928 දී ජෝන් සහ 930 දී මයිකල් විසින් කැරලි වලට මුහුණ දුන් නමුත් දෙදෙනාම මර්දනය කරන ලදී.^[63] පළමුවන පීටර් අධිරාජ්‍යයාගේ පාලන සමයේ වැඩි කාලයක් තුළ, අධිරාජ්‍යය දේශපාලනික ඒකාබද්ධ කිරීම, ආර්ථික ව්‍යාප්තිය සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වල කාල පරිච්ඡේදයක් භුක්ති වින්දා.^[64]^[65]

අඛණ්ඩ රුසියානු සහ බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණවලින් පසු 971 දී ප්‍රෙස්ලාව් බයිසැන්තියානු හමුදාව විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී.^[50] සැමුවෙල් යටතේ අධිරාජ්‍යය කෙටියෙන් යථා තත්ත්වයට පත් විය,^[66] නමුත් මෙය අවසන් වූයේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන II වන බැසිල් 1014 දී ක්ලියුච් හිදී බල්ගේරියානු හමුදාව පරාජය කළ විටය. සටනෙන් ටික කලකට පසු සැමුවෙල් මිය ගියේය,^[67] සහ 1018 වන විට බයිසැන්තියානුවන් පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගත්හ.^[26] යටත් කර ගැනීමෙන් පසු, දෙවන බැසිල්, දේශීය වංශවත් අයගේ පාලනය රඳවා තබා ගැනීමෙන්, ඔවුන් බයිසැන්තියානු නිලධරයට සහ වංශාධිපතිත්වයට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් සහ ඔවුන්ගේ ඉඩම් රන් බදු ගෙවීමේ බැඳීමෙන් නිදහස් කිරීමෙන්, ඒ වෙනුවට ද්‍රව්‍යමය වශයෙන් බදු ගෙවීමට ඉඩ දීමෙන් කැරලි වළක්වා ගත්තේය.^[68]^[69] බල්ගේරියානු කුලදෙටුවන් අගරදගුරු පදවියක් දක්වා අඩු කරන ලද නමුත්, එහි ස්වයංක්‍රීය තත්ත්වය සහ එහි රදගුරු පදවි රඳවා ගත්තේය.^[68]^[69]

දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය

බැසිල්ගේ මරණයෙන් පසු බයිසැන්තියානු දේශීය ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ අතර අසාර්ථක කැරලි මාලාවක් ඇති වූ අතර, විශාලතම එක වූයේ පීටර් ඩෙලියන් විසින් මෙහෙයවන ලදී. සෙල්ජුක් ආක්‍රමණිකයින්ට එරෙහිව මැන්සිකර්ට්හිදී ලැබූ ව්‍යසනකාරී හමුදා පරාජයෙන් පසු අධිරාජ්‍යයේ අධිකාරිය පිරිහී ගිය අතර, කුරුස යුද්ධ මගින් තවදුරටත් කැළඹීමට ලක් විය. මෙය බයිසැන්තියානු හෙලනිකරණය සඳහා ගත් උත්සාහයන් වලක්වා ගත් අතර තවදුරටත් කැරැල්ලක් සඳහා සාරවත් භූමියක් නිර්මාණය කළේය. 1185 දී, අසෙන් රාජවංශයේ වංශාධිපතියන් වන I වන අයිවන් අසෙන් සහ IV වන පීටර් ප්‍රධාන නැගිටීමක් සංවිධානය කර බල්ගේරියානු රාජ්‍යය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට සමත් වූහ.^[70] අයිවන් අසෙන් සහ පීටර් ටර්නෝවෝ හි අගනුවර සමඟ දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම් දැමූහ.^[71]^[72]

අසෙන් රජවරුන්ගේ තුන්වන තැනැත්තා වූ කලෝයන්, බෙල්ග්‍රේඩ් සහ ඔරිඩ් දක්වා තම ආධිපත්‍යය ව්‍යාප්ත කළේය. ඔහු පාප්තුමාගේ අධ්‍යාත්මික උත්තරීතරභාවය පිළිගත් අතර පාප්තුමාගේ ලෙජේට්වරයෙකුගෙන් රාජකීය ඔටුන්නක් ලබා ගත්තේය.^[73]^[74] අධිරාජ්‍යය එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර, එහි දේශසීමා ඇල්බේනියාව, සර්බියාව සහ එපිරස් වෙරළ තීරය දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර වාණිජ්‍යය සහ සංස්කෘතිය සමෘද්ධිමත් විය.^[73]^[71] අයිවන් අසෙන්ගේ පාලනය ආගමික කටයුතුවලදී රෝමයෙන් ඉවත් වීමෙන් ද සලකුණු විය.^[26]

1257 දී අසෙන් රාජවංශය වඳ වී ගියේය. අභ්‍යන්තර ගැටුම් සහ නොනවතින බයිසැන්තියානු සහ හංගේරියානු ප්‍රහාරවලින් පසුව, දුර්වල වූ බල්ගේරියානු රාජ්‍යය මත ආධිපත්‍යය ස්ථාපිත කිරීමට මොංගෝලියානුවන්ට හැකි විය.^[73]^[26] 1277 දී, සූකර පාලක ඉවායිලෝ මහා ගොවි කැරැල්ලකට නායකත්වය දුන් අතර එමඟින් මොංගෝලියානුවන් බල්ගේරියාවෙන් නෙරපා හැර කෙටි කලකට ඔහුව අධිරාජ්‍යයා බවට පත් කළේය.^[75]^[71] 1280 දී ඔහු වැඩවසම් ඉඩම් හිමියන් විසින් බලයෙන් පහ කරන ලදී.^[75] ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම් ගැටුම් නිසා 14 වන සියවස වන විට දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය කුඩා වැඩවසම් ආධිපත්‍යයන් බවට බිඳී ගියේය.^[71] මෙම ඛණ්ඩනය වූ රම්ප් රාජ්‍යයන් - විඩින් සහ ටර්නෝවෝ හි සාර් රාජ්‍ය දෙකක් සහ ඩොබ්රුඩ්ෂාහි ඒකාධිපති රාජ්‍යය - ගිනිකොන දෙසින් පැමිණෙන නව තර්ජනයකට පහසු ගොදුරක් බවට පත්විය: ඔටෝමාන් තුර්කි ජාතිකයන්.^[73] 14 වන සියවසේදී, බල්ගේරියාව සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයේ කාල පරිච්ඡේදයකට අවතීර්ණ වූ අතර, සමහර විට අධිරාජ්‍යයේ "දෙවන ස්වර්ණමය යුගය" ලෙසද හැඳින්වේ.^[76] බල්ගේරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, කලාව සහ සාහිත්‍යය බල්ගේරියාවේ දේශසීමාවලින් ඔබ්බට සර්බියාව, වොලචියාව, මෝල්ඩේවියාව සහ රුසියාවේ ප්‍රින්සිපල්ස් දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර ස්ලාවික් සංස්කෘතියට බලපෑම් කළේය.^[77]^[78]

ඔටෝමන් පාලනය

1340 ගණන්වල බයිසැන්තියානුවන් විසින් ඔටෝමන්වරුන් කුලී හේවායන් ලෙස සේවයේ යොදවන ලද නමුත් පසුව ඔවුන් විසින්ම ආක්‍රමණිකයන් බවට පත්විය.^[79] සුල්තාන් I වන මුරාඩ් 1362 දී බයිසැන්තියානුවන්ගෙන් ඇඩ්‍රියානෝපල් අල්ලා ගත්තේය; 1382 දී සොෆියා පරාජය වූ අතර, පසුව 1388 දී ෂුමෙන් ද පරාජය විය.^[79] 1393 දී ඔටෝමන්වරු බල්ගේරියානු ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සම්පූර්ණ කළහ. මාස තුනක වටලෑමකින් සහ 1396 දී විඩින් සාර්ඩම් බිඳවැටීමට හේතු වූ නිකොපොලිස් සටනෙන් පසු ටර්නෝවෝ නෙරපා හරින ලදී. 1453 දී සොසොපොල් අවසන් බල්ගේරියානු ජනාවාසය විය.^[80] පසුව බල්ගේරියානු වංශාධිපතියන් ඉවත් කරන ලද අතර ගොවි ජනතාව ඔටෝමන් ස්වාමිවරුන්ට යටත් කරන ලදී.^[79] බොහෝ උගත් පූජක පක්ෂය වෙනත් රටවලට පලා ගියහ.^[81]

බල්ගේරියානුවන් අධික බදු වලට යටත් විය (දෙව්ෂිර්ම් නොහොත් රුධිර බද්ද ඇතුළුව), ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය මර්දනය කරන ලදී.^[81] ඔවුන් අර්ධ ඉස්ලාමීයකරණය අත්විඳින ලදී.^[82] ඔටෝමන් බලධාරීන් රම් මෙනේරි නමින් ආගමික පරිපාලන ප්‍රජාවක් ස්ථාපිත කළ අතර, එය ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය නොසලකා සියලුම ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් පාලනය කළේය.^[83] පසුව ප්‍රාදේශීය ජනගහනයෙන් බොහෝ දෙනෙකුට ක්‍රමයෙන් එහි සුවිශේෂී ජාතික විඥානය නැති වූ අතර, එහි ඇදහිල්ලෙන් පමණක් හඳුනා ගන්නා ලදී.^[84]^[85] සමහර හුදකලා ආරාමවල රැඳී සිටි පූජක පක්ෂය, දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල^[26] සහ රටේ වයඹ දෙසින් පිහිටි සටන්කාමී කතෝලික ප්‍රජාව තුළ ඔවුන්ගේ වාර්ගික අනන්‍යතාවය ජීවමානව තබා ගත්හ.^[86]

ඔටෝමාන් බලය හීන වීමට පටන් ගත් විට, හැබ්ස්බර්ග් ඔස්ට්‍රියාව සහ රුසියාව බල්ගේරියානු ක්‍රිස්තියානීන් විභව සහචරයින් ලෙස සැලකූහ. ඔස්ට්‍රියානුවන් මුලින්ම 1598 දී ටර්නෝවෝ හි නැගිටීමකට, පසුව 1686 දී දෙවන නැගිටීමට, 1688 දී චිප්‍රොව්ට්සි නැගිටීමට සහ අවසානයේ 1689 දී කාර්පොෂ්ගේ කැරැල්ලට සහාය දුන්හ.^[87] රුසියානු අධිරාජ්‍යය 1774 දී කුචුක් කයිනාර්කා ගිවිසුම සමඟ ඔටෝමාන් රටවල කිතුනුවන්ගේ ආරක්ෂකයෙකු ලෙස ද තමන්ව තහවුරු කර ගත්තේය.^[87]

18 වන සියවසේ බටහිර යුරෝපීය බුද්ධත්වය බල්ගේරියාවේ ජාතික පිබිදීමක් ආරම්භ කිරීමට බලපෑවේය.^[79] එය ජාතික විඥානය යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර විමුක්ති අරගලය සඳහා දෘෂ්ටිවාදාත්මක පදනමක් සැපයූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1876 අප්‍රේල් නැගිටීම ඇති විය. ඔටෝමාන් බලධාරීන් කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමත් සමඟ බල්ගේරියානුවන් 30,000 ක් දක්වා මිය ගියහ. සමූලඝාතන මහා බලවතුන් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට පෙළඹුණි.^[88] ඔවුන් 1876 දී කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් සමුළුව කැඳවූ නමුත් ඔවුන්ගේ තීරණ ඔටෝමාන්වරුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මෙය ක්‍රිමියානු යුද්ධයේදී සිදු වූවාක් මෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් සමඟ ගැටුමකට අවදානමක් නොගෙන හමුදා විසඳුමක් සෙවීමට රුසියානු අධිරාජ්‍යයට ඉඩ සැලසීය.^[88] 1877 දී රුසියාව ඔටෝමාන්වරුන්ට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර බල්ගේරියානු කැරලිකරුවන්ගේ සහාය ඇතිව ඔවුන් පරාජය කළේය, විශේෂයෙන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වෙත ප්‍රධාන මාර්ගය මත රුසියානු පාලනය තහවුරු කළ තීරණාත්මක ෂිප්කා පාස් සටනේදී.^[89]^[90]

තුන්වන බල්ගේරියානු රාජ්‍යය

සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම 1878 මාර්තු 3 වන දින රුසියාව සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් අත්සන් කරන ලදී. එය දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ භූමි ප්‍රදේශවල දළ වශයෙන් මොසියා, මැසිඩෝනියාව සහ ත්‍රේස් පුරා පැතිරී ඇති ස්වයං පාලන බල්ගේරියානු රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා වූ අතර,^[91]^[92] මෙම දිනය දැන් ජාතික විමුක්ති දිනය ලෙස හඳුන්වන රජයේ නිවාඩු දිනයකි.^[93] බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ මෙතරම් විශාල රටක් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවලට තර්ජනයක් විය හැකි බවට බියෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් වහාම ගිවිසුම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. එය ජූලි 13 වන දින අත්සන් කරන ලද බර්ලින් ගිවිසුම මගින් අවලංගු කරන ලදී. එය ඉතා කුඩා රාජ්‍යයක් වන බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සඳහා සැපයූ අතර එය මොසියා සහ සොෆියා කලාපය පමණක් ඇතුළත් වූ අතර නව රටෙන් පිටත ජනවාර්ගික බල්ගේරියානුවන් විශාල ජනගහනයක් ඉතිරි කළේය.^[91]^[94] මෙය 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ මිලිටරිවාදී විදේශ කටයුතු ප්‍රවේශයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.^[95]

බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සර්බියාවට එරෙහිව යුද්ධයක් ජයග්‍රහණය කර 1885 දී නැගෙනහිර රුමේලියාවේ අර්ධ ස්වයං පාලන ඔටෝමාන් ප්‍රදේශය ඇතුළත් කර, 1908 ඔක්තෝබර් 5 වන දින ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.^[49] නිදහසින් පසු වසරවලදී, බල්ගේරියාව වැඩි වැඩියෙන් හමුදාකරණය වූ අතර බොහෝ විට "බෝල්කන් ප්‍රුෂියාව" ලෙස හැඳින්වේ.^[96] 1912 සහ 1918 අතර කාලය තුළ අඛණ්ඩව ගැටුම් තුනකට එය සම්බන්ධ විය - බෝල්කන් යුද්ධ දෙකක් සහ පළමු ලෝක යුද්ධය. දෙවන බෝල්කන් යුද්ධයේදී විනාශකාරී පරාජයකින් පසුව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ ඇති කරගත් සන්ධානයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බල්ගේරියාව නැවතත් පරාජිත පැත්තේ සටන් කිරීමට පටන් ගත්තේය. 1,200,000 කින් යුත් හමුදාවක්^[97]^[98] සඳහා එහි ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකකට වඩා වැඩි පිරිසක් ඉදිරිපත් කළද සහ ඩොයිරාන් සහ මොනාස්ටිර්හිදී තීරණාත්මක ජයග්‍රහණ කිහිපයක් ලබා ගත්තද, 1918 දී රට යටත් විය. යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැලකිය යුතු භෞමික පාඩු සිදු වූ අතර සොල්දාදුවන් 87,500 ක් මිය ගියහ.^[99] 1912 සිට 1929 දක්වා අහිමි වූ ප්‍රදේශවලින් සරණාගතයින් 253,000 කට වැඩි පිරිසක් බල්ගේරියාවට සංක්‍රමණය වූ අතර,^[100] දැනටමත් විනාශ වී ඇති ජාතික ආර්ථිකයට අමතර පීඩනයක් එල්ල කළේය.^[101]

ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශපාලන නොසන්සුන්තාව, III වන සාර් බොරිස් (1918-1943) විසින් රාජකීය ඒකාධිපති ආඥාදායකත්වයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු විය. බල්ගේරියාව 1941 දී අක්ෂයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස දෙවන ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ වූ නමුත් බාබරෝසා මෙහෙයුමට සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එහි යුදෙව් ජනගහනය ගාල් කඳවුරුවලට පිටුවහල් කිරීමෙන් බේරා ගත්තේය.^[102] 1943 මැද භාගයේදී III වන බොරිස්ගේ හදිසි මරණය, යුද්ධය ජර්මනියට එරෙහිව හැරුණු විට රට දේශපාලන කැලඹීමකට තල්ලු කළ අතර කොමියුනිස්ට් ගරිල්ලා ව්‍යාපාරය වේගවත් විය. පසුව බොග්ඩන් ෆිලොව්ගේ රජය මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සමඟ සාමය ඇති කර ගැනීමට අපොහොසත් විය. ජර්මානු හමුදා තම භූමියෙන් නෙරපා හැරීම සඳහා සෝවියට් ඉල්ලීම්වලට බල්ගේරියාව අනුකූල නොවූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1944 සැප්තැම්බර් මාසයේදී යුද්ධ ප්‍රකාශයක් සහ සෝවියට් සංගමය විසින් ආක්‍රමණයක් සිදු විය.^[103] කොමියුනිස්ට් ආධිපත්‍යය දැරූ ෆාදර්ලන්ඩ් පෙරමුණ බලයට පත් වූ අතර, අක්ෂයට සහභාගී වීම අවසන් කළ අතර යුද්ධය අවසන් වන තෙක් මිත්‍ර පාක්ෂික පාර්ශවයට එක් විය.^[104] බල්ගේරියාව සුළු යුද හානියක් සිදු වූ අතර සෝවියට් සංගමය කිසිදු වන්දියක් ඉල්ලා සිටියේ නැත. නමුත් දකුණු ඩොබ්රුඩ්ෂා හැර අනෙකුත් සියලුම යුද කාලීන භෞමික ජයග්‍රහණ අහිමි විය.^[105]

1944 සැප්තැම්බර් 9 වන දින සිදු කරන ලද වාමාංශික කුමන්ත්‍රණය රාජාණ්ඩුව අහෝසි කිරීමට සහ විරුද්ධවාදීන්, යුද අපරාධකරුවන් සහ හිටපු රාජකීය ප්‍රභූවේ සාමාජිකයින් 1,000–3,000 ක් පමණ ඝාතනය කිරීමට හේතු විය.^[106]^[107]^[108] නමුත් ජනමත විචාරණයකින් පසු ඒකපාර්ශ්වික මහජන ජනරජයක් ස්ථාපිත කරන ලද්දේ 1946 වන තෙක් නොවේ.^[109] මර්දනකාරී, වේගයෙන් කාර්මිකකරණය වන ස්ටැලින්වාදී රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළ ජෝර්ජි ඩිමිත්‍රොව් (1946–1949) ගේ නායකත්වය යටතේ එය සෝවියට් බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට වැටුණි.^[105] 1950 ගණන්වල මැද භාගය වන විට ජීවන තත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගිය අතර දේශපාලන මර්දනය ලිහිල් විය.^[110]^[111] සෝවියට් විලාසිතාවේ සැලසුම් කළ ආර්ථිකය තුළ ටෝඩර් ෂිව්කොව් (1954–1989) යටතේ අත්හදා බැලීම් සහිත වෙළඳපල-නැඹුරු ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් මතු විය.^[112] යුධ සමය හා සසඳන විට, 1980 ගණන් වන විට ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පස් ගුණයකින් වැඩි වූ අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හතර ගුණයකින් වැඩි විය,^[113] 1960, 1977 සහ 1980 දී දැඩි ණය උච්චාවචනයන් සිදු වුවද.^[114] ෂිව්කොව්ගේ දියණිය ලියුඩ්මිලා ලොව පුරා බල්ගේරියානු උරුමය, සංස්කෘතිය සහ කලාවන් ප්‍රවර්ධනය කිරීමෙන් ජාතික අභිමානය ශක්තිමත් කළාය.^[115] ජනවාර්ගික බල්ගේරියානු බහුතරය අතර උපත් අනුපාත පහත වැටීමට මුහුණ දුන් 1984 දී ෂිව්කොව්ගේ රජය, ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය මකා දමා ඒවා උකහා ගැනීමට උත්සාහ කරමින් සුළුතර වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයින්ට ස්ලාවික් නම් භාවිතා කිරීමට බල කළේය.^[116] මෙම ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයන් 300,000 ක් පමණ තුර්කියට සංක්‍රමණය විය.^[117]^[118]

1989 විප්ලවයන්ගේ බලපෑම යටතේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට 1989 නොවැම්බර් 10 වන දින තම දේශපාලන ඒකාධිකාරය අත්හැරීමට බල කෙරුනි. ෂිව්කොව් ඉල්ලා අස් වූ අතර බල්ගේරියාව පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකට මාරුවීමක් ආරම්භ කළේය.^[119] 1990 ජුනි මාසයේ පැවති පළමු නිදහස් මැතිවරණය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද අතර, දැන් එය බල්ගේරියානු සමාජවාදී පක්ෂය ලෙස නැවත නම් කර ඇත.^[120] සාපේක්ෂව දුර්වල තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ව්‍යවස්ථාදායකයට වගකිව යුතු අගමැතිවරයෙකු සඳහා සපයන ලද නව ව්‍යවස්ථාවක් 1991 ජූලි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී.^[121] නව ක්‍රමය මුලින් ජීවන තත්වයන් වැඩිදියුණු කිරීමට හෝ ආර්ථික වර්ධනයක් ඇති කිරීමට අසමත් විය - සාමාන්‍ය ජීවන තත්ත්වය සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය 2000 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක් කොමියුනිස්ට්වාදය යටතේ පැවති මට්ටමට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමක පැවතුනි.^[122] 2001 න් පසු, ආර්ථික, දේශපාලනික සහ භූ දේශපාලනික තත්වයන් බෙහෙවින් දියුණු විය,^[123] සහ 2003 දී බල්ගේරියාව ඉහළ මානව සංවර්ධන තත්වයක් අත්කර ගත්තේය.^[124] එය 2004 දී නේටෝවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යුද්ධයට සහභාගී විය.^[125] වසර ගණනාවක ප්‍රතිසංස්කරණවලින් පසුව, රජයේ දූෂණය පිළිබඳ EU කනස්සල්ල නොතකා, එය 2007 දී යුරෝපීය සංගමයට සහ තනි වෙළඳපොළට සම්බන්ධ විය.^[126] බල්ගේරියාව සොෆියා හි ජාතික සංස්කෘතික මාලිගාවේ 2018 යුරෝපීය සංගමයේ කවුන්සිලයේ සභාපතිත්වය පැවැත්වීය.^[127]

භූගෝලය

බල්ගේරියාව යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ, බෝල්කන් වලට නැගෙනහිරින් පිහිටි මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ රටකි. එහි භූමි ප්‍රදේශය වර්ග කිලෝමීටර් 110,994 (වර්ග සැතපුම් 42,855) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර, එහි අසල්වැසි රටවල් පහ සමඟ ගොඩබිම් මායිම් මුළු දිග කිලෝමීටර් 1,808 (සැතපුම් 1,123) ක් වන අතර එහි වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 354 (සැතපුම් 220) දිග වේ.^[123] බල්ගේරියාවේ භූගෝලීය ඛණ්ඩාංක 43° උතුරු 25° නැගෙනහිර වේ.^[123] රටේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන භූ විෂමතා ලක්ෂණ වන්නේ ඩැනුබියානු තැනිතලාව, බෝල්කන් කඳු, ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව සහ රිලා-රොඩෝප් ස්කන්ධයයි.^[123] ඩැනුබියානු තැනිතලාවේ දකුණු මායිම බෝල්කන් කඳු පාමුලට ඉහළට බෑවුම් වන අතර ඩැනුබ් ගඟ රුමේනියාව සමඟ මායිම නිර්වචනය කරයි. ත්‍රේසියානු තැනිතලාව දළ වශයෙන් ත්‍රිකෝණාකාර වන අතර එය සොෆියා හි ගිනිකොන දෙසින් ආරම්භ වී කළු මුහුදේ වෙරළට ළඟා වන විට පුළුල් වේ.^[123]

බෝල්කන් කඳු රට මැදින් බටහිර සිට නැගෙනහිරට පාර්ශ්වීයව දිව යයි. කඳුකර නිරිතදිගට වෙනස් ඇල්පයින් වර්ගයේ කඳු වැටි දෙකක් ඇත - නැගෙනහිරින් පහළ නමුත් වඩාත් පුළුල් රොඩෝප් කඳු වලට මායිම් වන රිලා සහ පිරින් සහ විටෝෂා, ඔසෝගෝවෝ සහ බෙලසිට්සා වැනි බටහිර, වයඹ සහ දකුණට විවිධ මධ්‍යම උන්නතාංශ කඳු.^[123] මීටර් 2,925 (අඩි 9,596) ක උසකින් යුත් මුසාලා, බල්ගේරියාවේ සහ බෝල්කන් දෙකෙහිම උසම ස්ථානයයි. කළු මුහුදේ වෙරළ තීරය රටේ පහළම ස්ථානයයි.^[128] තැනිතලා භූමි ප්‍රදේශයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ අල්ලා ගන්නා අතර, සානුව සහ කඳු 41% ක් අල්ලා ගනී.^[129] බොහෝ ගංගා කෙටි වන අතර අඩු ජල මට්ටම් ඇත. බල්ගේරියානු භූමියේ පමණක් පිහිටා ඇති දිගම ගංගාව වන ඉස්කාර් හි දිග මීටර් 368 (සැතපුම් 229) කි. ස්ට්‍රූමා සහ මාරිට්සා දකුණේ ප්‍රධාන ගංගා දෙකකි.^[130]^[123]

දේශගුණය

බල්ගේරියාවේ විවිධ සහ වෙනස් කළ හැකි දේශගුණයක් ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මධ්‍යධරණී, සාගර සහ මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ හමුවන ස්ථානයේ එහි කඳුකරයේ බාධක බලපෑම සමඟ ඒකාබද්ධ වේ.^[123] උතුරු බල්ගේරියාවේ සාමාන්‍යයෙන් 1 °C (1.8 °F) සිසිල් වන අතර බෝල්කන් කඳුකරයට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවලට වඩා මිලිමීටර් 200 (අඟල් 7.9) වැඩි වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වේ. විවිධ ප්‍රදේශවල උෂ්ණත්ව විස්තාරය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. වාර්තාගත අඩුම උෂ්ණත්වය −38.3 °C (−36.9 °F) වන අතර ඉහළම අගය 45.2 °C (113.4 °F) වේ.^[131] වර්ෂාපතනයේ සාමාන්‍යය වසරකට මිලිමීටර් 630 (අඟල් 24.8) ක් පමණ වන අතර, ඩොබ්රුඩ්ජා හි මිලිමීටර් 500 (අඟල් 19.7) සිට කඳුකරයේ මිලිමීටර් 2,500 (අඟල් 98.4) දක්වා වෙනස් වේ. ශීත ඍතුවේ දී මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයේ හිම පතනයක් ගෙන එයි.^[132]

එහි සාපේක්ෂව කුඩා ප්‍රදේශය සලකා බලන විට, බල්ගේරියාව විචල්‍ය හා සංකීර්ණ දේශගුණයක් ඇත. රට මහාද්වීපික දේශගුණික කලාපයේ දකුණු කෙළවර අල්ලාගෙන සිටින අතර දකුණේ කුඩා ප්‍රදේශ මධ්‍යධරණී දේශගුණික කලාපය තුළට වැටේ.^[133] මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ පහසුවෙන් බාධාවකින් තොරව ඩැනුබියානු තැනිතලාවට ගලා යන බැවින් මහාද්වීපික කලාපය ප්‍රමුඛ වේ. ශීත ඍතුවේ දී ශක්තිමත් වන මහාද්වීපික බලපෑම බහුල හිම පතනයක් ඇති කරයි; ගිම්හානයේ දෙවන භාගයේදී මධ්‍යධරණී බලපෑම වැඩි වන අතර උණුසුම් හා වියළි කාලගුණයක් ඇති කරයි. බල්ගේරියාව දේශගුණික කලාප පහකට බෙදා ඇත: මහාද්වීපික කලාපය (ඩැනුබියානු තැනිතලාව, පූර්ව-බෝල්කන් සහ සංක්‍රාන්ති භූ රූප විද්‍යාත්මක කලාපයේ ඉහළ නිම්න); සංක්‍රාන්ති කලාපය (ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව, ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවලින් වැඩි කොටසක්, පහළ උප-බෝල්කන් නිම්න); මහාද්වීපික-මධ්‍යධරණී කලාපය (ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවල දකුණු කෙළවරේ ප්‍රදේශ, නැගෙනහිර රෝඩෝප් කඳු, සකාර් සහ ස්ට්‍රැන්ඩ්ෂා); රට අභ්‍යන්තරයේ කිලෝමීටර 30-40 ක සාමාන්‍ය දිගකින් යුත් වෙරළ තීරය දිගේ කළු මුහුදු කලාපය; සහ මීටර් 1000 ට වැඩි උන්නතාංශයක කඳුකරයේ ඇල්පයින් කලාපය (මධ්‍යම බෝල්කන් කඳු, රිලා, පිරින්, විටෝෂා, බටහිර රෝඩෝප් කඳු, ආදිය).^[134]

ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය

දේශගුණික, ජල විද්‍යාත්මක, භූ විද්‍යාත්මක සහ භූගෝලීය තත්වයන්ගේ අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ශාක හා සත්ව විශේෂවල සාපේක්ෂව පුළුල් විවිධත්වයක් ඇති වී තිබේ.^[135] යුරෝපයේ පොහොසත්ම එකක් වන බල්ගේරියාවේ ජෛව විවිධත්වය,^[136] ජාතික වනෝද්‍යාන තුනක, ස්වාභාවික උද්‍යාන 11 ක, ජෛවගෝල රක්ෂිත 10 ක සහ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 565 ක සංරක්ෂණය කර ඇත.^[130]^[137]^[138] යුරෝපයේ ක්ෂීරපායී විශේෂ 233 න් අනූ තුනක්ම බල්ගේරියාවේ දක්නට ලැබෙන අතර සමනලුන්ගෙන් 49% ක් සහ සනාල ශාක විශේෂ වලින් 30% ක් ඇත.^[139] සමස්තයක් වශයෙන්, ශාක හා සත්ව විශේෂ 41,493 ක් ඇත.^[139] සැලකිය යුතු ජනගහනයක් සහිත විශාල ක්ෂීරපායින් අතර මුවන් (පුද්ගලයන් 106,323), වල් ඌරන් (88,948), රන් හිවලුන් (47,293) සහ රතු නරියා (32,326) ඇතුළත් වේ. පාත්‍රිජ් සතුන් 328,000 ක් පමණ සිටින අතර, ඔවුන් වඩාත් පුළුල් ලෙස පැතිරුණු ගේම්බර්ඩ් බවට පත් කරයි.^[130] බල්ගේරියාවේ ඇති සියලුම කූඩු පක්ෂීන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රිලා ජාතික වනෝද්‍යානයේ දක්නට ලැබෙන අතර, එය ඉහළ උන්නතාංශවල ආක්ටික් සහ ඇල්පයින් විශේෂ ද සපයයි.^[140] ෆ්ලෝරා සනාල ශාක විශේෂ 3,800 කට වඩා ඇතුළත් වන අතර ඉන් 170 ක් ආවේණික වන අතර 150 ක් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත.^[135] උද්භිද විද්‍යා ආයතනය විසින් බල්ගේරියාවේ විශාල දිලීර ලැයිස්තුවේ විශේෂ 1,500 කට වඩා හඳුනාගෙන ඇත.^[141] බල්ගේරියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 36% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,893,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 3,327,000 (හෙක්ටයාර) සිට ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,116,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 777,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 18% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 18% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 88% ක් පොදු අයිතිය යටතේ සහ 12% ක් පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.^[142]^[143]^[144] 1998 දී, බල්ගේරියානු රජය ජාතික ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණ උපායමාර්ගය සම්මත කළේය, එය දේශීය පරිසර පද්ධති සංරක්ෂණය කිරීම, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සහ ජාන සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා පුළුල් වැඩසටහනකි.^[145] බල්ගේරියාව එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 33.8% ක් ආවරණය කරමින් යුරෝපයේ විශාලතම Natura 2000 ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඇත.^[146] 1990 සිට 2009 දක්වා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය 30% කින් අඩු කිරීමේ කියෝතෝ ප්‍රොටෝකෝල අරමුණ ද එය සාක්ෂාත් කර ගත්තේය.^[147]

2024 පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ බල්ගේරියාව 37 වන ස්ථානයේ සිටින නමුත් වාතයේ ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ අඩු ලකුණු ලබා ගනී.^[148] අංශු මට්ටම් යුරෝපයේ ඉහළම අගයයි,^[149] විශේෂයෙන් මෝටර් රථ ගමනාගමනය සහ ගල් අඟුරු මත පදනම් වූ බලාගාර මගින් බලපෑමට ලක් වූ නාගරික ප්‍රදේශවල.^[150]^[151] මෙයින් එකක් වන ලිග්නයිට්-දැවෙන Maritsa Iztok-2 ස්ථානය, යුරෝපීය සංගමයේ සෞඛ්‍යයට සහ පරිසරයට ඉහළම හානියක් සිදු කරයි.^[152] කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ පැරණි කාර්මික අපද්‍රව්‍ය පද්ධතිවල පළිබෝධනාශක භාවිතය පුළුල් පස සහ ජල දූෂණයක් ඇති කරයි.^[153] 1998 දී ජලයේ ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු වීමට පටන් ගත් අතර මධ්‍යස්ථ දියුණුවක් පෙන්නුම් කරයි. මතුපිට ගංගාවලින් 75% කට වඩා හොඳ ගුණාත්මකභාවය සඳහා යුරෝපීය ප්‍රමිතීන් සපුරාලයි.^[154]

දේශපාලනය

බල්ගේරියාව යනු පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් වන අතර එහිදී අගමැති රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර බලවත්ම විධායක තනතුර වේ.^[123] දේශපාලන පද්ධතියට ශාඛා තුනක් ඇත - ව්‍යවස්ථාදායක, විධායක සහ අධිකරණ, අවම වශයෙන් අවුරුදු 18 ක් වයසැති පුරවැසියන් සඳහා විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් සෘජු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ හැකියාවන් ද සපයයි, එනම් පෙත්සම් සහ ජාතික ජනමත විචාරණ.^[123] මැතිවරණ අධීක්ෂණය කරනු ලබන්නේ සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂවල සාමාජිකයින් ඇතුළත් ස්වාධීන මධ්‍යම මැතිවරණ කොමිසමක් විසිනි. ජාතික මැතිවරණයකට සහභාගී වීමට පෙර පක්ෂ කොමිසමේ ලියාපදිංචි විය යුතුය.^[123] සාමාන්‍යයෙන්, තේරී පත් වූ අගමැති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණවලදී වැඩිම ඡන්ද ලබා ගන්නා පක්ෂයේ නායකයා වේ, නමුත් මෙය සැමවිටම එසේ නොවේ.^[123]

අගමැති මෙන් නොව, ජනාධිපති දේශීය බලය වඩාත් සීමිතය. සෘජුව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ප්‍රධානියා ලෙස සේවය කරන අතර, තවදුරටත් විවාදය සඳහා පනතක් ආපසු ලබා දීමට බලය ඇත, නමුත් පාර්ලිමේන්තුවට සරල බහුතර ඡන්දයකින් ජනාධිපති නිෂේධ බලය අභිබවා යා හැකිය.^[123] දේශපාලන පක්ෂ ජාතික සභාවට රැස්වේ, සෘජු ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් වසර හතරකට තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 240 දෙනෙකුගෙන් යුත් මණ්ඩලයක්. නීති පැනවීමට, අයවැය අනුමත කිරීමට, ජනාධිපතිවරණ කාලසටහන්ගත කිරීමට, අගමැති සහ අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් තෝරා ගැනීමට සහ සේවයෙන් පහ කිරීමට, යුද්ධ ප්‍රකාශ කිරීමට, විදේශයන්හි හමුදා යෙදවීමට සහ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සහ ගිවිසුම් අනුමත කිරීමට ජාතික සභාවට බලය ඇත.^[123]

රුමෙන් රදෙව්
ජනාධිපති

රොසෙන් ෂෙලියාස්කොව්
අගමැති

සමස්තයක් වශයෙන්, බල්ගේරියාව අස්ථාවර ආණ්ඩු රටාවක් පෙන්නුම් කරයි.^[155] මධ්‍යම-දක්ෂිණාංශික, EU ගැති පක්ෂයක් වන GERB හි නායක බොයිකෝ බොරිසොව්, 2009 සහ 2021 අතර අගමැති ධුරය සඳහා වාර තුනක් සේවය කළේය. එය 2009 මහ මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කර සුළුතර රජයක් පිහිටුවන ලදී,^[156] අඩු ජීවන තත්වයන්, දූෂණය^[157] සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රමයේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳ රටපුරා විරෝධතාවලින් පසුව 2013 පෙබරවාරි මාසයේදී ඉල්ලා අස්විය.^[158] මැයි මාසයේ පැවති හදිසි මැතිවරණවලින් GERB හට පටු ජයග්‍රහණයක් හිමි වූ අතර,^[159] බොරිසොව් පාර්ලිමේන්තු සහයෝගය ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වීමෙන් පසු බල්ගේරියානු සමාජවාදී පක්ෂය අවසානයේ ප්ලේමන් ඔරෙෂාර්ස්කිගේ නායකත්වයෙන් යුත් රජයක් පිහිටුවීය.^[160]^[161] අඛණ්ඩ මහා පරිමාණ විරෝධතා මධ්‍යයේ 2014 ජූලි මාසයේදී ඔරෙෂාර්ස්කි රජය ඉල්ලා අස්විය.^[162]^[163] 2014 ඔක්තෝබර් මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තුන්වන GERB ජයග්‍රහණයක් සිදුවිය.^[164] බොරිසොව් දක්ෂිණාංශික පක්ෂ කිහිපයක් සමඟ සන්ධානයක්^[165] පිහිටුවා ගත් නමුත්, ඔහුගේ පක්ෂයේ සහාය ඇති අපේක්ෂකයා 2016 ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමට අපොහොසත් වීමෙන් පසුව නැවත ඉල්ලා අස්විය. 2017 මාර්තු මාසයේ පැවති හදිසි මැතිවරණය නැවතත් GERB විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද නමුත් පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 95 ක් ලබා ගත්තේය. ඔවුන් ආසන 27 ක් හිමි කරගත් අන්ත දක්ෂිණාංශික එක්සත් පැට්‍රියට්ස් සමඟ සන්ධානයක් පිහිටුවා ගත්හ.^[166]

බොරිසොව්ගේ අවසාන කැබිනට් මණ්ඩලය තුළ මාධ්‍ය නිදහසේ නාටකාකාර අඩුවීමක් සහ 2020 දී තවත් මහජන විරෝධතා රැල්ලක් ඇති කළ දූෂණ හෙළිදරව් කිරීම් ගණනාවක් දක්නට ලැබුණි.^[167]^[168] 2021 අප්‍රේල් මාසයේ පැවති සාමාන්‍ය මැතිවරණයෙන් GERB ප්‍රථම ස්ථානයට පත් වූ නමුත් මෙතෙක් පැවති දුර්වලම ප්‍රතිඵලය සමඟින්.^[169] අනෙකුත් සියලුම පක්ෂ රජයක් පිහිටුවීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර,^[170] කෙටි අවහිරතාවයකින් පසුව, 2021 ජූලි මාසයේදී තවත් මැතිවරණයක් කැඳවන ලදී. කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට සභාග රජයක් පිහිටුවීමට නොහැකි වූ බැවින්, එයද ඇණහිටීම බිඳ දැමීමට අසමත් විය.^[171]

දේශපාලන අවහිරතාවය හේතුවෙන් 2023 අප්‍රේල් මාසයේදී, බල්ගේරියාව 2021 අප්‍රේල් මාසයේ සිට එහි පස්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්වීය. GERB විශාලතම පක්ෂය වූ අතර, ආසන 69ක් දිනා ගත්තේය. We Continue the Change නායකත්වයෙන් යුත් කණ්ඩායම ආසන 240 කින් යුත් පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 64ක් දිනා ගත්තේය. 2023 ජුනි මාසයේදී, අගමැති නිකොලායි ඩෙන්කොව් We Continue The Change සහ GERB අතර නව සන්ධානයක් පිහිටුවා ගත්තේය. සන්ධාන ගිවිසුමට අනුව, ඩෙන්කොව් පළමු මාස නවය සඳහා රජය මෙහෙයවනු ඇත. ඔහුගෙන් පසු GERB පක්ෂයේ හිටපු යුරෝපීය කොමසාරිස් මරියා ගේබ්‍රියෙල් පත් වනු ඇත. ඇය මාස නවයකින් අගමැති ධුරය භාර ගැනීමට නියමිතව තිබුණි.^[172]

2024 මාර්තු 5 වන දින භ්‍රමණ ගිවිසුමට අනුව ඩෙන්කොව් ඉල්ලා අස්වූ අතර, ගේබ්‍රියෙල්ට නව අගමැති වීමට ඉඩ සැලසීය.^[173] 2024 මාර්තු 20 වන දින, කැබිනට් මණ්ඩලයේ සන්ධාන දෙක අතර ඇති වූ මතභේද සහ සබඳතා බිඳවැටීම හේතුවෙන් සැලසුම් කළ රජයේ භ්‍රමණය සහ අලුත් රජයක් අත්සන් කිරීම අසාර්ථක විය.^[174]^[175]^[176] නව රජයක් පිහිටුවීම සඳහා සාකච්ඡා පැවැත්වුණු නමුත්, බහුතර සහයෝගයක් ලබා ගත හැකි කිසිදු රජයක් බිහි කිරීමට අපොහොසත් විය.^[177]^[178]^[179]^[180] GERB රජයක් පිහිටුවීමේ අවස්ථාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මුල් භ්‍රමණ ගිවිසුමට ගරු කිරීමට PP–DB සීමිත උත්සාහයක් ගත්තේය. ජනාධිපති රුමෙන් රදෙව් විසින් තෝරා ගන්නා ලද රජයක් පිහිටුවීමේ අවසාන අවස්ථාව ITN වෙත ගිය අතර එය වහාම ප්‍රතික්ෂේප විය.^[181]^[182]^[183]^[184]

මාර්තු 29 වන දින, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 98 වන වගන්තියට අනුව,^[185] ජනාධිපතිවරයා විසින් ජාතික විගණන කාර්යාලයේ සභාපති ඩිමිටර් ග්ලව්චෙව් භාරකාර අගමැති අපේක්ෂකයා ලෙස පත් කරන ලදී.^[186] භාරකාර රජයේ සංයුතිය යෝජනා කිරීම සඳහා ඔහුට 2024 අප්‍රේල් 6 වන දින දක්වා සතියක අවසාන දිනයක් ලබා දෙන ලදී.^[187]

ග්ලව්චෙව් 2024 අප්‍රේල් 5 වන දින භාරකාර රජය සඳහා වූ ඔහුගේ යෝජනාව ඉදිරිපත් කළ අතර,^[188] සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසුව සහ 2024 ජුනි 9 වන දින මැතිවරණය සැලසුම් කිරීමෙන් පසුව ජනාධිපතිවරයා විසින් එය පිළිගනු ලැබීය.^[189]^[190] ග්ලව්චෙව් සහ ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලය 2024 අප්‍රේල් 9 වන දින ජාතික සභාව විසින් ආරම්භ කරන ලදී.^[191]

2024 නොවැම්බර් 11 වන දින තේරී පත් වූ සියලුම සාමාජිකයින් දිවුරුම් දුන් විට නව තේරී පත් වූ 51 වන පාර්ලිමේන්තුව 50 වන පාර්ලිමේන්තුව ප්‍රතිස්ථාපනය කළේය.^[192] ඡන්ද වට 11 කට පසු, නටාලියා කිසෙලෝවා (BSP–OL) 2024 දෙසැම්බර් 6 වන දින ජාතික සභාවේ කථානායක ලෙස තේරී පත් විය.^[193] ජනාධිපති රුමෙන් රදෙව් 2025 ජනවාරි 15 වන දින විශාලතම පක්ෂය වන GERB-SDS වෙත පළමු සාකච්ඡා වරම ලබා දුන් අතර,^[194] එය APS (ඩෝගන්) හි සහාය ඇතිව BSP සහ ITN සමඟ සුළුතර රජයක් පිහිටුවන ලදී. රජය මෙහෙයවනු ලබන්නේ GERB දේශපාලනඥයෙකු වන රොසෙන් ෂෙලියාස්කොව් විසිනි.^[195]^[196]

2009 න් පසු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනය අඛණ්ඩව පිරිහීමක් වාර්තා කර ඇති අතර, මාධ්‍ය නිදහස අඩුවීම, ප්‍රතිසංස්කරණ අඩාල වීම, ඉහළම මට්ටමින් අධිකාරිය අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීම සහ මධ්‍යම රජය මත ප්‍රාදේශීය පරිපාලනය යැපීම වැඩි වීම යන කරුණු උපුටා දක්වයි.^[197] බල්ගේරියාව තවමත් "නිදහස්" ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති අතර, දේශපාලන පද්ධතියක් අර්ධ ඒකාබද්ධ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ලෙස නම් කර ඇත, නමුත් පිරිහෙන ලකුණු ඇත.^[197] ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකය එය "දෝෂ සහිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක්" ලෙස අර්ථ දක්වයි. ^[198] ආර්ථික විද්‍යාව සහ සාමය සඳහා වූ ආයතනය විසින් 2018 දී කරන ලද සමීක්ෂණයකින් වාර්තා වූයේ ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් 15% කටත් වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් මැතිවරණ සාධාරණ යැයි සැලකූ බවයි.^[199]

නීති පද්ධතිය

බල්ගේරියාවේ සිවිල් නීති නීති පද්ධතියක් ඇත.^[200] අධිකරණය අධිකරණ අමාත්‍යාංශය විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ කස්සේෂන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ඉහළම අභියාචනාධිකරණ වන අතර යටත් අධිකරණවල නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම අධීක්ෂණය කරයි.^[123] ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ කවුන්සිලය පද්ධතිය කළමනාකරණය කර විනිසුරුවන් පත් කරයි. දේශීය හා ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් නීති පද්ධතිය යුරෝපයේ වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම එකක් ලෙස සලකනු ලබන්නේ විනිවිදභාවය හා දූෂණය නොමැතිකම නිසාය.^[201]^[202]^[203]^[204] නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ප්‍රධාන වශයෙන් අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයට යටත් සංවිධාන විසින් සිදු කරනු ලැබේ.^[205] ජාතික පොලිස් සාමාන්‍ය අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය (GDNP) සාමාන්‍ය අපරාධවලට එරෙහිව සටන් කරන අතර මහජන සාමය පවත්වාගෙන යයි.^[206] GDNP එහි ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික අංශවල පොලිස් නිලධාරීන් 26,578 ක් යොදවයි.^[207] අපරාධ නඩු වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රවාහනයට සම්බන්ධ වන අතර, පසුව සොරකම් හා මත්ද්‍රව්‍ය ආශ්‍රිත අපරාධ සිදු වේ; මිනීමැරුම් අනුපාත අඩුය.^[130] ත්‍රස්ත විරෝධී ක්‍රියාකාරකම්, අර්බුද කළමනාකරණය සහ කැරලි මර්දනය සඳහා විශේෂිත ශාඛාවක් වන දේශසීමා පොලිස් සේවය සහ ජාතික ජෙන්ඩර්මරී හි ප්‍රධානියා ද අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයයි. ප්‍රති-බුද්ධි සහ ජාතික ආරක්ෂාව ජාතික ආරක්ෂාව සඳහා වන රාජ්‍ය ආයතනයේ වගකීම වේ.^[208]

පරිපාලන අංශ

බල්ගේරියාව ඒකීය රාජ්‍යයකි.^[209] 1880 ගණන්වල සිට, භෞමික කළමනාකරණ ඒකක ගණන හතේ සිට 26 දක්වා වෙනස් වී ඇත.^[210] 1987 සහ 1999 අතර, පරිපාලන ව්‍යුහය පළාත් නවයකින් (ඔබ්ලාස්ටි, එකිය ඔබ්ලාස්ට්) සමන්විත විය. ආර්ථික පද්ධතියේ විමධ්‍යගතකරණයට සමගාමීව නව පරිපාලන ව්‍යුහයක් සම්මත කරන ලදී.^[211] එයට පළාත් 27 ක් සහ අගනගර අගනුවර පළාතක් (සොෆියා නගරය) ඇතුළත් වේ. සියලුම ප්‍රදේශ ඒවායේ අදාළ අගනුවර නගර වලින් නම් කර ඇත. පළාත් මහ නගර සභා 265 කට බෙදා ඇත. මහ නගර සභා පාලනය කරනු ලබන්නේ නගරාධිපතිවරුන් විසින් වන අතර, ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයකට තේරී පත් වන අතර සෘජුවම තේරී පත් වූ මහ නගර සභා විසිනි. බල්ගේරියාව යනු අමාත්‍ය මණ්ඩලය සෘජුවම ප්‍රාදේශීය ආණ්ඩුකාරවරුන් පත් කරන ඉතා මධ්‍යගත රාජ්‍යයක් වන අතර සියලුම පළාත් සහ මහ නගර සභා අරමුදල් සඳහා එය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී.^[123]

විදේශ සබඳතා

බල්ගේරියාව 1955 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. 1966 සිට, එය තුන් වතාවක් ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන සාමාජිකයෙකු වී ඇත, මෑතකදී 2002 සිට 2003 දක්වා.^[212] එය 1975 දී යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතාව සඳහා වූ සංවිධානයේ (OSCE) ආරම්භක ජාතීන් අතර ද විය. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳ වැටීමෙන් පසු යුරෝ-අත්ලාන්තික් ඒකාබද්ධතාවය ප්‍රමුඛතාවයක් වී ඇත, නමුත් කොමියුනිස්ට් නායකත්වයට 1987 වන විට වෝර්සෝ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වී යුරෝපීය ප්‍රජාවන්ට සම්බන්ධ වීමේ අභිලාෂයන් ද තිබුණි.^[213]^[214] බල්ගේරියාව 2005 අප්‍රේල් 25 වන දින යුරෝපීය සංගමයේ ප්‍රවේශ ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර^[215] 2007 ජනවාරි 1 වන දින යුරෝපීය සංගමයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.^[216] ඊට අමතරව, එය රුමේනියාව සහ ග්‍රීසිය සමඟ ත්‍රෛපාර්ශ්වික ආර්ථික සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහයෝගීතාවයක්,^[217] චීනය සමඟ හොඳ සබඳතා^[218] සහ වියට්නාමය^[219] සහ රුසියාව සමඟ ඓතිහාසික සම්බන්ධතාවයක් ඇත.^[220]

බල්ගේරියාව සීතල යුද්ධයේදී නිකරගුවාව^[221] සහ ලිබියාව වැනි සෝවියට් මිත්‍ර රටවල සිවිල් සහ හමුදා උපදේශකයින් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් යෙදවීය.^[222] දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු බල්ගේරියානු භූමියේ විදේශ හමුදා යෙදවීම පළමු වරට සිදු වූයේ 2001 දී ය. ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යුද ප්‍රයත්නය සඳහා එම රට KC-135 ස්ට්‍රැටෝටැන්කර් ගුවන් යානා හයක් සහ සහායක භටයින් 200 ක් සත්කාරකත්වය සැපයූ විටය.^[223] 2004 මාර්තු මාසයේදී නේටෝවට සම්බන්ධ වීමත්^[224] 2006 අප්‍රේල් මාසයේදී එක්සත් ජනපද-බල්ගේරියානු ආරක්ෂක සහයෝගීතා ගිවිසුමත් සමඟ ජාත්‍යන්තර හමුදා සබඳතා තවදුරටත් පුළුල් විය. බෙස්මර් සහ ග්‍රාෆ් ඉග්නතීවෝ ගුවන් කඳවුරු, නොවෝ සෙලෝ පුහුණු පරාසය සහ අයිටෝස් හි සැපයුම් මධ්‍යස්ථානයක් පසුව එක්සත් ජනපදය සහ බල්ගේරියානු හමුදා විසින් සහයෝගයෙන් භාවිතා කරන ඒකාබද්ධ හමුදා පුහුණු පහසුකම් බවට පත්විය.^[225]^[226] එහි ක්‍රියාකාරී ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂක සහයෝගීතා තිබියදීත්, බල්ගේරියාව ගෝලීය වශයෙන් වඩාත්ම සාමකාමී රටවල් අතර ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, දේශීය හා ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සම්බන්ධයෙන් අයිස්ලන්තය සමඟ 6 වන ස්ථානයේ සහ ගෝලීය සාම දර්ශකයේ සාමාන්‍යයෙන් 26 වන ස්ථානයේ සිටී.^[227]

2022 රුසියානු යුක්රේනය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසුව, බල්ගේරියාව යුක්රේනයට සහාය වීමට තීරණය කළේය;^[228] 2023 දී, ගැස්ප්‍රොම් නීති විරෝධී ලෙස බල්ගේරියාවට ගෑස් අපනයනය කිරීම නැවැත්වූ පසු, රට රුසියානු තෙල් සහ ගෑස් ආනයනය නැවැත්වීය.^[229]

හමුදාව

බල්ගේරියානු සන්නද්ධ හමුදාවන් බල්ගේරියාවේ හමුදාව වන අතර ඒවා ගොඩබිම් හමුදා, නාවික සහ ගුවන් හමුදාවකින් සමන්විත වේ. සන්නද්ධ හමුදාවන්ට ක්‍රියාකාරී භටයින් 36,950 ක් සිටින අතර, රක්ෂිත භටයින් 3,000 කින් අතිරේක වේ.^[230] භූමි හමුදාවන් යාන්ත්‍රික බලසේනා දෙකකින් සහ ස්වාධීන රෙජිමේන්තු සහ බලඇණි අටකින් සමන්විත වේ; ගුවන් හමුදාව ගුවන් කඳවුරු හයක් හරහා ගුවන් යානා සහ ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති 106 ක් ක්‍රියාත්මක කරන අතර නාවික හමුදාව විවිධ නැව්, හෙලිකොප්ටර් සහ වෙරළබඩ ආරක්ෂක අවි ක්‍රියාත්මක කරයි.^[231] හමුදා ඉන්වෙන්ටරි ප්‍රධාන වශයෙන් මිකොයාන් මිග්-29 සහ සුඛෝයි සු-25 ජෙට් වැනි සෝවියට් උපකරණ,^[232] එස්-300 පීටී ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති^[233] සහ එස්එස්-21 ස්කාරබ් කෙටි දුර බැලස්ටික් මිසයිල වලින් සමන්විත වේ.^[234] සන්නද්ධ හමුදාවන් F-16 බ්ලොක් 70 ප්‍රහාරක ජෙට්, නව බහුකාර්ය කොර්වෙට් සහ අනෙකුත් නවීන නේටෝ-සම්මත උපකරණ සමඟ නවීකරණය වෙමින් පවතී. බල්ගේරියාව එක්සත් ජනපදයේ නිෂ්පාදිත නව ස්ට්‍රයිකර් වාහන, නව 155 mm ස්වයං-ප්‍රචලිත හොවිට්සර්, නව 3D පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ රේඩාර්, නව මතුපිට සිට ගුවනට මිසයිල සහ තවත් බොහෝ දේ මිලදී ගැනීමේ ක්‍රියාවලියක යෙදී සිටී.^[235]

ආර්ථිකය

බල්ගේරියාව විවෘත, ඉහළ ආදායම් පරාසයක වෙළඳපල ආර්ථිකයක් ඇති අතර, එහි පෞද්ගලික අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 70% කට වඩා දායක වේ.^[236]^[237] 1948 දී ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය ජනගහනයක් සහිත විශාල වශයෙන් කෘෂිකාර්මික රටක සිට, 1980 දශකය වන විට බල්ගේරියාව කාර්මික ආර්ථිකයක් බවට පරිවර්තනය වූ අතර, විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික පර්යේෂණ එහි අයවැය වියදම් ප්‍රමුඛතාවන්හි ඉහළින්ම තිබුණි.^[238] 1990 දී COMECON වෙළඳපොළ අහිමි වීම සහ පසුව සැලසුම් කළ පද්ධතියේ "කම්පන චිකිත්සාව" හේතුවෙන් කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ තියුණු පහත වැටීමක් ඇති වූ අතර අවසානයේ 1997 දී ආර්ථික බිඳවැටීමක් සිදුවිය.^[239]^[240] වසර කිහිපයකට පසු වේගවත් වර්ධන කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ ආර්ථිකය බොහෝ දුරට යථා තත්ත්වයට පත් විය,^[239] නමුත් මසකට ලීවා 2,072 (ඩොලර් 1,142) ක සාමාන්‍ය වැටුප EU හි අඩුම අගය ලෙස පවතී.^[241]

2003 දී සමබර අයවැයක් ලබා ගත් අතර ඊළඟ වසරේ සිට රට අතිරික්තයක් පවත්වාගෙන යාමට පටන් ගත්තේය.^[242] 2017 දී වියදම් ඩොලර් බිලියන 21.15 ක් වූ අතර ආදායම ඩොලර් බිලියන 21.67 ක් විය.^[243] ආයතන සඳහා රජයේ වියදම් බොහොමයක් ආරක්ෂාව සඳහා වෙන් කර ඇත. වාර්ෂික රජයේ අයවැයෙන් විශාලතම කොටස ආරක්ෂක, අභ්‍යන්තර කටයුතු සහ යුක්තිය යන අමාත්‍යාංශවලට වෙන් කර ඇති අතර, පරිසරය, සංචාරක සහ බලශක්තිය සඳහා වගකිව යුතු අයට අවම අරමුදල් ලැබේ.^[244] රජයේ ආදායමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් බදු වලින් සෑදී ඇත.^[244] දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 30% කි.^[245] බල්ගේරියාවේ EU හි අඩුම ආයතනික ආදායම් බදු අනුපාත කිහිපයක් ඇත.^[246] බදු ක්‍රමය ද්වි-ස්ථර වේ. අගය එකතු කළ බද්ද, සුරාබදු බදු, ආයතනික සහ පුද්ගලික ආදායම් බද්ද ජාතික වන අතර, දේපළ වෙළඳාම්, උරුමය සහ වාහන බදු පළාත් පාලන ආයතන විසින් අය කරනු ලැබේ.^[247] 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ ශක්තිමත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය හේතුවෙන් රජයේ ණය 1998 දී 79.6% සිට 2008 දී 14.1% දක්වා අඩු විය.^[242] එතැන් සිට එය 2022 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 22.6% දක්වා වැඩි වී ඇත, නමුත් EU හි දෙවන අඩුම අගය ලෙස පවතී.^[248]

යුගෝසපාදන් සැලසුම් ප්‍රදේශය 2018 දී ඩොලර් 29,816 ක ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් (PPP) සහිත වඩාත්ම සංවර්ධිත කලාපය වේ.^[249] එයට අගනුවර සහ අවට සොෆියා පළාත ඇතුළත් වන අතර, එය ජනගහනයෙන් 22% ක් පමණක් සත්කාරකත්වය දරන අතර ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 42% ක් පමණක් ජනනය කරයි.^[250]^[251] ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (PPS වලින්) සහ 2019 දී ජීවන වියදම පිළිවෙලින් EU සාමාන්‍යයෙන් (100%) 53 සහ 52.8% ක් විය.^[252]^[253] ජාතික PPP දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2016 දී ඩොලර් බිලියන 143.1 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඒක පුද්ගල වටිනාකම ඩොලර් 20,116 කි.^[254] ආර්ථික වර්ධන සංඛ්‍යාලේඛන අවිධිමත් ආර්ථිකයෙන් නීති විරෝධී ගනුදෙනු සැලකිල්ලට ගනී, එය ආර්ථික නිමැවුමේ ප්‍රතිශතයක් ලෙස EU හි විශාලතම වේ.^[255]^[256] බල්ගේරියානු ජාතික බැංකුව ජාතික මුදල් ඒකකය වන ලෙව් නිකුත් කරන අතර එය යුරෝවකට ලෙවා 1.95583 ක අනුපාතයකින් යුරෝවට සම්බන්ධ වේ.^[257]

වසර කිහිපයක අඛණ්ඩ ඉහළ වර්ධනයකින් පසු, 2008 මූල්‍ය අර්බුදයේ ප්‍රතිවිපාක හේතුවෙන් 2009 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ 3.6% ක හැකිලීමක් සහ විරැකියාව වැඩි විය.^[258]^[259] 2010 දී ධනාත්මක වර්ධනය යථා තත්ත්වයට පත් කරන ලද නමුත් අන්තර් සමාගම් ණය ඩොලර් බිලියන 59 ඉක්මවා ගිය අතර, එයින් අදහස් වන්නේ සියලුම බල්ගේරියානු සමාගම් වලින් 60% ක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ණයගැති බවයි.^[260] 2012 වන විට එය ඩොලර් බිලියන 97 දක්වා හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 227% දක්වා වැඩි වී තිබුණි.^[261] රජය IMF සහ EU දිරිගැන්වීම සමඟ දැඩි කප්පාදු පියවර ක්‍රියාත්මක කළේ සමහර ධනාත්මක මූල්‍ය ප්‍රතිඵල සඳහා ය, නමුත් ආදායම් අසමානතාවය වැඩිවීම සහ පිටතට සංක්‍රමණය වීම වේගවත් කිරීම වැනි මෙම පියවරයන්ගේ සමාජ ප්‍රතිවිපාක ජාත්‍යන්තර වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයට අනුව "ව්‍යසනකාරී" වී ඇත.^[262]

බලයේ සිටින පක්ෂවල දේශපාලනඥයන්ගේ පවුල්වලට සහ ඥාතීන්ට මහජන අරමුදල් ලබා දීමෙන් සමාජයට මූල්‍යමය හා සුභසාධන පාඩු සිදුවී ඇත.^[263]^[264] බල්ගේරියාව 2017 දී දූෂණ සංජානන දර්ශකයේ 71 වන ස්ථානයට පත්විය^[265] සහ යුරෝපීය සංගමයේ නරකම දූෂණ මට්ටම් අත්විඳින අතර එය ගැඹුරු මහජන අතෘප්තියට හේතු වන සංසිද්ධියකි.^[266]^[267] සංවිධානාත්මක අපරාධ සමඟ, දූෂණය හේතුවෙන් රටේ ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ අයදුම්පත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට සහ විදේශ ආයෝජන ඉවත් කර ගැනීමට හේතු වී ඇත,^[268]^[269]^[270] 2025 ජනවාරි මාසයේදී රට නිල වශයෙන් කලාපයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වුවද^[271] රජයේ නිලධාරීන් වංචා කිරීම, වෙළඳාමට බලපෑම් කිරීම, රජයේ ප්‍රසම්පාදන උල්ලංඝනය කිරීම් සහ දඬුවම් විරහිතව අල්ලස් ලබා ගැනීම්වල නිරත වන බව වාර්තා වේ.^[272] විශේෂයෙන් රජයේ ප්‍රසම්පාදනය දූෂණ අවදානමේ තීරණාත්මක ක්ෂේත්‍රයකි. රාජ්‍ය අයවැයෙන් සහ යුරෝපීය ඒකාබද්ධතා අරමුදල්වලින් ඇස්තමේන්තුගත ලීවා බිලියන 10 ක් (ඩොලර් බිලියන 5.99) සෑම වසරකම පොදු ටෙන්ඩර් සඳහා වැය කෙරේ;^[273] 2017 දී පමණක් මහජන කොන්ත්‍රාත්තු සඳහා බිලියන 14 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (ඩොලර් බිලියන 8.38) වැය කර ඇත.^[274] මෙම කොන්ත්‍රාත්තුවලින් විශාල කොටසක් දේශපාලනිකව සම්බන්ධ^[275] සමාගම් කිහිපයකට ප්‍රදානය කරනු ලබන්නේ පුළුල් අක්‍රමිකතා, ක්‍රියා පටිපාටි උල්ලංඝනය කිරීම් සහ සකස් කරන ලද සම්මාන නිර්ණායක මධ්‍යයේය.^[276] යුරෝපීය කොමිසමෙන් නැවත නැවතත් විවේචන එල්ල වුවද,^[270] EU ආයතන බල්ගේරියාවට එරෙහිව පියවර ගැනීමෙන් වැළකී සිටින්නේ එය පෝලන්තය හෝ හංගේරියාව මෙන් නොව ගැටළු ගණනාවක් සම්බන්ධයෙන් බ්‍රසල්ස් වෙත සහාය දක්වන බැවිනි.^[266]

ව්‍යුහය සහ අංශ

ශ්‍රම බලකාය මිලියන 3.36 ක් වන අතර,^[277] ඔවුන්ගෙන් 6.8% ක් කෘෂිකර්මාන්තයේ, 26.6% ක් කර්මාන්තවල සහ 66.6% ක් සේවා අංශයේ සේවය කරති.^[278] ලෝහ හා ඛනිජ නිස්සාරණය, රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය, යන්ත්‍රෝපකරණ ගොඩනැගීම, වානේ, ජෛව තාක්‍ෂණය, දුම්කොළ, ආහාර සැකසීම සහ ඛනිජ තෙල් පිරිපහදු කිරීම ප්‍රධාන කාර්මික ක්‍රියාකාරකම් අතර වේ.^[279]^[280]^[281] පතල් කර්මාන්තයෙන් පමණක් පුද්ගලයින් 24,000 ක් සේවය කරන අතර රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5% ක් පමණ ජනනය වේ; පතල් ආශ්‍රිත සියලුම කර්මාන්තවල රැකියා නියුක්තිකයන් සංඛ්‍යාව 120,000 කි.^[282]^[283] බල්ගේරියාව යුරෝපයේ පස්වන විශාලතම ගල් අඟුරු නිෂ්පාදකයා වේ.^[283]^[284] ගල් අඟුරු, යකඩ, තඹ සහ ඊයම් වල දේශීය නිධි නිෂ්පාදන සහ බලශක්ති අංශ සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ.^[285] EU වෙතින් පිටත බල්ගේරියානු අපනයනවල ප්‍රධාන ගමනාන්ත වන්නේ තුර්කිය, චීනය සහ සර්බියාව වන අතර රුසියාව, තුර්කිය සහ චීනය මේ වන විට විශාලතම ආනයන හවුල්කරුවන් වේ. අපනයනවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ, යන්ත්‍රෝපකරණ, රසායනික ද්‍රව්‍ය, ඉන්ධන නිෂ්පාදන සහ ආහාර වේ.^[286] ආහාර සහ කෘෂිකාර්මික අපනයනවලින් තුනෙන් දෙකක් OECD රටවලට යයි.^[287]

1990 සහ 2008 අතර ධාන්‍ය සහ එළවළු නිෂ්පාදනය 40% කින් පහත වැටුණද,^[288] එතැන් සිට ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය වැඩි වී ඇති අතර, 2016–2017 කන්නය දශකයකින් විශාලතම ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය වාර්තා කර ඇත.^[289]^[290] බඩ ඉරිඟු, බාර්ලි, ඕට්ස් සහ සහල් ද වගා කෙරේ. ගුණාත්මක පෙරදිග දුම්කොළ සැලකිය යුතු කාර්මික බෝගයකි.^[291] බල්ගේරියාව ලැවෙන්ඩර් සහ රෝස තෙල් නිපදවන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයා ද වන අතර, දෙකම සුවඳ විලවුන් සඳහා බහුලව භාවිතා වේ.^[292]^[293]^[294]^[295] සේවා අංශය තුළ, සංචාරක ව්‍යාපාරය ආර්ථික වර්ධනයට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් සපයයි. සොෆියා, ප්ලොව්ඩිව්, වේලිකෝ ටාර්නෝවෝ, වෙරළබඩ නිවාඩු නිකේතන ඇල්බෙනා, ගෝල්ඩන් සෑන්ඩ්ස් සහ සනී බීච් සහ ශීත නිවාඩු නිකේතන බන්ස්කෝ, පැම්පොරෝවෝ සහ බොරොවෙට්ස් යනු සංචාරකයින් විසින් වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථාන කිහිපයකි.^[296]^[297] බොහෝ අමුත්තන් රුමේනියානු, තුර්කි, ග්‍රීක සහ ජර්මානු වේ.^[298] සංචාරක ස්ථාන 100 පද්ධතිය හරහා සංචාරක ව්‍යාපාරය අතිරේකව දිරිමත් කරනු ලැබේ.^[299]

විද්‍යාව හා තාක්ෂණය

පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය සඳහා වියදම් කිරීම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.78% ක් වන අතර,^[130] මහජන පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන අරමුදල්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් බල්ගේරියානු විද්‍යා ඇකඩමියට (BAS) යයි.^[300] 2015 දී පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන වියදම්වලින් 73% කට වඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර විසින් දරන ලද අතර බල්ගේරියාවේ පර්යේෂකයින් 22,000 න් 42% ක් සේවයේ යොදවා ඇත.^[301] එම වසරේම, බල්ගේරියාව බ්ලූම්බර්ග් නවෝත්පාදන දර්ශකයේ රටවල් 50 න් 39 වන ස්ථානයට පත් වූ අතර, ඉහළම ලකුණු අධ්‍යාපනයේ (24 වන ස්ථානය) සහ අගය එකතු කළ නිෂ්පාදනයේ අඩුම අගය (48 වන ස්ථානය) විය.^[302] 2025 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ බල්ගේරියාව 37 වන ස්ථානයට පත්විය.^[303]^[304] 1990 සිට පර්යේෂණ සඳහා නිදන්ගත රජයේ අඩු ආයෝජනය හේතුවෙන් විද්‍යාව හා ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ බොහෝ වෘත්තිකයන්ට බල්ගේරියාව හැර යාමට සිදුවිය.^[305]

අරමුදල් නොමැතිකම තිබියදීත්, රසායන විද්‍යාව, ද්‍රව්‍ය විද්‍යාව සහ භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ පර්යේෂණ ශක්තිමත්ව පවතී.^[300] ඇන්ටාක්ටික් පර්යේෂණ බටහිර ඇන්ටාක්ටිකාවේ ලිවිංස්ටන් දූපතේ ශාන්ත ක්ලිමන්ට් ඔරිඩ්ස්කි කඳවුර හරහා ක්‍රියාකාරීව සිදු කෙරේ.^[306]^[307] තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ (ICT) අංශය ආර්ථික නිමැවුමෙන් සියයට තුනක් ජනනය කරන අතර මෘදුකාංග ඉංජිනේරුවන් 40,000^[308] සිට 51,000 දක්වා සේවයේ යොදවයි.^[309] COMECON පරිගණක තාක්ෂණ නිෂ්පාදනයේ ප්‍රධාන භූමිකාව හේතුවෙන් සෝවියට් යුගයේදී බල්ගේරියාව "කොමියුනිස්ට් සිලිකන් නිම්නයක්" ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය.^[310] පාසල්වල පරිගණක සහ තොරතුරු තාක්ෂණ කුසලතා ඉගැන්වීම සඳහා කොමියුනිස්ට් රජය විසින් කරන ලද සාමූහික උත්සාහයක් 1980 සහ 90 ගණන්වල බල්ගේරියාව පරිගණක වෛරස්වල ප්‍රධාන ප්‍රභවයක් බවට වක්‍රව පත් කළේය.^[311] ඉහළ කාර්යසාධනයක් සහිත පරිගණකකරණයේ කලාපීය ප්‍රමුඛයා රටයි: එය අග්නිදිග යුරෝපයේ බලවත්ම සුපිරි පරිගණකය වන Avitohol ක්‍රියාත්මක කරන අතර පෙටාස්කේල් EuroHPC සුපිරි පරිගණක අටෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සපයනු ඇත.^[312]^[313]

බල්ගේරියාව අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය සඳහා බොහෝ දායකත්වයක් ලබා දී ඇත.^[314] මේවාට විද්‍යාත්මක චන්ද්‍රිකා දෙකක්, බර පැටවුම් 200කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ පෘථිවි කක්ෂයේ අත්හදා බැලීම් 300ක් මෙන්ම 1971 සිට අභ්‍යවකාශගාමීන් දෙදෙනෙකු ඇතුළත් වේ.^[314] මිර් අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ ස්වෙට් හරිතාගාර සමඟ අභ්‍යවකාශයේ තිරිඟු වගා කළ පළමු රට බල්ගේරියාවයි.^[315]^[316] එය ග්‍රැනට් ගැමා-කිරණ නිරීක්ෂණාගාරයේ^[317] සහ වේගා වැඩසටහනේ සංවර්ධනයට සම්බන්ධ විය, විශේෂයෙන් වේගා ගවේෂණ දෙකටම ගමන් පථ සහ මාර්ගෝපදේශ ඇල්ගොරිතම ආකෘති නිර්මාණය කිරීමේදී.^[318]^[319] ෆෝබෝස් 2 ගවේෂණ යානය සමඟ අඟහරු චන්ද්‍රයා වන ෆෝබෝස් හි පළමු උසස් තත්ත්වයේ වර්ණාවලීක්ෂ රූප ලබා ගත් වර්ණාවලීක්ෂයක් ඇතුළුව අඟහරු ගවේෂණයේදී බල්ගේරියානු උපකරණ භාවිතා කර ඇත.^[314]^[317] ග්‍රහලෝකයට සහ ඒ වටා ගමන් කරන කොස්මික් විකිරණ එක්සෝමාර්ස් TGO හි ලියුලින්-ML ඩොසිමීටර මගින් සිතියම්ගත කර ඇත.^[320] මෙම උපකරණවල ප්‍රභේද ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ සහ චන්ද්‍රයාන්-1 චන්ද්‍ර ගවේෂණයේ ද සවි කර ඇත.^[321]^[322] තවත් චන්ද්‍ර මෙහෙයුමක් වන SpaceIL හි බෙරෙෂීට්, බල්ගේරියානු නිෂ්පාදිත රූප බරකින් ද සමන්විත විය.^[323] බල්ගේරියාවේ පළමු භූ ස්ථාවර සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව - බල්ගේරියාවසැට්-1 - 2017 දී ස්පේස්එක්ස් විසින් දියත් කරන ලදී.^[324]

යටිතල පහසුකම්

දුරකථන සේවා පුළුල් ලෙස ලබා ගත හැකි අතර, බොහෝ කලාප සම්බන්ධ කරන්නේ මධ්‍යම ඩිජිටල් ට්‍රන්ක් ලයින් එකකි.^[123] Vivacom (BTC) ස්ථාවර මාර්ගවලින් 90% කට වඩා සේවය කරන අතර A1 සහ Yettel සමඟ ජංගම සේවා සපයන ක්‍රියාකරුවන් තිදෙනාගෙන් එකකි.^[325]^[326] 2020 දී අන්තර්ජාල විනිවිද යාම වයස අවුරුදු 16-74 අතර ජනගහනයෙන් 69.2% ක් සහ නිවාසවලින් 78.9% ක් විය.^[327]^[328]

බල්ගේරියාවේ උපායමාර්ගික භූගෝලීය පිහිටීම සහ හොඳින් සංවර්ධනය වූ බලශක්ති අංශය සැලකිය යුතු පොසිල ඉන්ධන තැන්පතු නොමැති වුවද එය ප්‍රධාන යුරෝපීය බලශක්ති මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කරයි.^[329] තාප බලාගාර විදුලියෙන් 48.9% ක් ජනනය කරන අතර, පසුව කොස්ලොඩුයි ප්‍රතික්‍රියාකාරක (34.8%) සහ පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන්ගෙන් (16.3%) න්‍යෂ්ටික බලය ජනනය කරයි.^[130] බෙලීන් හි දෙවන න්‍යෂ්ටික බලාගාරයක් සඳහා උපකරණ අත්පත් කරගෙන ඇත, නමුත් ව්‍යාපෘතියේ ඉරණම තවමත් අවිනිශ්චිතයි.^[330] ස්ථාපිත ධාරිතාව මෙගාවොට් 12,668 ක් වන අතර එමඟින් බල්ගේරියාවට දේශීය ඉල්ලුම සහ අපනයන බලශක්තිය ඉක්මවා යාමට ඉඩ සලසයි.^[331]

ජාතික මාර්ග ජාලයේ මුළු දිග කිලෝමීටර් 19,512 (සැතපුම් 12,124) වන අතර,^[332] එයින් කිලෝමීටර් 19,235 (සැතපුම් 11,952) කාපට් කර ඇත. දුම්රිය මාර්ග යනු භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයේ ප්‍රධාන ක්‍රමයකි, නමුත් මහාමාර්ග මගින් ක්‍රමයෙන් විශාල භාණ්ඩ ප්‍රමාණයක් රැගෙන යයි. බල්ගේරියාවේ කිලෝමීටර් 6,238 (සැතපුම් 3,876) දුම්රිය මාර්ගයක් ඇති අතර,^[123] රුමේනියාව, තුර්කිය, ග්‍රීසිය සහ සර්බියාව වෙත දුම්රිය සම්බන්ධතා ඇති අතර කියෙව්, මින්ස්ක්, මොස්කව් සහ ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් වෙත සෘජු මාර්ග සේවය කරන අධිවේගී දුම්රිය ඇත.^[333] සොෆියා යනු රටේ ගුවන් ගමන් මධ්‍යස්ථානය වන අතර, වර්නා සහ බර්ගාස් ප්‍රධාන සමුද්‍රීය වෙළඳ වරායන් වේ.^[123]

ජන විකාශනය

බල්ගේරියාවේ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2021 සංගණනය)^[334]^[335]

බල්ගේරියානුවන් (84.57%)
තුර්කි ජාතිකයන් (8.4%)
රෝමානි ජනතාව (4.41%)
වෙනත් (1.31%)
ප්‍රකාශ නොකල (1.31%)

රජයේ 2022 නිල ඇස්තමේන්තුවට අනුව, බල්ගේරියාවේ ජනගහනය 6,447,710 කින් සමන්විත වන අතර එය 2021 දී අවසන් නිල සංගණනයට අනුව 6,519,789 ට වඩා අඩුය.^[336] ජනගහනයෙන් බහුතරය, 72.5%, නාගරික ප්‍රදේශවල වාසය කරයි.^[337] 2019 වන විට, සොෆියා යනු 1,241,675 දෙනෙකුගෙන් යුත් වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නාගරික මධ්‍යස්ථානය වන අතර, පසුව ප්ලොව්ඩිව් (346,893), වර්නා (336,505), බර්ගාස් (202,434) සහ රූස් (142,902) වේ.^[251] බල්ගේරියානුවන් ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර ජනගහනයෙන් 84.6% කි. තුර්කි සහ රෝමා සුළුතරයන් පිළිවෙලින් 8.4 සහ 4.4% කි; කුඩා සුළුතරයන් 40 ක් පමණ 1.3% ක් වන අතර 1.3% ක් ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් සමඟ ස්වයං-හඳුනා නොගනිති. සංගණන දත්තවල රෝමා සුළුතරය සාමාන්‍යයෙන් අවතක්සේරු කර ඇති අතර ජනගහනයෙන් 11% ක් දක්වා නියෝජනය කළ හැකිය.^[338]^[339] ජනගහන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට 55–60 (අවසාන 2023), එය යුරෝපීය සංගමයේ සාමාන්‍යයෙන් අඩක් පමණ වේ.^[340]

බල්ගේරියාව ජනවිකාස අර්බුදයක පවතී.^[341]^[342] පශ්චාත් සීතල යුද්ධයේ ආර්ථික බිඳවැටීම දිගුකාලීන සංක්‍රමණ රැල්ලකට හේතු වූ 1989 සිට එහි ජනගහන වර්ධනය සෘණාත්මක වී ඇත.^[343] 2005 වන විට 937,000 සිට 1,200,000 දක්වා පිරිසක් - වැඩි වශයෙන් තරුණ වැඩිහිටියන් - රට හැර ගොස් තිබුණි.^[343]^[344] බොහෝ දරුවන් අවිවාහක කාන්තාවන්ට උපත ලබති.^[345] 2024 දී, බල්ගේරියාවේ සාමාන්‍ය මුළු සරු භාවය අනුපාතය (TFR) කාන්තාවකට දරුවන් 1.59 ක් වූ අතර,^[346] එය 2018 දී 1.56 සිට සුළු වැඩිවීමකි,^[347] සහ 1997 දී සියලු කාලයන්හි අවම අගය වූ 1.1 ට වඩා බෙහෙවින් වැඩි ය, නමුත් තවමත් ආදේශන අනුපාතය 2.1 ට වඩා අඩු වන අතර 1905 දී කාන්තාවකට දරුවන් 5.83 ක් වූ ඓතිහාසික ඉහළම අගයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස අඩුය.^[348] මේ අනුව, බල්ගේරියාව ලෝකයේ වයස්ගතම ජනගහනයෙන් එකක් වන අතර එහි සාමාන්‍ය වයස අවුරුදු 43 කි.^[349] තවද, සියලුම කුටුම්භවලින් තුනෙන් එකක් එක් පුද්ගලයෙකුගෙන් පමණක් සමන්විත වන අතර පවුල්වලින් 75.5% කට වයස අවුරුදු 16 ට අඩු දරුවන් නොමැත.^[342] ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපත් අනුපාත ලෝකයේ අඩුම ඒවා අතර වේ.^[350]^[351] මරණ අනුපාත ඉහළම ඒවා අතර වේ.^[352]

බල්ගේරියාව ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවයෙන් ඉහළ ලකුණු ලබා ගනිමින් 2018 ගෝලීය ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය වාර්තාවේ 18 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත.^[353] කාන්තා ඡන්ද අයිතිය සාපේක්ෂව ප්‍රමාද වී 1937 දී ක්‍රියාත්මක වුවද, අද කාන්තාවන්ට සමාන දේශපාලන අයිතිවාසිකම්, ඉහළ ශ්‍රම බලකායේ සහභාගීත්වයක් සහ නීත්‍යානුකූලව සමාන වැටුපක් හිමි වේ.^[353] 2021 දී, වෙළඳපල පර්යේෂණ ආයතනයක් වන Reboot Online, කාන්තාවන්ට වැඩ කිරීමට හොඳම යුරෝපීය රට ලෙස බල්ගේරියාව ශ්‍රේණිගත කළේය.^[354] EU හි ඉහළම කාන්තා ICT පර්යේෂකයින්ගේ අනුපාතය බල්ගේරියාව සතුව ඇති අතර,^[355] ශ්‍රම බලකායෙන් 44.6% ක් වන තාක්ෂණ අංශයේ දෙවන ඉහළම කාන්තා අනුපාතය ද ඇත. ඉහළ මට්ටමේ කාන්තා සහභාගීත්වයක් සමාජවාදී යුගයේ උරුමයකි.^[356]

විශාලතම නගර

v t e බල්ගේරියාව හි විශාලතම නගර 2023 නිල ඇස්තමේන්තු^[357]
Rank		පළාත	Pop.	Rank		පළාත	Pop.
1	සොෆියා	සොෆියා-අගනගරය	1,196,806	11	පර්නික්	පර්නික්	66,261
2	ප්ලොඩිව්	ප්ලොඩිව්	325,485	12	හස්කොවෝ	හස්කොවෝ	63,776
3	වර්නා	වර්නා	314,607	13	බ්ලැගොව්ග්‍රෑඩ්	බ්ලැගොව්ග්‍රෑඩ්	62,346
4	බර්ගාස්	බර්ගාස්	188,114	14	යම්බෝල්	යම්බෝල්	59,755
5	රුසේ	රුසේ	122,116	15	වෙලිකෝ ටර්නොවො	වෙලිකෝ ටර්නොවො	59,331
6	ස්ටාරා සගොරා	ස්ටාරා සගොරා	121,207	16	පැසාර්ඩ්ෂික්	පැසාර්ඩ්ෂික්	54,652
7	ප්ලෙවෙන්	ප්ලෙවෙන්	89,030	17	ව්රස්ටා	ව්රස්ටා	48,406
8	ස්ලිවෙන්	ස්ලිවෙන්	78,627	18	අසෙනොව්ග්‍රෑඩ්	ප්ලොඩිව්	45,474
9	ඩොබ්‍රිච්	ඩොබ්‍රිච්	70,411	19	ගබ්‍රෝවෝ	ගබ්‍රෝවෝ	44,232
10	ශුමෙන්	ශුමෙන්	67,300	20	කසන්ලක්	ස්ටාරා සගොරා	41,768

සෞඛ්‍යය

වයස්ගත ජනගහනයක්, දරිද්‍රතාවයේ අවදානමට ලක්ව ඇති පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව ඉහළ යාම සහ දුර්වල සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් හේතුවෙන් ඉහළ මරණ අනුපාත ඇති වේ.^[358] මරණ වලින් 80% කට වඩා සිදුවන්නේ පිළිකා සහ හෘද වාහිනී රෝග නිසාය; ඒවායින් පහෙන් එකක් පමණ වළක්වා ගත හැකිය.^[359] බල්ගේරියාවේ සෞඛ්‍ය සේවා නාමිකව විශ්වීය වුවද,^[360] සාක්කුවෙන් පිටත වියදම් සියලුම සෞඛ්‍ය සේවා වියදම්වලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වන අතර, වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා ප්‍රවේශය සැලකිය යුතු ලෙස සීමා කරයි.^[361] සත්කාර සැපයීමට බාධා කරන අනෙකුත් ගැටළු වන්නේ අඩු වැටුප්, කාර්ය මණ්ඩලයේ හිඟකම සහ ප්‍රමාණවත් පහසුකම් නොමැති ප්‍රාදේශීය රෝහල්, සැපයුම් හිඟය සහ රක්ෂණය කර ඇති අය සඳහා මූලික සේවා පැකේජයේ නිතර සිදුවන වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෛද්‍යවරුන් සංක්‍රමණය වීමයි.^[362]^[363] 2018 බ්ලූම්බර්ග් සෞඛ්‍ය සේවා කාර්යක්ෂමතා දර්ශකය බල්ගේරියාව රටවල් 56 න් අවසන් ස්ථානයට පත් කළේය.^[364] සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 74.8 ක් වන අතර එය EU සාමාන්‍යය 80.99 ක් සහ ලෝක සාමාන්‍යය 72.38 ක් වේ.^[365]^[366]

අධ්‍යාපනය

අධ්‍යාපනය සඳහා වන රාජ්‍ය වියදම් යුරෝපීය සංගමයේ සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය.^[367] අධ්‍යාපන ප්‍රමිතීන් වරක් ඉහළ මට්ටමක පැවතුනි,^[123] නමුත් 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ සිට සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇත.^[367] 2001 දී බල්ගේරියානු සිසුන් කියවීම අතින් ලෝකයේ ඉහළම ලකුණු ලබා ගත් අය අතර වූ අතර ඔවුන්ගේ කැනේඩියානු සහ ජර්මානු සගයන්ට වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළහ; 2006 වන විට කියවීම, ගණිතය සහ විද්‍යාව පිළිබඳ ලකුණු පහත වැටී තිබුණි. 2018 වන විට, ජාත්‍යන්තර ශිෂ්‍ය තක්සේරු අධ්‍යයන වැඩසටහනේ අධ්‍යයනයන් මගින් 9 වන ශ්‍රේණියේ සිසුන්ගෙන් 47% ක් කියවීම සහ ස්වාභාවික විද්‍යාවන්හි ක්‍රියාකාරීව නූගත් බව සොයා ගන්නා ලදී.^[368] සාමාන්‍ය මූලික සාක්ෂරතාවය 98.4% ක් වන අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අතර සැලකිය යුතු වෙනසක් නොමැත.^[369] අධ්‍යාපන හා විද්‍යා අමාත්‍යාංශය රජයේ පාසල්, විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල සඳහා අර්ධ වශයෙන් අරමුදල් සපයයි, පෙළපොත් සඳහා නිර්ණායක නියම කරයි සහ ප්‍රකාශන ක්‍රියාවලිය අධීක්ෂණය කරයි. ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික රජයේ පාසල්වල අධ්‍යාපනය නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ.^[123] මෙම ක්‍රියාවලිය ශ්‍රේණි 12ක් පුරා විහිදෙන අතර, එහි 1 සිට 8 දක්වා ශ්‍රේණි ප්‍රාථමික වන අතර නවය සිට දොළහ දක්වා ශ්‍රේණි ද්විතීයික මට්ටම වේ. උසස් අධ්‍යාපනය වසර 4ක උපාධියක් සහ වසර 1ක ශාස්ත්‍රපති උපාධියකින් සමන්විත වේ.^[370] බල්ගේරියාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත උසස් අධ්‍යාපන ආයතනය සොෆියා විශ්ව විද්‍යාලයයි.^[371]^[372]

භාෂා

නිල තත්ත්වය ඇති එකම භාෂාව බල්ගේරියානු භාෂාවයි.^[373] එය ස්ලාවික් භාෂා සමූහයට අයත් වන නමුත් අනෙකුත් ස්ලාවික් භාෂාවලින් එය වෙන් කරන ව්‍යාකරණමය සුවිශේෂතා ගණනාවක් ඇත: මේවාට සංකීර්ණ වාචික රූප විද්‍යාව (සාක්ෂිවල වෙනස්කම් සඳහා ද කේතනය කරයි), නාම පද නඩු සහ අනන්ත නොමැති වීම සහ උපසර්ග නිශ්චිත ලිපියක් භාවිතා කිරීම ඇතුළත් වේ.^[374]

ආගම

බල්ගේරියාව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ආගමේ නිදහස සහතික කර ඇති ලෞකික රාජ්‍යයකි, නමුත් නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රටේ සාම්ප්‍රදායික ආගම ලෙස නම් කර ඇත.^[375] බල්ගේරියානු ජාතිකයන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක් පමණ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස හඳුනා ගනී. කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව, අන්තියෝකිය සහ ජෙරුසලම යන නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ පුරාණ කුලදෙටුවන් හතරට අමතරව පළමු පල්ලිය බල්ගේරියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය වන අතර ක්‍රි.ව. 927 දී ස්වයංක්‍රීය තත්ත්වය ලබා ගත් පළමු ජාතික පල්ලිය ද වේ.^[376]^[377] බල්ගේරියානු කුලදෙටුවන් රදගුරු පදවි 12 ක් සහ පූජකවරුන් 2,000 කට වඩා ඇත.^[378]

මුස්ලිම්වරු දෙවන විශාලතම ආගමික ප්‍රජාව වන අතර බල්ගේරියාවේ ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 10% ක් වෙති. බල්ගේරියාවේ මුස්ලිම්වරුන් 850 දෙනෙකුගෙන් 2011 දී කරන ලද සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ 30% ක් "ගැඹුරු ආගමික" යැයි ප්‍රකාශ කරන බවත් 50% ක් "ආගමික" යැයි ප්‍රකාශ කරන බවත්ය. අධ්‍යයනයට අනුව, ඉස්ලාමීය අවමංගල්‍ය වැනි සමහර ආගමික ඉගැන්වීම් සාම්ප්‍රදායිකව ඇතුළත් කර ඇති අතර ඒවා බහුලව ක්‍රියාත්මක වන අතර අනෙකුත් ප්‍රධාන ඒවා මුස්ලිම් යාච්ඤාව හෝ මත්පැන් පානය කිරීමෙන් වැළකී සිටීම, ඌරු මස් අනුභව කිරීම සහ සහජීවනය වැනි අඩුවෙන් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබේ.^[379]

අනෙකුත් වැදගත් ආගම් අතරට රෝමානු කතෝලික ධර්මය සහ යුදෙව් ආගම ඇතුළත් වන අතර, ඔවුන්ගේ ඉතිහාසය බල්ගේරියාවේ මුල් මධ්‍යතන යුගය දක්වා දිව යයි, ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලිය මෙන්ම විවිධ රෙපරමාදු නිකායන් ද ඇතුළත් වන අතර, මේ සියල්ල බල්ගේරියාවේ ජනගහනයෙන් 2% ක් පමණ නියෝජනය කරයි. දිනෙන් දින වැඩි වන බල්ගේරියානු ජාතිකයන් සංඛ්‍යාවක් ආගමික නොවන හෝ කිසිදු ආගමකට අනුබද්ධ නොවන අය වන අතර, පසුගිය වසර 20 තුළ වේගයෙන් වර්ධනය වන ප්‍රතිශතයක් වන අතර, 2001 දී 3.9% සිට 2011 දී 9.3% දක්වා සහ 2021 දී 15.9% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.^[380]^[381]^[382]

2021 දී සිදු වූ මෑත සංගණනයට අනුව ජනගහනයේ ආගමික නිකායන් පහත පරිදි වේ: ක්‍රිස්තියානි (71.5%), මුස්ලිම් (10.8%), අනෙකුත් ආගම් (0.1%). තවත් 12.4% ක් අනුබද්ධ නොවූ හෝ ප්‍රතිචාර නොදැක්වූහ.^[383]^[384]

සංස්කෘතිය

සමකාලීන බල්ගේරියානු සංස්කෘතිය, ඔටෝමාන් පාලනයේ අවසානය දක්වා ජාතික විඥානයක් ගොඩනැගීමට උපකාරී වූ විධිමත් සංස්කෘතිය සහස්‍ර-පැරණි ජන සම්ප්‍රදායන් සමඟ මුසු කරයි.^[385] බල්ගේරියානු ජනප්‍රවාදයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන්නේ නපුරු ආත්මයන් සහ රෝග පලවා හැරීමට භාවිතා කරන ගින්නයි. මේවායින් බොහොමයක් මායාකාරියන් ලෙස පුද්ගලාරෝපණය කර ඇති අතර, zmey සහ samodiva (veela) වැනි අනෙකුත් ජීවීන් කරුණාවන්ත ආරක්ෂකයින් හෝ දෙගිඩියාවෙන් යුත් කපටිකම් කරන්නන් වේ.^[386] නපුරු ආත්මයන්ට එරෙහි සමහර චාරිත්‍ර නොනැසී පවතින අතර තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ, විශේෂයෙන් කුකේරි සහ සර්වකාරි.^[386] මාර්ටෙනිට්සා ද පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබේ.^[387] ත්‍රේසියානු සම්භවයක් ඇති චාරිත්‍රානුකූල ගිනි නර්තනයක් වන නෙස්ටිනාර්ස්ට්වෝ, යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.^[41]^[388] ඓතිහාසික හා ස්වාභාවික වස්තූන් නවයක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථාන වේ: පිරින් ජාතික වනෝද්‍යානය, ශ්‍රෙබර්නා ස්වභාව රක්ෂිතය, මදාරා රයිඩර්, ස්වෙෂ්තාරි සහ කසන්ලක් හි ත්‍රේසියානු සොහොන්, රිලා ආරාමය, බෝයානා පල්ලිය, ඉවානෝවෝ හි පර්වතයෙන් කැපූ පල්ලි සහ පුරාණ නෙසෙබාර් නගරය.^[389] රිලා ආරාමය පිහිටුවන ලද්දේ බල්ගේරියාවේ අනුශාසක සාන්තුවරයා වන රිලාහි ශාන්ත ජෝන් විසිනි, ඔහුගේ ජීවිතය මධ්‍යතන යුගයේ සිට බොහෝ සාහිත්‍ය වාර්තාවලට විෂය වී ඇත.^[390]

A page of a medieval manuscript — ප්‍රෙස්ලාව්හි කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් හෝඩියේ යාච්ඤාව සහිත පිටුවක්

10 වන සියවසේ ප්‍රෙස්ලාව් සහ ඔරිඩ් සාහිත්‍ය පාසල් පිහිටුවීම මධ්‍යතන යුගයේ බල්ගේරියානු සාහිත්‍යයේ ස්වර්ණමය යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ.^[390] ක්‍රිස්තියානි ශුද්ධ ලියවිලි කෙරෙහි පාසල්වල අවධාරණය බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ස්ලාවික් සංස්කෘතියේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කළ අතර, ස්ලාව් ජාතිකයන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයේ බලපෑමට යටත් කර ඔවුන්ට ලිඛිත භාෂාවක් ලබා දුන්නේය.^[391]^[392]^[393] එහි හෝඩිය, සිරිලික් අක්ෂර, ප්‍රෙස්ලාව් සාහිත්‍ය පාසල විසින් සංවර්ධනය කරන ලදී.^[394] අනෙක් අතට, ටර්නෝවෝ සාහිත්‍ය පාසල අසෙන් සහ ෂිෂ්මන් රාජවංශ යටතේ ඓතිහාසික හෝ අද්භූත තේමාවන් පිළිබඳ උසස් තත්ත්වයේ අත්පිටපත් මගින් අර්ථ දක්වා ඇති සාහිත්‍යයේ රිදී යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ.^[390] බොහෝ සාහිත්‍ය හා කලාත්මක කලාකෘති ඔටෝමාන් ජයග්‍රාහකයින් විසින් විනාශ කරන ලද අතර, 19 වන සියවසේ ජාතික පුනර්ජීවනය වන තෙක් කලාත්මක ක්‍රියාකාරකම් නැවත මතු නොවීය.^[385] අයිවන් වාසොව්ගේ (1850–1921) දැවැන්ත කෘති සමූහය සෑම ප්‍රභේදයක්ම ආවරණය කළ අතර බල්ගේරියානු සමාජයේ සෑම අංශයක්ම ස්පර්ශ කළ අතර, පූර්ව-විමුක්ති කෘති අලුතින් ස්ථාපිත රාජ්‍යයේ සාහිත්‍යය සමඟ සම්බන්ධ කළේය.^[390] පසුකාලීන කෘති අතර කැපී පෙනෙන ලෙස ඇලෙකෝ කොන්ස්ටන්ටිනොව්ගේ බේ ගන්යෝ, පෙන්චෝ ස්ලේවේකොව්ගේ නීට්ෂේන් කවි, පෙයෝ යවොරොව් සහ ඩිම්චෝ ඩෙබෙලියානොව්ගේ සංකේතාත්මක කවි, ජියෝ මිලෙව් සහ නිකොලා වැප්ට්සරොව්ගේ මාක්ස්වාදී ආභාෂය ලත් කෘති සහ ඩිමිටර් ඩිමොව් සහ ඩිමිටර් තලෙව්ගේ සමාජවාදී යථාර්ථවාදී නවකතා ඇතුළත් වේ.^[390] ට්වෙටන් ටොඩොරොව් කැපී පෙනෙන සමකාලීන කතුවරයෙකි,^[395] බල්ගේරියානු ජාතික එලියාස් කැනෙට්ටිට 1981 දී සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.^[396]

ආගමික දෘශ්‍ය කලා උරුමයට බිතුසිතුවම්, බිතුසිතුවම් සහ නිරූපක ඇතුළත් වන අතර ඒවායින් බොහොමයක් මධ්‍යකාලීන ටර්නෝවෝ කලාත්මක පාසල විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලදී.^[397] සාහිත්‍යය මෙන්, ජාතික පුනර්ජීවනය තෙක් බල්ගේරියානු දෘශ්‍ය කලාවන් නැවත මතුවීමට පටන් ගත්තේ නැත. සහරි සොග්‍රාෆ් විමුක්තියට පෙර යුගයේ දෘශ්‍ය කලාවන්හි පුරෝගාමියෙකි.^[385] විමුක්තියෙන් පසු, අයිවන් ම්ර්ක්විච්කා, ඇන්ටන් මිටොව්, ව්ලැඩිමීර් ඩිමිත්‍රොව්, ට්සැන්කෝ ලැව්රෙනොව් සහ ස්ලැටියු බෝයාඩ්ෂෙව් නව ශෛලීන් සහ සාරය හඳුන්වා දුන් අතර, බල්ගේරියානු ගම්මාන, පැරණි නගර සහ ඓතිහාසික විෂයයන්ගෙන් දර්ශන නිරූපණය කළහ. ක්‍රිස්ටෝ යනු 21 වන සියවසේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ බල්ගේරියානු කලාකරුවා වන අතර, ඔහුගේ එළිමහන් ස්ථාපනයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.^[385]

ජන සංගීතය යනු වඩාත් පුළුල් සාම්ප්‍රදායික කලාව වන අතර එය ඈත පෙරදිග, පෙරදිග, මධ්‍යකාලීන නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ සම්මත බටහිර යුරෝපීය ස්වර සහ මාතයන්ගේ සම්මිශ්‍රණයක් ලෙස යුග පුරා සෙමින් වර්ධනය වී ඇත.^[398] බල්ගේරියානු ජන සංගීතයට සුවිශේෂී ශබ්දයක් ඇති අතර ගඩුල්කා, ගයිඩා, කවාල් සහ ටූපන් වැනි පුළුල් පරාසයක සාම්ප්‍රදායික උපකරණ භාවිතා කරයි. කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ දිගු රිද්මයානුකූල කාලයයි, එයට යුරෝපීය සංගීතයේ ඉතිරි කොටසේ සමානකමක් නොමැත.^[399] රාජ්‍ය රූපවාහිනී කාන්තා ගායන කණ්ඩායම බල්ගේරියානු ජන සංගීතයේ රංගනයන් සඳහා 1990 දී ග්‍රැමී සම්මානයක් දිනා ගත්තේය.^[400] ලිඛිත සංගීත සංයුතිය යොආන් කුකුසෙල් (ඃ 1280–1360) ගේ කෘති දක්වා දිව යයි,^[401] නමුත් නූතන සම්භාව්‍ය සංගීතය ආරම්භ වූයේ 1890 දී පළමු බල්ගේරියානු ඔපෙරාව රචනා කළ එමානුවිල් මනෝලොව් සමඟිනි.^[385] පැන්චෝ ව්ලැඩිගෙරොව් සහ පෙට්කෝ ස්ටේනොව් සංධ්වනි, මුද්‍රා නාට්‍ය සහ ඔපෙරා තවදුරටත් පොහොසත් කළ අතර, ඒවා ගායක ගායිකාවන් වන ගෙනා ඩිමිට්‍රෝවා, බොරිස් ක්‍රිස්ටෝෆ්, ලුබා වැලිට්ෂ් සහ නිකොලායි ගියාරොව් ලෝක මට්ටමේ මට්ටමකට ඔසවා තැබූහ.^[c] බල්ගේරියානු රංගන ශිල්පීන් ඉලෙක්ට්‍රොපොප් (මිරා අරෝයෝ), ජෑස් (මිල්චෝ ලෙවීව්) සහ ජෑස් සහ ජන (අයිවෝ පැපසොව්) මිශ්‍රණ වැනි අනෙකුත් ප්‍රභේදවල පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.^[385]

බල්ගේරියානු ජාතික ගුවන්විදුලිය, බීටීවී සහ දිනපතා පුවත්පත් වන ටෘඩ්, ඩ්නෙව්නික් සහ 24 චාසා විශාලතම ජාතික මාධ්‍ය ආයතන වේ.^[408] 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියානු මාධ්‍ය සාමාන්‍යයෙන් අපක්ෂපාතී ලෙස වාර්තා කරන ලද අතර මුද්‍රිත මාධ්‍යවලට නීතිමය සීමාවන් නොතිබුණි.^[123] එතැන් සිට, මාධ්‍ය නිදහස ලෝක මාධ්‍ය නිදහස් දර්ශකයේ ගෝලීය වශයෙන් බල්ගේරියාව 111 වන ස්ථානයට පත්වන මට්ටමට පිරිහී ඇති අතර එය යුරෝපීය සංගමයේ සියලුම සාමාජිකයින්ට සහ සාමාජික අපේක්ෂක රාජ්‍යයන්ට වඩා අඩුය. රජය EU අරමුදල් සානුකම්පිත මාධ්‍ය ආයතන වෙත හරවා යවා ඇති අතර ගැටළු සහගත මාතෘකා සම්බන්ධයෙන් අඩු විවේචනාත්මක වීමට අන් අයට අල්ලස් දී ඇති අතර, තනි මාධ්‍යවේදීන්ට එරෙහි ප්‍රහාර වැඩි වී ඇත.^[409]^[410] දේශපාලනඥයින්, කතිපයාධිකාරීන් සහ මාධ්‍ය අතර කුමන්ත්‍රණය පුළුල්ව පැතිර ඇත.^[409]

බල්ගේරියානු ආහාර අනෙකුත් බෝල්කන් රටවලට සමාන වන අතර ශක්තිමත් තුර්කි සහ ග්‍රීක බලපෑම් පෙන්නුම් කරයි.^[411] යෝගට්, ලුකන්කා, බනිට්සා, ෂොප්ස්කා සලාද, ලියුටෙනිට්සා සහ කොසුනාක් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශීය ආහාර අතර වේ. විශාල සලාද වර්ග සඳහා සංස්කෘතික මනාපයක් ලබා දී ඇති බැවින් මස් පරිභෝජනය යුරෝපීය සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය.^[411] 1989 වන තෙක් බල්ගේරියාව ලොව දෙවන විශාලතම වයින් අපනයනකරු වූ නමුත් එතැන් සිට එම ස්ථානය අහිමි වී ඇත.^[412]^[413] 2016 අස්වැන්නෙන් වයින් ලීටර් මිලියන 128 ක් ලැබුණු අතර, ඉන් මිලියන 62 ක් ප්‍රධාන වශයෙන් රුමේනියාව, පෝලන්තය සහ රුසියාවට අපනයනය කරන ලදී.^[414] Mavrud, Rubin, Shiroka melnishka, Dimiat සහ Cherven Misket යනු බල්ගේරියානු වයින් සඳහා භාවිතා කරන සාමාන්‍ය මිදි වේ.^[415] රාකියා යනු 14 වන සියවස තරම් මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ පරිභෝජනය කරන ලද සාම්ප්‍රදායික පළතුරු බ්‍රැන්ඩි වර්ගයකි.^[416]

ක්‍රීඩා

1896 දී ස්විස් ජිම්නාස්ටික් ක්‍රීඩක චාල්ස් චම්පෝඩ් විසින් නියෝජනය කරන ලද පළමු නූතන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී බල්ගේරියාව පෙනී සිටියේය.^[417] එතැන් සිට, බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් රන් 55 ක්, රිදී 90 ක් සහ ලෝකඩ පදක්කම් 85 ක් දිනා ඇති අතර,^[418] සර්වකාලීන පදක්කම් සටහනේ 25 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. බර ඉසිලීම සහ මල්ලවපොර බල්ගේරියාවේ සංකේතාත්මක ක්‍රීඩා වේ. 2025 වන විට, බල්ගේරියාව යුරෝපීය බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 2 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ බර ඉසිලීම සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 4 වන ස්ථානයේ ද, යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 6 වන ස්ථානයේ ද සහ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ මල්ලවපොර සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 9 වන ස්ථානයේ ද සිටී. පුහුණුකරු අයිවන් අබඩ්ෂෙව් නව්‍ය පුහුණු පිළිවෙත් වර්ධනය කළ අතර එමඟින් බල්ගේරියාවට 1980 ගණන්වල බර ඉසිලීමේ ආධිපත්‍යය දැරීමට හැකි විය.^[419] බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් බොක්සිං, ජිම්නාස්ටික්, වොලිබෝල් සහ ටෙනිස් යන ක්ෂේත්‍රවල ද විශිෂ්ට දක්ෂතා දක්වා ඇත.^[419] 1987 ලෝක ශූරතාවලියේදී ලබාගත් කාන්තා උස පැනීමේ ස්ටෙෆ්කා කොස්ටඩිනෝවාගේ ලෝක වාර්තාව 2024 වන තෙක් නොබිඳී පැවති අතර එය ඉතිහාසයේ දීර්ඝතම ලෝක වාර්තාවලින් එකක් බවට පත් විය.^[420] ග්‍රිගෝර් ඩිමිත්‍රොව් ඉහළම 3 ATP ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල පළමු බල්ගේරියානු ටෙනිස් ක්‍රීඩකයා විය.^[421]

පාපන්දු යනු රටේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. බල්ගේරියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමේ හොඳම දස්කම් වූයේ 1994 FIFA ලෝක කුසලානයේදී 4 වන ස්ථානය ලබා ගැනීමයි, එහිදී තරඟාවලිය සඳහා ඉහළම ගෝල ලාභියා වූ හිස්ටෝ ස්ටොයිච්කොව් සංචිතයට නායකත්වය දුන් විට.^[419] ස්ටොයිච්කොව් සියලු කාලයේ වඩාත්ම සාර්ථක බල්ගේරියානු ක්‍රීඩකයා වේ; ඔහුට රන් සපත්තුව සහ බැලන් ඩි'ඕර් පිරිනමන ලද අතර 1990 ගණන්වල FC බාර්සිලෝනා වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කරන අතරතුර ලොව හොඳම ක්‍රීඩකයෙකු ලෙස සැලකේ.^[422]^[423] CSKA සොෆියා සහ ලෙව්ස්කි සොෆියා^[419] දේශීය වශයෙන් සහ දිගුකාලීන ප්‍රතිවාදීන්ගෙන් වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වේ.^[424] ලුඩොගොරෙට්ස් දේශීය සිව්වන කොටසේ සිට 2014–15 UEFA චැම්පියන්ස් ලීග් කණ්ඩායම් අදියර දක්වා වසර නවයක් තුළ ඉදිරියට යාම සඳහා කැපී පෙනේ.^[425] 2018 දී 39 වන ස්ථානයට පත් වූ එය UEFA හි බල්ගේරියාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත සමාජයයි.^[426]

සටහන්

^ i/bʌlˈɡɛəriə,_bʊlʔ/; බල්ගේරියානු: България, romanised: Bŭlgariya [bɐɫˈɡarijɐ]
^ බල්ගේරියානු: Република България, romanised: Republika Bŭlgariya, IPA: [rɛˈpublikɐ bɐɫˈɡarijɐ]
^ Cited to multiple sources^[385]^[402]^[403]^[404]^[405]^[406]^[407]

^ excluding the categories "Cannot determine ", "Don't want to answer", and "Unknown" See Demographics.

යොමු කිරීම්

^ "Constitution of the Republic of Bulgaria". National Assembly of the Republic of Bulgaria. 19 August 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 August 2020.
^ ^a ^b "Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението" [2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population] (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria. 24 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
^ Penin, Rumen (2007). Природна география на България [Natural Geography of Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Bulvest 2000. p. 18. ISBN 978-954-18-0546-6.
^ "Field listing: Area". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 31 January 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.
^ "Population and Demographic Processes in 2023". www.nsi.bg. National Statistical Institute of Bulgaria (NSI). 29 April 2024. සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.
^ "НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА" (PDF). www.nsi.bg (bulgarian බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria (NSI). සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
^ "Download World Economic Outlook database: October 2024 – Bulgaria". imf.org. සම්ප්‍රවේශය 2025-05-24.
^ ^a ^b ^c "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria)". www.imf.org. International Monetary Fund. 22 October 2024. සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.
^ "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". ec.europa.eu. Eurostat. 20 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 June 2024.
^ "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 May 2025.
^ ^a ^b Bowersock, Glen W. (1999). Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World. Harvard University Press. p. 354. ISBN 978-0-674-51173-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ ^a ^b Chen 2012.
^ Petersen, Leif Inge Ree (2013). Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam. Brill. p. 369. ISBN 978-9004254466. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Golden 1992.
^ Tillier, Anne-Marie; Sirakov, Nikolay; Guadelli, Aleta; Fernandez, Philippe; Sirakova, Svoboda (October 2017). "Evidence of Neanderthals in the Balkans: The infant radius from Kozarnika Cave (Bulgaria)". Journal of Human Evolution. 111 (111): 54–62. Bibcode:2017JHumE.111...54T. doi:10.1016/j.jhevol.2017.06.002. ISSN 0047-2484. PMID 28874274.
^ Fewlass, H, Talamo, S, Wacker, S, et al. (2020). "A 14C chronology for the Middle to Upper Palaeolithic transition at Bacho Kiro Cave, Bulgaria". Nature Ecology & Evolution. 4 (6): 794–801. Bibcode:2020NatEE...4..794F. doi:10.1038/s41559-020-1136-3. hdl:11585/770560. PMID 32393865. S2CID 218593433.
^ Hublin, J, Sirakov, N, Aldeias, V, et al. (2020). "Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria" (PDF). Nature. 581 (7808): 299–302. Bibcode:2020Natur.581..299H. doi:10.1038/s41586-020-2259-z. hdl:11585/770553. PMID 32433609. S2CID 218592678. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
^ Gimbutas, Marija A. (1974). The Gods and Goddesses of Old Europe: 7000 to 3500 BC Myths, Legends and Cult Images. University of California Press. pp. 29–32. ISBN 978-0-520-01995-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Roberts, Benjamin W.; Thornton, Christopher P. (2009). "Development of metallurgy in Eurasia". Antiquity. 83 (322). Department of Prehistory and Europe, British Museum: 1015. doi:10.1017/S0003598X00099312. S2CID 163062746. 15 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018. In contrast, the earliest exploitation and working of gold occurs in the Balkans during the mid-fifth millennium BC, several centuries after the earliest known copper smelting. This is demonstrated most spectacularly in the various objects adorning the burials at Varna, Bulgaria (Renfrew 1986; Highamet al. 2007). In contrast, the earliest gold objects found in Southwest Asia date only to the beginning of the fourth millennium BC as at Nahal Qanah in Israel (Golden 2009), suggesting that gold exploitation may have been a Southeast European invention, albeit a short-lived one.
^ de Laet, Sigfried J. (1996). History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century BC. UNESCO / Routledge. p. 99. ISBN 978-92-3-102811-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The first major gold-working centre was situated at the mouth of the Danube, on the shores of the Black Sea in Bulgaria
^ Grande, Lance (2009). Gems and Gemstones: Timeless Natural Beauty of the Mineral World. University of Chicago Press. p. 292. ISBN 978-0-226-30511-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The oldest known gold jewelry in the world is from an archaeological site in Varna Necropolis, Bulgaria, and is over 6,000 years old (radiocarbon dated between 4,600 BC and 4,200 BC).
^ Anthony, David W.; Chi, Jennifer, eds. (2010). The Lost World of Old Europe: The Danube Valley, 5000–3500 BC. Institute for the Study of the Ancient World. pp. 39, 201. ISBN 978-0-691-14388-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. grave 43 at the Varna cemetery, the richest single grave from Old Europe, dated about 4600–4500 BC.
^ "The Gumelnita Culture". Government of France. 13 October 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011. The Necropolis at Varna is an important site in understanding this culture.
^ "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.
^ Schoenberger, Erica (2015). Nature, Choice and Social Power. Routledge. p. 81. ISBN 978-0-415-83386-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The graves at Varna range from poor to richly endowed, suggesting a rather high degree of social differentiation. Their discovery has led to a re-evaluation of the form of social organization characteristic of the Varna culture and of the onset of social stratification in Neolithic cultures.
^ ^a ^b ^c ^d ^e Crampton 1987.
^ ^a ^b "Bulgar". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Bulgar. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). The Cambridge Ancient History – part 1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC. Vol. 3. Cambridge University Press. p. 53. ISBN 978-0-521-22496-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. Yet we cannot identify the Thracians at that remote period, because we do not know for certain whether the Thracian and Illyrian tribes had separated by then. It is safer to speak of Proto-Thracians from whom there developed in the Iron Age
^ ^a ^b ^c Allcock, John B.. "Balkans". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Balkans#ref476014. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 16 August 2018.
^ Kidner, Frank (2013). Making Europe: The Story of the West. Cengage Learning. p. 57. ISBN 978-1-111-84131-7. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ ^a ^b Roisman 2011.
^ Nagle, D. Brendan (2006). Readings in Greek History: Sources and Interpretations. Oxford University Press. p. 230. ISBN 978-0-19-997845-8. However, one of the Thracian tribes, the Odrysians, succeeded in unifying the Thracians and creating a powerful state
^ Ashley, James R. (1998). The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359–323 B.C. McFarland & Company, Inc. pp. 139–140. ISBN 978-0-7864-1918-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ O Hogain, Daithi (2002). The Celts: A History. The Boydell Press. pp. 69–71. ISBN 978-0-85115-923-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Gagarin, Michael, ed. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Vol. 1. Oxford University Press. p. 55. ISBN 978-0-19-517072-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "Ulfilas". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Ulfilas. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 August 2018.
^ Bell, John D.. "The Beginnings of Modern Bulgaria". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-beginnings-of-modern-Bulgaria. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 9 October 2018.
^ Singleton, Fred; Fred, Singleton (1985). A Short History of the Yugoslav Peoples. Cambridge University Press. pp. 13–14. ISBN 978-0-521-27485-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Fouracre, Paul; McKitterick, Rosamond; Reuter, Timothy; Abulafia, David; Luscombe, David Edward; Allmand, C.T.; Riley-Smith, Jonathan; Jones, Michael (1995). The New Cambridge Medieval History: Volume 1, c. 500 – c. 700. Cambridge University Press. p. 524. ISBN 978-0-521-36291-7. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Curta, Florin (2001). The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700 (PDF). Cambridge University Press. pp. 311–334. ISBN 978-1-139-42888-0. Archived from the original on 26 March 2016. සම්ප්‍රවේශය 20 August 2018.
^ ^a ^b MacDermott 1998.
^ Detrez, Raymond (2014). Historical Dictionary of Bulgaria. Rowman & Littlefield. p. 5. ISBN 978-1-4422-4179-4.
^ Parry, Ken, ed. (2010). The Blackwell Companion to Eastern Christianity. Wiley-Blackwell. p. 48. ISBN 978-1-4443-3361-9. The conquest of the Balkans and the rise of the Bulgarian Empire was not a disaster for the indigenous population and its material and spiritual culture. The settlers and the local Romanised or semi-Romanised Thraco-Illyrian Christians influenced each other's way of life and socio-economic organization, as well as each other's cultures, language and religious outlook.
^ Wolfram, Herwig (1990). History of the Goths. University of California Press. p. 8. ISBN 978-0-520-06983-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Zlatarski, Vasil (1938). Istorija 1A – b1 – 1 История на Първото българско Царство. I. Епоха на хуно–българското надмощие (679–852) [History of the First Bulgarian Empire. Period of Hunnic-Bulgarian domination (679–852)] (බල්ගේරියානු බසින්). Marin Drinov Publishing House. p. 188. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 23 May 2012.
^ Fine, John Van Antwerp (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. University of Michigan Press. pp. 68–70. ISBN 978-0-472-08149-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 September 2020.
^ Vlasto, Alexis P. (1970). The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs. Cambridge University Press. p. 157. ISBN 978-0-521-07459-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Bell, John D.. "The Spread of Christianity". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42725. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ ^a ^b ^c Crampton 2007.
^ ^a ^b ^c Bell, John D.. "Reign of Simeon I". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42726. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "Bulgaria's conversion had a political dimension, for it contributed both to the growth of central authority and to the merging of Bulgars and Slavs into a unified Bulgarian people.".
^ The First Golden Age.
^ Lunt, Horace G. (January 1987). "On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus". Russian Linguistics. 11 (2): 133–162. doi:10.1007/BF00242073. S2CID 166319427.
^ Schenker, Alexander (1995). The Dawn of Slavic. Yale University Press. pp. 185–186, 189–190.
^ Lunt, Horace (2001). Old Church Slavonic Grammar. Mouton de Gruyter. pp. 3–4. ISBN 9783110162844.
^ Wien, Lysaght (1983). Old Church Slavonic (Old Bulgarian)-Middle Greek-Modern English dictionary. Verlag Bruder Hollinek.
^ Benjamin W. Fortson. Indo-European Language and Culture: An Introduction, p. 374.
^ Ziemann, Daniel. Eine frühmittelalterliche Großmacht zwischen Byzanz und Abendland. (German: An early medieval great power between Byzantium and the Occident) (PDF) (Online handbook on the history of South-East Europe. Volume I Rule and politics in Southeastern Europe until 1800. ed.). Published by the Institute for East and Southeast European Studies of the Leibniz Association, Regensburg 2016.
^ Browning, Robert (1975). Byzantium and Bulgaria. Temple Smith. pp. 194–195. ISBN 978-0-520-02670-4.
^ Angelov et al 1981, p. 370
^ ^a ^b Fine 1991, p. 161
^ Whittow 1996, p. 292
^ Bozhilov & Gyuzelev 1999, p. 274
^ Fine 1991, p. 162
^ Stephenson 2004, p. 25
^ Whittow 1996, pp. 292–293
^ "Samuel". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Samuel-tsar-of-western-Bulgaria. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 January 2012.
^ Scylitzae, Ioannis, ed. (1973). Synopsis Historiarum. Corpus Fontium Byzantiae Historiae, vol. 5. De Gruyter. p. 457. ISBN 978-3-11-002285-8.
^ ^a ^b Ostrogorsky, Georgije (1969). History of the Byzantine State. Rutgers University Press. p. 311. ISBN 978-0-8135-1198-6.
^ ^a ^b Cameron, Averil (2006). The Byzantines. Blackwell Publishing. p. 170. ISBN 978-1-4051-9833-2.
^ Dimitrov, Philip, Bell, John D., Carter, Francis William, Danforth, Loring. "Bulgaria". Encyclopedia Britannica, 3 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Bulgaria. Accessed 5 April 2025
^ ^a ^b ^c ^d Bell, John D.. "Bulgaria – Second Bulgarian Empire". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 27 July 2018.
^ The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ivan Asen I". Encyclopedia Britannica, 1 Jan. 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Asen-I. Accessed 5 April 2025
^ ^a ^b ^c ^d
Bourchier, James (1911). "History of Bulgaria". in Chisholm, Hugh. එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකා. 4 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 779–784.
^ "Bulgaria - The Second Golden Age". countrystudies.us. සම්ප්‍රවේශය 2025-04-05.
^ ^a ^b Martin, Michael (2017). City of the Sun: Development and Popular Resistance in the Pre-Modern West. Algora Publishing. p. 344. ISBN 978-1-62894-279-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Kǎnev, Petǎr (2002). "Religion in Bulgaria after 1989". South-East Europe Review (1): 81. 29 July 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 18 February 2007.
^ Fine 1987, p. 436
^ Kazhdan 1991, p. 337
^ ^a ^b ^c ^d Bell, John D.. "Bulgaria – Ottoman rule". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42728. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 21 December 2011. "The Bulgarian nobility was destroyed—its members either perished, fled, or accepted Islam and Turkicization—and the peasantry was enserfed to Turkish masters.".
^ Guineva, Maria (10 October 2011). "Old Town Sozopol – Bulgaria's 'Rescued' Miracle and Its Modern Day Saviors". Novinite. 18 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 November 2018.
^ ^a ^b Jireček, K.J. (1876). Geschichte der Bulgaren [History of the Bulgarians] (ජර්මන් බසින්). Nachdr. d. Ausg. Prag. p. 88. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Minkov, Anton (2004). Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası – Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730. Brill. p. 193. ISBN 978-9004135765. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Detrez, Raymond (2008). Europe and the Historical Legacies in the Balkans. Peter Lang Publishers. p. 36. ISBN 978-9052013749. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Fishman, Joshua A. (2010). Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives. Oxford University Press. p. 276. ISBN 978-0-19-537492-6. සම්ප්‍රවේශය 30 September 2018. There were almost no remnants of a Bulgarian ethnic identity; the population defined itself as Christians, according to the Ottoman system of millets, that is, communities of religious beliefs. The first attempts to define a Bulgarian ethnicity started at the beginning of the 19th century.
^ Roudometof, Victor; Robertson, Roland (2001). Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group. pp. 68–71. ISBN 978-0-313-31949-5. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Carvalho, Joaquim (2007). Religion and Power in Europe: Conflict and Convergence. Edizioni Plus. p. 261. ISBN 978-8884924643. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ ^a ^b Bell, John D.. "Bulgaria – Ottoman administration". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42731. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 October 2012.
^ ^a ^b The Final Move to Independence.
^ "Reminiscence from Days of Liberation". Novinite. 3 March 2011. 16 June 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Shipka Pass". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Shipka-Pass. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 August 2018.
^ ^a ^b San Stefano, Berlin and Independence.
^ Blamires, Cyprian (2006). World Fascism: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 107. ISBN 978-1-57607-940-9. The "Greater Bulgaria" re-established in March 1878 on the lines of the medieval Bulgarian empire after liberation from Turkish rule did not last long.^{[permanent dead link]}
^ "On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day". Radio Bulgaria. 3 March 2017. 21 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 February 2019.
^ "Timeline: Bulgaria – A chronology of key events". BBC News. 6 May 2010. 7 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Historical Setting.
^ Pinon, Rene (1913). L'Europe et la Jeune Turquie: Les Aspects Nouveaux de la Question d'Orient [Europe and Young Turkey: The new aspects of the Eastern Question] (ප්‍රංශ බසින්). Perrin et cie. p. 411. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. On a dit souvent de la Bulgarie qu'elle est la Prusse des Balkans
^ Tucker, Spencer C; Wood, Laura (1996). The European Powers in the First World War: An Encyclopedia. Taylor & Francis. p. 173. ISBN 978-0-8153-0399-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Broadberry, Stephen; Klein, Alexander (8 February 2008). "Aggregate and Per Capita GDP in Europe, 1870–2000: Continental, Regional and National Data with Changing Boundaries" (PDF). Centre for Economic Policy Research. p. 18. 22 June 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 May 2012.
^ "WWI Casualty and Death Tables". PBS. 3 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Mintchev, Veselin (October 1999). "External Migration in Bulgaria". South-East Europe Review (3/99): 124. 17 January 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.
^ Chenoweth, Erica (2010). Rethinking Violence: States and Non-State Actors in Conflict. Belfer Center for Science and International Affairs. p. 129. ISBN 978-0-262-01420-5. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Bulgaria in World War II: The Passive Alliance.
^ Wartime Crisis.
^ Pavlowitch, Stevan K. (2008). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. Columbia University Press. pp. 238–240. ISBN 978-0-19-932663-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. When Bulgaria switched sides in September
^ ^a ^b The Soviet Occupation.
^ Valentino, Benjamin A. (2005). Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century. Cornell University Press. pp. 91–151. ISBN 978-0-8014-3965-0.
^ Stankova, Marietta (2015). Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949. Anthem Press. p. 99. ISBN 978-1-78308-430-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Neuburger, Mary C. (2013). Balkan Smoke: Tobacco and the Making of Modern Bulgaria. Cornell University Press. p. 162. ISBN 978-0-8014-5084-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Crampton 2005.
^ Domestic Policy and Its Results.
^ After Stalin.
^ The Economy.
^ Stephen Broadberry; Alexander Klein (27 October 2011). "Aggregate and per capita GDP in Europe, 1870–2000" (PDF). pp. 23, 27. 30 May 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 July 2013.
^ Vachkov, Daniel; Ivanov, Martin (2008). Българският външен дълг 1944–1989: Банкрутът на комунистическата икономика [Bulgarian Foreign Debt 1944–1989]. Siela. pp. 103, 153, 191. ISBN 978-9542803072.
^ The Political Atmosphere in the 1970s.
^ Bulgaria in the 1980s.
^ Bohlen, Celestine (17 October 1991). "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks". The New York Times. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011. in 1980s ... the Communist leader, Todor Zhivkov, began a campaign of cultural assimilation that forced ethnic Turks to adopt Slavic names, closed their mosques and prayer houses and suppressed any attempts at protest. One result was the mass exodus of more than 300,000 ethnic Turks to neighboring Turkey in 1989
^ Mudeva, Anna (31 May 2009). "Cracks show in Bulgaria's Muslim ethnic model". Reuters. 19 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 October 2011.
^ Government and Politics.
^ "Bulgarian Politicians Discuss First Democratic Elections 20y After". Novinite. 5 July 2010. 10 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "National Assembly of the Republic of Bulgaria – Constitution". www.parliament.bg. 26 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 January 2019.
^ Prodanov, Vasil (1 October 2007). Разрушителният български преход [The destructive Bulgarian transition]. Le Monde diplomatique (බල්ගේරියානු බසින්). 6 February 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v Library of Congress 2006.
^ "Human Development Index Report" (PDF). United Nations. 2005. p. 224. 10 March 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "NATO Update: Seven new members join NATO". NATO. 29 March 2004. 15 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Castle, Steven (29 December 2006). "The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get?". The Independent. 16 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 September 2018.
^ "Bulgaria Absolutely Ready to Take Over EU Presidency, Minister Says". Bulgarian Telegraph Agency. 2 August 2017. 21 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.
^ "Bulgaria". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011. (Archived 2011 edition)
^ Topography.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f NSI Brochure 2018.
^ "Bulgaria Second National Communication" (PDF). United Nations Framework Convention on Climate Change. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.
^ Climate.
^ Donchev & Karakashev 2004, p. 52
^ Donchev & Karakashev 2004, pp. 59–61
^ ^a ^b "Характеристика на флората и растителността на България". Bulgarian-Swiss Program For Biodiversity. 27 April 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2013.
^ Видово разнообразие на България [Species biodiversity in Bulgaria] (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). UNESCO report. 2013. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.
^ Belev, Toma (June 2010). "Бъдещето на природните паркове в България и техните администрации" [The future of Bulgaria's natural parks and their administrations]. Gora Magazine. 2 November 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries". UNESCO. 5 August 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 April 2016.
^ ^a ^b "Bulgaria's biodiversity at risk" (PDF). IUCN Red List. 2013. 4 May 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.
^ Bell, John D.. "Bulgaria: Plant and animal life". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria#ref42692. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ Denchev, Cvetomir. "Checklist of the larger basidiomycetes ın Bulgaria" (PDF). Institute of Botany, Bulgarian Academy of Sciences. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.
^ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
^ "Global Forest Resources Assessment 2020, Bulgaria". Food Agriculture Organization of the United Nations.
^ "Bulgaria – Environmental Summary, UNData, United Nations". United Nations. 22 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Biodiversity in Bulgaria". GRID-Arendal. 30 April 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2014.
^ "Report on European Environment Agency about the Nature protection and biodiversity in Europe". European Environment Agency. 22 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 October 2018.
^ "Bulgaria Achieves Kyoto Protocol Targets – IWR Report". Novinite. 11 August 2009. 16 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Bulgaria". Environmental Performance Index/Yale University. 22 April 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.
^ Hakim, Danny (15 October 2013). "Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland". The New York Times. 1 January 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 October 2013.
^ "High Air Pollution to Close Downtown Sofia". Novinite. 14 January 2008. 11 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Bulgaria's Sofia, Plovdiv Suffer Worst Air Pollution in Europe". Novinite. 23 June 2010. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Industrial facilities causing the highest damage costs to health and the environment". European Environment Agency. 24 November 2014. 12 December 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 November 2014.
^ "Bulgaria's quest to meet the environmental acquis". European Stability Initiative. 10 December 2008. 17 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Report on European Environment Agency about the quality of freshwaters in Europe". European Environment Agency. 16 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2014.
^ "Fitch: Early Bulgaria Elections Would Create Fiscal Uncertainty". Reuters. 23 November 2016. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ "Bulgarian Cabinet Faces No-Confidence Vote Over Atomic Plant". Bloomberg Businessweek. 6 April 2012. 26 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 June 2012.
^ Cage, Sam. "Bulgarian government resigns amid growing protests". Yahoo! News. 8 March 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 February 2013.
^ Petkova, Mariya (21 February 2013). "Protests in Bulgaria and the new practice of democracy". Al Jazeera. 22 June 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 March 2013.
^ Tsolova, Tsvetelia (12 May 2013). "Rightist GERB holds lead in Bulgaria's election". Reuters. 24 September 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 May 2013.
^ "PM Hopeful: New Bulgarian Cabinet Will Be 'Expert, Pragmatic'". Novinite. 25 May 2013. 13 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2014.
^ Buckley, Neil (29 May 2013). "Bulgaria parliament votes for a 'Mario Monti' to lead government". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Seiler, Bistra (26 June 2013). "Bulgarians protest government of 'oligarchs'". Deutsche Welle. 10 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Timeline of Oresharski's Cabinet: A Government in Constant Jeopardy". Novinite. 24 July 2014. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 July 2014.
^ Petrov, Angel (6 October 2014). "Bulgaria's Grand Parliament Chessboard Might Be Both Ailment and Cure". Novinite. 7 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 October 2014.
^ Tsolova, Tsvetelia (6 November 2014). "Bulgaria's Borisov plasters together coalition government". Reuters. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Barzachka, Nina (25 April 2017). "Bulgaria's government will include far-right nationalist parties for the first time". The Washington Post. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ Todorov, Svetoslav (10 July 2020). "Fresh Protest Wave Gains Momentum in Bulgaria." සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 අප්‍රේල් 2022 at the Wayback Machine BalkanInsight.com. Retrieved 20 July 2021.
^ "Bulgaria: Anti-Government Protests Continue for a Ninth Day" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 අප්‍රේල් 2022 at the Wayback Machine (18 July 2020). DW.com. Retrieved 20 July 2021.
^ "Bulgaria election: PM Borissov's party wins but falls short of majority | DW | 05.04.2021". Deutsche Welle. 27 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2021.
^ "Reuters". Reuters. May 2021. 8 May 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2021.
^ "Bulgaria faces fresh elections as Socialists refuse to form a government". Reuters (ඉංග්‍රීසි බසින්). 2 September 2021. 5 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2021.
^ "Bulgaria's parliament elects new government led by PM Denkov". Reuters (ඉංග්‍රීසි බසින්). 6 June 2023. 10 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 June 2023.
^ "Bulgaria's PM resigns, as agreed, amid some coalition confusion". Reuters. 5 March 2024.
^ Denitsa Koseva (20 March 2024). "Bulgaria thrown into new political crisis, snap general election likely". BNE Intellinews. 20 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.
^ "Mariya Gabriel's Proposed Cabinet Sparks Controversy: WCC-DB Disagrees with Composition". Novinite. 20 March 2024. 20 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.
^ Krassen Nikolov (20 March 2024). "Bulgarian cabinet rotation falls, snap election looms". Euractiv. 11 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.
^ Lyubomir Gigov (24 March 2024). "Movement for Rights and Freedoms Will Decline Third Cabinet-Forming Mandate, Wants Early Elections Pronto". Bulgarian News Agency. 24 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 March 2024.
^ Nikolay Zabov (24 March 2024). "UPDATED: Gabriel Won't Run for PM, Clears Way for Early Elections". Bulgarian News Agency. 24 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 March 2024.
^ Roumen Yanovski (26 March 2024). "Parliament Ends First Mandate for Government Formation". Bulgarian News Agency. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.
^ "A Failed Government Mandate: What's Next". Bulgarian News Agency. 25 March 2024. 25 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 March 2024.
^ Dimitrina Solakova (26 March 2024). "UPDATED: CC-DB Proposes to GERB-UDF that Second Cabinet-forming Mandate Be National, Common". Bulgarian News Agency. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.
^ "UPDATED: GERB Turns Down CC-DB Last Offer for Government". Bulgarian News Agency. 26 March 2024. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.
^ "Bulgaria's Political Crisis: WCC-DB Returned Second Mandate Unfulfilled – President To Convene The Parties In 10 Days". Novinite. 27 March 2024. 28 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2024.
^ "Bulgaria's populists reject mandate to form government, set stage for snap vote". Reuters. 28 March 2024.
^ "After All Three Government-Forming Mandates Fail, President Has to Find a Caretaker PM but that May Be an Uphill Task". Bulgarian News Agency. 28 March 2024. 29 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2024.
^ "President Picks National Audit Office Head for Caretaker PM-Designate". Bulgarian News Agency. 29 March 2024. 29 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2024.
^ Yoana Vodenicharova (30 March 2024). "President Radev Assigns PM-designate Glavchev to Propose Caretaker Cabinet Lineup". Bulgarian News Agency. 30 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 March 2024.
^ "UPDATED: PM-Designate Proposes Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.
^ "UPDATED: PM-Designate, President, Parliamentary Parties Hold Talks on Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.
^ Yoanna Vodenova (5 April 2024). "UPDATED: European and Snap Parliamentary Elections in Bulgaria to be Held Simultaneously on June 9". Bulgarian News Agency. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.
^ "Bulgarian parliament formally approves caretaker government to run country until June 9 elections". Associated Press (ඉංග්‍රීසි බසින්). 9 April 2024. 11 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 April 2024.
^ "The Members of the 51th National Assembly officially took the oath of office". National Assembly of the Republic of Bulgaria (parliament.bg). 11 November 2024. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2024.
^ Desislava Antova (6 December 2024). "ОБНОВЕНА: Наталия Киселова е избрана за председател на 51-вото Народно събрание" [UPDATED: Natalia Kiselova elected as Speaker of the 51st National Assembly]. BTA (බල්ගේරියානු බසින්). සම්ප්‍රවේශය 6 December 2024.
^ Dimitrina Solakova (15 January 2025). "Wrap-up: GERB-UDF Mandated to Form Cabinet, Unveil Proposed Lineup". BTA (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 15 January 2025.
^ "Хората на Доган ще подкрепят кабинет на ГЕРБ, БСП и ИТН" [Dogan's people will support a cabinet of GERB, BSP and ITN]. Mediapool (බල්ගේරියානු බසින්). 14 January 2025. සම්ප්‍රවේශය 14 January 2025.
^ Yoana Vodenicharova (15 January 2025). "Movement for Rights and Freedoms' Operations Bureau Confirms Support for Zhelyazkov's Cabinet". BTA (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 15 January 2025.
^ ^a ^b Zankina, Emilia. "Bulgaria Country Profile". Freedom House. 24 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2018.
^ "Democracy Index 2017: Free speech under attack". The Economist Intelligence Unit. 31 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2018.
^ "Global Peace Index 2019" (PDF). Institute for Economics and Peace. pp. 8, 41, 96. 27 August 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 December 2019.
^ "The Bulgarian Legal System and Legal Research". Hauser Global Law School Program. August 2006. 7 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Съдебната ни система – първенец по корупция [Our justice system – a leader in corruption] (බල්ගේරියානු බසින්). News.bg. 3 June 2010. 10 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Brunwasser, Matthew (5 November 2006). "Questions arise again about Bulgaria's legal system". The New York Times. 2 August 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Transparency International report: Bulgaria perceived as EU's most corrupt country". Bulgarian National Radio. 1 December 2012. 1 November 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 May 2012.
^ Konstantinova, Elizabeth (17 February 2011). "Bulgaria Sets Up Anti-Corruption Unit; Security Chief Steps Down". Bloomberg.com. Bloomberg. 28 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Interpol entry on Bulgaria". Interpol. 27 April 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "National Police Service". Ministry of the Interior of Bulgaria. 3 October 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 May 2012.
^ Справка за щатната численост и незаетите бройки в структурите на МВР към 31 May 2018 г. [Summary of staff and vacancies in structures of the Ministry of the Interior as of 31 May 2018] (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). Ministry of the Interior. 31 May 2018. 10 July 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 July 2018.
^ "State Agency for National Security Official Website". State Agency for National Security. 19 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Local Structures in Bulgaria". Council of European Municipalities and Regions. 4 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 April 2012.
^ Историческо развитие на административно–териториалното устройство на Република България [Historical development of the administrative and territorial division of the Republic of Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Ministry of Regional Development. 2 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Областите в България. Портрети" [The oblasts in Bulgaria. Portraits]. Ministry of Regional Development. 19 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "The United Nations Security Council". The Green Papers Worldwide. 8 November 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ Бай Тошовият блян – България в ЕС през '87 [Todor Zhivkov's dream – Bulgaria in the EC in '87] (බල්ගේරියානු බසින්). Dnes.bg. 15 August 2008. 26 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Дойче веле": Тодор Живков искал България да стане член на ЕС ["Deutsche Welle": Todor Zhivkov wanted Bulgaria to join the EC]. Vesti (බල්ගේරියානු බසින්). 3 September 2008. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "European Commission Enlargement Archives: Treaty of Accession of Bulgaria and Romania". European Commission. 25 April 2005. 19 February 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Castle, Steven (29 December 2006). "The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get?". The Independent. 16 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 September 2018.
^ "Bulgaria – relations". Ministry of Foreign Affairs of Greece. 5 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.
^ "Bulgaria – Bilateral Relations". Ministry of Foreign Affairs of the PRC. 26 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Vietnam Thanks Bulgaria for University Graduates". Novinite. 28 October 2010. 3 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.
^ "Russia's borders: old ties pull Bulgaria in two directions". The Conversation. 22 October 2014. 13 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 January 2022. Modern relations between Bulgaria and Russia began about two centuries ago...
^ Arms Sales.
^ Foreign Affairs in the 1960s and 1970s.
^ "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.
^ "NATO Update: Seven new members join NATO". NATO. 29 March 2004. 15 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Bulgaria Factbook". Bureau of European and Eurasian Affairs, U.S. Department of State. 18 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ "US, Bulgaria sign defence co-operation agreement". Southeast European Times. 28 April 2006. 25 January 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "2024 Global Peace Index" (PDF).
^ "Bulgaria's Parliament votes additional military aid for Ukraine, possibility of air space for F-16 training". 8 December 2023. 9 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 December 2023.
^ "Bulgaria Strikes Back After Gazprom Suspended Gas Supplies Last Year". 26 October 2023. 9 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 December 2023.
^ International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. London: Routledge. p. 89. ISBN 978-1-03-201227-8.
^ "Armed Forces Development Plan" (PDF). Ministry of Defence of Bulgaria. 2010. 28 June 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.
^ Palowski, Jakub (6 October 2015). "Bulgaria Will Modernize Its Army. "Fighters, infantry fighting vehicles"". Defence24. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.
^ "S-300 Surface-to-air Missile System" (PDF). Aerospace Daily & Defense Report. 6 August 2015. 8 August 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.
^ Roblin, Sebastien (12 September 2016). "SS-21 Scarab: Russia's Forgotten (But Deadly) Ballistic Missile". The National Interest. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.
^ "Ракети, радари, бронирани машини. Как България се разбърза да превъоръжи армията заради агресията на Русия". Свободна Европа (බල්ගේරියානු බසින්). 12 September 2023. 22 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 September 2023.
^ "World Bank Country and Lending Groups". The World Bank Group. 2018. 11 January 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Bulgaria Overview". USAID. 2002. 10 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2011.
^ Bell, John D.. "Bulgaria – Late Communist rule". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Late-communist-rule. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "Bulgaria gave the highest priority to scientific and technological advancement and the development of trade skills appropriate to an industrial state. In 1948 approximately 80 percent of the population drew their living from the soil, but by 1988 less than one-fifth of the labour force was engaged in agriculture, with the rest concentrated in industry and the service sector.".
^ ^a ^b "The economies of Bulgaria and Romania". European Commission. January 2007. 25 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ OECD Economic Surveys: Bulgaria. OECD. 1999. p. 24. ISBN 9789264167735. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018. The previous 1997 Economic Survey of Bulgaria documented how a combination of difficult initial conditions, delays in structural reforms, ... culminated in the economic crisis of 1996–97.
^ "Средната заплата в България в края на септември стигна 2072 лв".
^ ^a ^b Hawkesworth, Ian (2009). "Budgeting in Bulgaria" (PDF). OECD Journal on Budgeting (3/2009): 137. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.
^ "Field listing: Budget". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 6 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ ^a ^b Denizova, Vera (23 October 2017). Бюджет 2018: Повече за заплати, здраве и пенсии [2018 Budget: More for salaries, health and pensions] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "Field listing: Taxes and other revenue". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 16 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "These are the 29 countries with the world's lowest levels of tax". Business Insider. 15 March 2016. 8 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "Structure of Bulgarian Tax System". Ministry of Finance of Bulgaria. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "Брутен държавен дълг". www.nsi.bg. 6 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 February 2024.
^ "Regional gross domestic product (PPS per inhabitant), by NUTS 2 regions". Eurostat. 29 March 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2017.
^ БВП – регионално ниво [GDP – regional level] (බල්ගේරියානු බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria. 20 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.
^ ^a ^b NSI Census data 2017.
^ "GDP per capita in PPS". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 19 June 2020.
^ "Comparative price levels". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. 18 December 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 19 June 2020.
^ "Bulgaria". International Monetary Fund. 23 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2017.
^ "EU: Countries to Begin Counting Drugs, Prostitution in Economic Growth". Organized Crime and Corruption Reporting Project. 9 September 2014. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "Shadow Economy" (PDF). Eurostat. 2012. 14 November 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2012.
^ Курсове на българския лев към еврото и към валутите на държавите, приели еврото [Exchange rates of the lev to the euro and Eurozone currencies replaced by the euro] (බල්ගේරියානු බසින්). Bulgarian National Bank. 5 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 October 2018.
^ "Bulgaria: GDP growth (annual %)". The World Bank. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Bulgaria: Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate)". The World Bank. 2018. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Harizanova, Tanya (17 June 2010). "Inter-company debt – one of Bulgarian economy's serious problems". Bulgarian National Radio. 1 November 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 July 2012.
^ Бизнесът очерта уникална диспропорция в България [Business points to a major disproportion in Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Dir.bg. 14 January 2013. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "ITUC Frontlines Report 2012: Section on Bulgaria". Novinite. 10 October 2012. 20 October 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 October 2012.
^ "Bulgaria, Romania Rapped for Public Procurement Fraud". Novinite. 21 July 2010. 16 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ Center for the Study of Democracy (2007). Anti-corruption Reforms in Bulgaria: Key Results and Risks. Center for the Study of Democracy. p. 44. ISBN 9789544771461. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "Corruption Perceptions Index: Transparency International". Transparency International. 2017. 21 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ ^a ^b Rankin, Jennifer (28 December 2017). "Cloud of corruption hangs over Bulgaria as it takes up EU presidency". The Guardian. 25 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ "Bulgarian corruption at 15-year high". The Telegraph. 12 December 2014. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ "Bulgarian border officers suspended over airport security lapse". Reuters. 24 March 2018. 16 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ Macdonald, Alastair (11 January 2018). "Bulgaria savors EU embrace despite critics". Reuters. 30 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ ^a ^b Krasimirov, Angel (17 January 2018). "Bulgaria's government faces no-confidence vote over corruption". Reuters. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ Tanno, Sophie (1 January 2025). "Romania and Bulgaria fully join Europe's borderless travel zone". CNN (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 28 January 2025.
^ "US State Dept criticises Bulgaria on prisons, judiciary, corruption, people-trafficking and violence against minorities". The Sofia Globe. 21 April 2018. 6 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.
^ 10 млрд. лв. годишно се харчат с обществени поръчки [10 bln. leva are spent on public procurement every year]. 24 Chasa (බල්ගේරියානු බසින්). 21 February 2016. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.
^ Stanchev, Ivaylo (29 December 2017). Рекорд при обществените поръчки: открити са търгове за почти 14 млрд. лв. [A record in public procurement: tenders worth nearly 14 billion lv unveiled] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ Stefanov, Ruslan (2015). "The Bulgarian Public Procurement Market: Corruption Risks and Dynamics in the Construction Sector" (PDF). Government Favouritism in Europe: The Anticorruption Report 3 (3/2015): 35. doi:10.2307/j.ctvdf0g12.6. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.
^ "Public procurement in Bulgaria" (PDF). European Commission. 2015. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.
^ "Field listing: Labor force". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 7 March 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Field listing: Labor force by occupation". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 20 April 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ Bell, John D.. "Bulgaria – Manufacturing". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42702. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ "Field listing: Industries". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 18 December 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Bulgaria: Selling off steel". Oxford Business Group. 31 August 2011. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Mining Industry Accounts for 5% of Bulgaria's GDP – Energy Minister". Novinite. 29 August 2015. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.
^ ^a ^b "Bulgaria's ore exports rise 10% in H1 2011 – industry group". The Sofia Echo. 18 August 2011. 16 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Total Primary Coal Production (Thousand Short Tons)". U.S. Energy Information Administration. 27 April 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Resource Base.
^ "Trade In Goods of Bulgaria With Third Countries In the Period January – October 2019 (Preliminary Data)" (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria. November 2019. pp. 7, 8. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Agricultural Policies in non-OECD countries: Monitoring and Evaluation" (PDF). OECD. 2007. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Bulgaria – Natural conditions, farming traditions and agricultural structures". Food and Agriculture Organization. 28 March 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2011.
^ "Bulgaria – Economic Summary, UNData, United Nations". United Nations. 22 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Experts: Bumper Year for Wheat Producers in Dobrich Region". Bulgarian Telegraph Agency. 4 August 2017. 21 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.
^ Bell, John D.. "Bulgaria – Agriculture". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42701. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.
^ Ivanova, Miglena (31 May 2017). "Bulgarian rose oil keeps its top place on world market". Bulgarian National Radio. 16 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.
^ "Bulgaria is Again the World's First Producer of Lavender Oil". Novinite. 30 November 2017. 30 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.
^ "Bulgaria tops lavender oil production, outpacing France". Fox News. 16 July 2014. 12 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.
^ "Europe (without the euro)". The Guardian. 20 April 2009. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Bell, John D.. "Bulgaria – Tourism". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref253978. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ Посещения на чужденци в България по месеци и по страни [Arrivals of foreigners in 2017 by month and country of origin] (බල්ගේරියානු බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria. 15 February 2019. 5 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ Markov, Alexander (3 October 2011). "100 Tourist Sites of Bulgaria". Bulgarian National Radio. 15 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ ^a ^b "EU Presidency Puts Lagging Bulgarian Science in the Spotlight". Novinite. 22 March 2018. 15 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.
^ "R&D Spending in Bulgaria Up in 2015, Mostly Driven by Businesses". Novinite. 31 October 2016. 2 February 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.
^ "The 2015 Bloomberg Innovation Index". Bloomberg.com. Bloomberg. 25 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.
^ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. සම්ප්‍රවේශය 2025-10-16.
^ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (ඉංග්‍රීසි බසින්). World Intellectual Property Organization. p. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. සම්ප්‍රවේශය 2025-10-17.
^ Shopov, V. (2007). "The impact of the European scientific area on the 'Brain leaking' problem in the Balkan countries". Nauka (1/2007).
^ St. Kliment Ohridski Base. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 මාර්තු 2014 at the Wayback Machine SCAR Composite Antarctic Gazetteer
^ Ivanov, Lyubomir (2015). General Geography and History of Livingston Island. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 8 ජූලි 2015 at the Wayback Machine In: Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press. pp. 17–28. ISBN 978-954-07-3939-7
^ Hope, Kerin (17 October 2016). "Bulgaria strives to become tech capital of the Balkans". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ "Bulgaria's ICT Sector Turnover Trebled over Last Seven Years – Deputy Economy Minister". Bulgarian Telegraph Agency. 12 March 2018. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ McMullin, David (2 October 2003). "The Great Bulgarian BrainDrain". Delft Technical University. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ Petrov, Victor (30 September 2021). "Socialist Cyborgs". 17 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
^ Zapryanov, Yoan (22 June 2018). Малката изчислителна армия на България [Bulgaria's small computing army] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ "Digital Single Market: Europe announces eight sites to host world-class supercomputers". European Commission. 7 June 2019. 11 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2019.
^ ^a ^b ^c Burgess, Colin; Vis, Bert (2016). Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program. Springer. pp. 247–250. ISBN 978-3-319-24161-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "Cosmonauts Eager, Hopeful for Reboot of Bulgaria's Space Program". Novinite. 17 April 2011. 15 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ Ivanova, Tanya (1998). "Six-month space greenhouse experiments—a step to creation of future biological life support systems". Acta Astronautica. 42 (1–8): 11–23. Bibcode:1998AcAau..42...11I. doi:10.1016/S0094-5765(98)00102-7. PMID 11541596.
^ ^a ^b Harland, David M.; Ulivi, Paolo (2009). Robotic Exploration of the Solar System: Part 2: Hiatus and Renewal, 1983–1996. Springer. p. 155. ISBN 978-0-387-78904-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Dimitrova, Milena (2008). Златните десятилетия на българската електроника [The Golden Decades of Bulgarian Electronics]. Trud. pp. 257–258. ISBN 9789545288456. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ Badescu, Viorel; Zacny, Kris (2015). Inner Solar System: Prospective Energy and Material Resources. Springer. p. 276. ISBN 978-3-319-19568-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Semkova, Jordanka; Dachev, Tsvetan (2015). "Radiation environment investigations during ExoMars missions to Mars – objectives, experiments and instrumentation". Comptes Rendus de l'Académie Bulgare des Sciences. 47 (25): 485–496. ISSN 1310-1331. 8 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.
^ "Radiation Dose Monitor Experiment (RADOM)". ISRO. 19 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Dachev, Ts.; Dimitrov, Pl.; Tomov, B.; Matviichuk, Yu.; Spurny, F.; Ploc, O. (2011). "Liulin-type spectrometry-dosimetry instruments". Radiation Protection Dosimetry. 144 (1–4): 675–679. doi:10.1093/rpd/ncq506. ISSN 1742-3406. PMID 21177270.
^ "Bulgarian Camera Flies to the Moon". Darik News. 22 March 2019. 30 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 March 2019.
^ "BulgariaSat-1 Mission". SpaceX. 17 November 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ "Bulgaria: 2011 Telecommunication Market and Regulatory Developments" (PDF). European Commission. 2011. p. 2. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 19 March 2013.
^ "Bulgaria Opens Tender for Fourth Mobile Operator". Novinite. 3 October 2011. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Individuals regularly using the Internet (Every day or at least once a week)". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. 24 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 February 2021.
^ "Households with Internet access at home". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. 11 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 February 2021.
^ "Energy Hub". Oxford Business Group. 13 October 2008. 28 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Krasimirov, Angel (7 June 2018). "Bulgaria must work to restart Belene nuclear project: parliament". Reuters. 24 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2018.
^ "Bulgaria – Power Generation". International Trade Administration. 15 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 June 2018.
^ "Country comparison: Total road length". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 7 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 June 2018.
^ "Trains in Bulgaria". EuRail. 12 May 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ National Statistical Institute (2022). "Population by Ethnic Group, Statistical Regions, Districts and Municipalities as of 07/09/2021" (ඉංග්‍රීසි බසින්). 12 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2023.
^ National Statistical Institute (24 November 2022). "Ethno-Cultural Characteristics of the Bulgarian Population as at 7 September 2021" (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). 24 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 25 November 2022.
^ "Population and demographic processes in 2022" (PDF). 28 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 18 May 2023.
^ NSI Census data 2011.
^ "Bulgarians unfazed by anti-Roma hate speech from deputy prime minister". Deutsche Welle. 31 October 2017. 2 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2019.
^ "Field listing: Ethnic Groups". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 21 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Population density (people per sq. km of land area)". The World Bank. 2018. 12 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.
^ "World Bank: The demographic crisis is Bulgaria's most serious problem". Klassa. 15 November 2012. 7 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.
^ ^a ^b "Demographic crisis in Bulgaria deepening". Bulgarian National Radio. 12 March 2012. 5 November 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.
^ ^a ^b "Bulgaria Shrinks". Deutsche Welle. Agence France-Presse. 26 December 2006. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2025.
^ Roth, Klaus; Lauth Bacas, Jutta (2004). Migration In, From, and to Southeastern Europe. The British Library. p. 188. ISBN 978-3-643-10896-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table". Eurostat. 17 October 2013. 6 October 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 February 2014.
^ "UNdata | Total fertility rate (live births per woman)". data.un.org. World Population Prospects: The 2022 Revision | United Nations Population Division. සම්ප්‍රවේශය 2024-05-29.
^ "Population and Demographic Processes in 2018". Nsi.bg. 15 July 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 19 May 2020.
^ Max Roser (2014), "Total Fertility Rate around the world over the last centuries", Our World In Data, Gapminder Foundation, https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1850&country=BGR, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 6 May 2019
^ මෙම ලිපිය තුළ, පොදු වසම තුළ පවතින මෙම ප්‍රභවයේ පෙළ ඇතුළත්වෙයි: "World Factbook EUROPE : BULGARIA", The World Factbook, 12 July 2018, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bulgaria/, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 23 January 2021
^ "Country Comparison: Population growth rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 10 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Country Comparison: Birth rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 15 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.
^ "Country Comparison: Death rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 15 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.
^ ^a ^b The Global Gender Gap Report (PDF). World Economic Forum. 2018. pp. 10, 45, 46. ISBN 978-2-940631-00-1. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 26 February 2019.
^ "The best countries in Europe for women to work". Yahoo! Finance. 6 March 2021. 7 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 March 2021.
^ "Girls and women under-represented in ICT". Eurostat. 25 April 2018. 7 July 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ Hope, Kerin (9 March 2018). "Bulgaria builds on legacy of female engineering elite". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.
^ https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB
^ Hope, Kerin (11 January 2018). "Bulgaria battles to stop its brain drain". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 September 2018. But a sharp decline in the quality of state healthcare and high poverty rates—42% of the population are at risk of poverty in old age, according to Eurostat—gives Bulgaria the second-lowest life expectancy in the EU after Lithuania.
^ Country Health Profile, p. 1
^ Georgieva, Lidia; Salchev, Petko (2007). "Bulgaria Health system review" (PDF). Health Systems in Transition. 9 (1): xvi, 12. ISSN 1817-6127. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
^ Country Health Profile, p. 7
^ Country Health Profile, pp. 8, 11, 12.
^ Guineva, Maria (7 January 2013). "The Bulgaria 2012 Review: Health and Healthcare". Novinite. 17 January 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 February 2013.
^ Miller, Lee J (19 September 2018). "These Are the Economies With the Most (and Least) Efficient Health Care". Bloomberg.com. Bloomberg. 24 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 September 2018.
^ "Country Comparison: Life Expectancy". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 1 February 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Life expectancy at birth, total (years)". The World Bank. 2019. 15 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ ^a ^b "Education in Bulgaria" (PDF). UNICEF. 2007. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2013.
^ Dimitrov, Deyan (3 December 2019). "PISA 2018: Българските ученици покоряват ново дъно" [PISA 2018: Bulgarian pupils reach new lows]. Kapital Daily. 4 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Field Listing: Literacy". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 29 March 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.
^ "Structure of the Education System in Bulgaria". Ministry of Education, Youth and Science of Bulgaria. 11 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ "Bulgaria: University Ranking". Times Higher Education. 6 September 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Study in Bulgaria". Times Higher Education. 20 May 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.
^ NSI Census data 2011, p. 5 In the 2011 census, the language question was optional and it was answered by 90.2% of those surveyed.
^ "The introduction of the definite article, which appears in the form of a suffix, and the almost total disappearance of the ancient declensions, for which the use of prepositions has been substituted, distinguish the Bulgarian from all the other members of the Slavonic family" (
Bourchier, James (1911). "Bulgaria/Language". එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකා. 4 (11th ed.). pp. 784–785.
).
^ "The Bulgarian Constitution". Parliament of Bulgaria. 10 December 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Kiminas, D. (2009). The Ecumenical Patriarchate. Wildside Press LLC. p. 15. ISBN 978-1-4344-5876-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Carvalho, Joaquim (2007). Religion and power in Europe: conflict and convergence. Pisa University Press. p. 258. ISBN 978-88-8492-464-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "Bulgarian Orthodox Church". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Bulgarian-Orthodox-Church. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.
^ "Bulgaria's Muslims not deeply religious: study". Hürriyet Daily News. 9 December 2011. 18 March 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Religious demography in the censuses of 1887, 1905, 1926, 1946, 1992, 2001 and 2011". 18 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
^ "2001 Census: Population by districts and religious groups". 23 February 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
^ "Преброяване 2011: Население по местоживеене, възраст и вероизповедание" [2011 Census: Population by place of residence, age and religion]. 3 March 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
^ staff, The Sofia Globe (24 November 2022). "Census 2021: Close to 72% of Bulgarians say they are Christians". The Sofia Globe (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 15 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 27 November 2023.
^ National Statistical Institute (2022). "Population by Religious Denomination, Statistical Regions and Districts as of 07/09/2021" (ඉංග්‍රීසි බසින්). 21 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 September 2023.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Bell, John D.. "Bulgaria – The arts". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "The early impetus of Bulgarian traditions in the arts was cut short by the Ottoman occupation in the 14th century, and many early masterpieces were destroyed. ... the foundations were laid for later artists such as Vladimir Dimitrov, an extremely gifted painter specializing in the rural scenes of his native country ... At the beginning of the 21st century, the best-known contemporary Bulgarian artist was Christo, an environmental sculptor known for wrapping famous structures".
^ ^a ^b Creed, Gerald W. (2011). Masquerade and Postsocialism: Ritual and Cultural Dispossession in Bulgaria. Indiana University Press. p. 2. ISBN 978-0-253-22261-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.
^ "The Bulgarian Tradition of Martenitsa". Bulgarian National Television. 1 March 2018. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari". UNESCO. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ "Bulgaria – Profile". UNESCO World Heritage Centre. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ ^a ^b ^c ^d ^e Brisby, Liliana. "Bulgarian Literature". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/art/Bulgarian-literature. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 July 2018.
^ Giatzidis, Emil (2002). An Introduction to post-Communist Bulgaria: Political, Economic and Social Transformation. Manchester University Press. p. 11. ISBN 978-0-7190-6094-6. Thus, with its early emphasis on Christian Orthodox scholarship, Bulgaria became the first major centre of Slavic culture
^ Riha, Thomas (2009). Readings in Russian Civilization. University of Chicago Press. p. 214. ISBN 978-0-2267-1843-9. And it was mainly from Bulgaria that a rich supply of literary monuments was transferred to Kiev and other centres.
^ McNeill, William Hardy (1963). The Rise of the West. University of Chicago Press. p. 49. Accordingly, when Bulgaria was converted to Christianity (after 865), bringing massive Slavic-speaking populations within the pale of Christendom, a new literary language, Old Church Slavonic, directly based upon Bulgarian speech, developed for their use.
^ Curta, Florin (2006). Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250. Cambridge University Press. p. 221. ISBN 978-0-521-81539-0.
^ "French-Bulgarian Theorist Tzvetan Todorov Wins Top Spanish Award". Novinite. 18 June 2008. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Lorenz, Dagmar C.G. (17 April 2004). "Elias Canetti". The Literary Encyclopedia. 1.4.1. http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=725.
^ Grabar, André (1928). La Peinture Religieuse en Bulgarie [Religious Visual Arts in Bulgaria]. P. Geuthner. p. 95. ASIN B005ZI4OV8
^ Kremenliev, Boris A. (1952). Bulgarian-Macedonian Folk Music. University of California Press. p. 52. Bulgaria's scales are numerous, and it may be demonstrated that they are a fusion of Eastern and Western influences. ... first, Oriental scales; second, church modes: the osmoglasie ... third, the conventional scales of Western Europe. ... Among the scales which have come to the Balkans from Asia, the pentatonic is one of the most widely used in Bulgaria. Whether it came from China or Japan, as Dobri Hristov suggests^{[permanent dead link]}
^ "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.
^ "32nd Grammy Awards Winners". Grammy Awards. 28 November 2017. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.
^ Lang, David Marshall (1976). The Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest. Westview Press. p. 145. ISBN 978-0-89158-530-5. John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.
^ Tzvetkova, Elena (25 October 2011). "The 2011/2012 season of the National Opera and Ballet House". Bulgarian National Radio. 23 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Obituary: Ghena Dimitrova". The Telegraph. 13 June 2005. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Forbes, Elizabeth (29 June 1993). "Obituary: Boris Christoff". The Independent. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Forbes, Elizabeth (9 September 1996). "Obituary: Ljuba Welitsch". The Independent. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.
^ Kozinn, Allan (29 June 1993). "Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ Midgette, Anne (3 June 2004). "Nicolai Ghiaurov, Operatic Bass, Dies at 74". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 13 December 2013.
^ "Bulgaria profile – Media". BBC News. 13 July 2015. සම්ප්‍රවේශය 2 May 2014.
^ ^a ^b "Bulgaria". Reporters Without Borders. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.
^ Greenslade, Roy (23 September 2014). "Why Bulgaria is the EU's lowest ranked country on press freedom index". The Guardian. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.
^ ^a ^b Albala, Ken (2011). Food Cultures of the World Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 61, 62. ISBN 978-0-313-37626-9.
^ Bruce-Gardyne, Tom (7 February 2012). "Bulgaria Bounces Back". Novinite. සම්ප්‍රවේශය 7 February 2012.
^ "Bulgaria Ranks 22nd in World Wine Production". Novinite. 21 October 2016.
^ Mihaylov, Ivaylo (14 February 2017). "Bulgaria wine production 2016". SEE News.
^ "Wines of Bulgaria". ChicagoNow. 12 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.
^ "Archeological Find Proves Rakia Is Bulgarian Invention". Novinite. 10 October 2011. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.
^ "Athens 1896". Bulgarian Olympic Committee. 28 September 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ "Bulgaria". International Olympic Committee. සම්ප්‍රවේශය 5 October 2018.
^ ^a ^b ^c ^d Bell, John D.. "Bulgaria – Sport and recreation". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts#ref42718. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 22 July 2018. "In international sports competition, Bulgarians have excelled in tennis, wrestling, boxing, and gymnastics, but the country's greatest repute may be in weight-lifting. ... Fans of football (soccer), the most popular sport in Bulgaria, were buoyed by the success of the national team in the 1994 World Cup, when it advanced to the semi-final match under the leadership of forward Hristo Stoichkov. The premier league in Bulgaria has 16 teams, of which four play in Sofia: CSKA, Levski, Slavia, and Lokomotiv.".
^ "Highest high jump (female)". The Guinness World Records. 30 August 1987. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.
^ Buddell, James (7 July 2014). "Dimitrov Breaks Into Top 10 of Emirates ATP Rankings". ATP World Tour. සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.
^ "Hristo Stoichkov". FC Barcelona. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.
^ "Hristo Stoichkov – Bulgarian League Ambassador". Professional Football Against Hunger. 6 November 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.
^ "Eternal+Derby" "Levski, CSKA Score Emphatic Wins Before "Eternal Derby"". Novinite. 1 April 2007. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.
^ Ames, Nick (16 September 2014). "Plucky Ludogorets' rise to the Champions League group stage". ESPN. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.
^ "Club Coefficients". UEFA. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: <references> හි "imf2" නමැති <ref> ටැගය පෙර පෙළෙහි භාවිතා වූයේ නැත.

බාහිර සබැඳි

බල්ගේරියාව at Curlie
Bulgaria at UCB Libraries GovPubs.
Wikimedia Atlas of Bulgaria
ඕපන් ස්ට්‍රීට් මැප් තුළ ඇති බල්ගේරියාව හා සබැඳි භූගෝලීය දත්ත
Bulgaria Profile from Balkan Insight
President of The Republic of Bulgaria

යුරෝපයේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව

[12] ⁱ/bʌlˈɡɛəriə,_bʊlʔ/; බල්ගේරියානු: България, romanised: Bŭlgariya [bɐɫˈɡarijɐ] ^ⓘ

[13] බල්ගේරියානු: Република България, romanised: Republika Bŭlgariya, IPA: [rɛˈpublikɐ bɐɫˈɡarijɐ]

[411] Cited to multiple sources^[385]^[402]^[403]^[404]^[405]^[406]^[407]

[one-2] xcluding the categories "Cannot determine ", "Don't want to answer", and "Unknown" See Demographics.

[1] "Constitution of the Republic of Bulgaria". National Assembly of the Republic of Bulgaria. 19 August 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 August 2020.

[2021Census-ethnocultural-characteristics-3] "Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението" [2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population] (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria. 24 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).

[Penin-4] Penin, Rumen (2007). Природна география на България [Natural Geography of Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Bulvest 2000. p. 18. ISBN 978-954-18-0546-6.

[5] "Field listing: Area". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 31 January 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.

[6] "Population and Demographic Processes in 2023". www.nsi.bg. National Statistical Institute of Bulgaria (NSI). 29 April 2024. සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.

[7] "НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА" (PDF). www.nsi.bg (bulgarian බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria (NSI). සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[IMF.ORG-8] "Download World Economic Outlook database: October 2024 – Bulgaria". imf.org. සම්ප්‍රවේශය 2025-05-24.

[IMFWEO.BG-9] "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria)". www.imf.org. International Monetary Fund. 22 October 2024. සම්ප්‍රවේශය 9 November 2024.

[eurogini-10] "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". ec.europa.eu. Eurostat. 20 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 June 2024.

[UNHDR-11] "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 May 2025.

[බල්ගේරියාවේ_නිරුක්තිය_:0-14] Bowersock, Glen W. (1999). Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World. Harvard University Press. p. 354. ISBN 978-0-674-51173-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[FOOTNOTEChen2012-15] Chen 2012.

[16] Petersen, Leif Inge Ree (2013). Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam. Brill. p. 369. ISBN 978-9004254466. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[FOOTNOTEGolden1992-17] Golden 1992.

[18] Tillier, Anne-Marie; Sirakov, Nikolay; Guadelli, Aleta; Fernandez, Philippe; Sirakova, Svoboda (October 2017). "Evidence of Neanderthals in the Balkans: The infant radius from Kozarnika Cave (Bulgaria)". Journal of Human Evolution. 111 (111): 54–62. Bibcode:2017JHumE.111...54T. doi:10.1016/j.jhevol.2017.06.002. ISSN 0047-2484. PMID 28874274.

[19] Fewlass, H, Talamo, S, Wacker, S, et al. (2020). "A 14C chronology for the Middle to Upper Palaeolithic transition at Bacho Kiro Cave, Bulgaria". Nature Ecology & Evolution. 4 (6): 794–801. Bibcode:2020NatEE...4..794F. doi:10.1038/s41559-020-1136-3. hdl:11585/770560. PMID 32393865. S2CID 218593433.

[20] Hublin, J, Sirakov, N, Aldeias, V, et al. (2020). "Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria" (PDF). Nature. 581 (7808): 299–302. Bibcode:2020Natur.581..299H. doi:10.1038/s41586-020-2259-z. hdl:11585/770553. PMID 32433609. S2CID 218592678. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).

[21] Gimbutas, Marija A. (1974). The Gods and Goddesses of Old Europe: 7000 to 3500 BC Myths, Legends and Cult Images. University of California Press. pp. 29–32. ISBN 978-0-520-01995-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[22] Roberts, Benjamin W.; Thornton, Christopher P. (2009). "Development of metallurgy in Eurasia". Antiquity. 83 (322). Department of Prehistory and Europe, British Museum: 1015. doi:10.1017/S0003598X00099312. S2CID 163062746. 15 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018. In contrast, the earliest exploitation and working of gold occurs in the Balkans during the mid-fifth millennium BC, several centuries after the earliest known copper smelting. This is demonstrated most spectacularly in the various objects adorning the burials at Varna, Bulgaria (Renfrew 1986; Highamet al. 2007). In contrast, the earliest gold objects found in Southwest Asia date only to the beginning of the fourth millennium BC as at Nahal Qanah in Israel (Golden 2009), suggesting that gold exploitation may have been a Southeast European invention, albeit a short-lived one.

[23] Laet, Sigfried J. (1996). History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century BC. UNESCO / Routledge. p. 99. ISBN 978-92-3-102811-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The first major gold-working centre was situated at the mouth of the Danube, on the shores of the Black Sea in Bulgaria

[24] Grande, Lance (2009). Gems and Gemstones: Timeless Natural Beauty of the Mineral World. University of Chicago Press. p. 292. ISBN 978-0-226-30511-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The oldest known gold jewelry in the world is from an archaeological site in Varna Necropolis, Bulgaria, and is over 6,000 years old (radiocarbon dated between 4,600 BC and 4,200 BC).

[25] Anthony, David W.; Chi, Jennifer, eds. (2010). The Lost World of Old Europe: The Danube Valley, 5000–3500 BC. Institute for the Study of the Ancient World. pp. 39, 201. ISBN 978-0-691-14388-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. grave 43 at the Varna cemetery, the richest single grave from Old Europe, dated about 4600–4500 BC.

[26] "The Gumelnita Culture". Government of France. 13 October 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011. The Necropolis at Varna is an important site in understanding this culture.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_CENTCOM-27] "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.

[28] Schoenberger, Erica (2015). Nature, Choice and Social Power. Routledge. p. 81. ISBN 978-0-415-83386-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. The graves at Varna range from poor to richly endowed, suggesting a rather high degree of social differentiation. Their discovery has led to a re-evaluation of the form of social organization characteristic of the Varna culture and of the onset of social stratification in Neolithic cultures.

[FOOTNOTECrampton1987-29] Crampton 1987.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_EBBulgars-30] "Bulgar". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Bulgar. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[31] Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). The Cambridge Ancient History – part 1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC. Vol. 3. Cambridge University Press. p. 53. ISBN 978-0-521-22496-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. Yet we cannot identify the Thracians at that remote period, because we do not know for certain whether the Thracian and Illyrian tribes had separated by then. It is safer to speak of Proto-Thracians from whom there developed in the Iron Age

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_EBBalkans-32] Allcock, John B.. "Balkans". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Balkans#ref476014. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 16 August 2018.

[33] Kidner, Frank (2013). Making Europe: The Story of the West. Cengage Learning. p. 57. ISBN 978-1-111-84131-7. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[FOOTNOTERoisman2011-34] Roisman 2011.

[35] Nagle, D. Brendan (2006). Readings in Greek History: Sources and Interpretations. Oxford University Press. p. 230. ISBN 978-0-19-997845-8. However, one of the Thracian tribes, the Odrysians, succeeded in unifying the Thracians and creating a powerful state

[36] Ashley, James R. (1998). The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359–323 B.C. McFarland & Company, Inc. pp. 139–140. ISBN 978-0-7864-1918-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[37] O Hogain, Daithi (2002). The Celts: A History. The Boydell Press. pp. 69–71. ISBN 978-0-85115-923-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[38] Gagarin, Michael, ed. (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Vol. 1. Oxford University Press. p. 55. ISBN 978-0-19-517072-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[39] "Ulfilas". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Ulfilas. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 August 2018.

[40] Bell, John D.. "The Beginnings of Modern Bulgaria". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-beginnings-of-modern-Bulgaria. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 9 October 2018.

[41] Singleton, Fred; Fred, Singleton (1985). A Short History of the Yugoslav Peoples. Cambridge University Press. pp. 13–14. ISBN 978-0-521-27485-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[42] Fouracre, Paul; McKitterick, Rosamond; Reuter, Timothy; Abulafia, David; Luscombe, David Edward; Allmand, C.T.; Riley-Smith, Jonathan; Jones, Michael (1995). The New Cambridge Medieval History: Volume 1, c. 500 – c. 700. Cambridge University Press. p. 524. ISBN 978-0-521-36291-7. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[43] Curta, Florin (2001). The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700 (PDF). Cambridge University Press. pp. 311–334. ISBN 978-1-139-42888-0. Archived from the original on 26 March 2016. සම්ප්‍රවේශය 20 August 2018.

[FOOTNOTEMacDermott1998-44] MacDermott 1998.

[45] Detrez, Raymond (2014). Historical Dictionary of Bulgaria. Rowman & Littlefield. p. 5. ISBN 978-1-4422-4179-4.

[46] Parry, Ken, ed. (2010). The Blackwell Companion to Eastern Christianity. Wiley-Blackwell. p. 48. ISBN 978-1-4443-3361-9. The conquest of the Balkans and the rise of the Bulgarian Empire was not a disaster for the indigenous population and its material and spiritual culture. The settlers and the local Romanised or semi-Romanised Thraco-Illyrian Christians influenced each other's way of life and socio-economic organization, as well as each other's cultures, language and religious outlook.

[47] Wolfram, Herwig (1990). History of the Goths. University of California Press. p. 8. ISBN 978-0-520-06983-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[48] Zlatarski, Vasil (1938). Istorija 1A – b1 – 1 История на Първото българско Царство. I. Епоха на хуно–българското надмощие (679–852) [History of the First Bulgarian Empire. Period of Hunnic-Bulgarian domination (679–852)] (බල්ගේරියානු බසින්). Marin Drinov Publishing House. p. 188. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 23 May 2012.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_fine-49] Fine, John Van Antwerp (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. University of Michigan Press. pp. 68–70. ISBN 978-0-472-08149-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 September 2020.

[50] Vlasto, Alexis P. (1970). The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs. Cambridge University Press. p. 157. ISBN 978-0-521-07459-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[51] Bell, John D.. "The Spread of Christianity". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42725. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[FOOTNOTECrampton2007-52] Crampton 2007.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_EB-53] Bell, John D.. "Reign of Simeon I". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42726. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "Bulgaria's conversion had a political dimension, for it contributed both to the growth of central authority and to the merging of Bulgars and Slavs into a unified Bulgarian people.".

[FOOTNOTEThe_First_Golden_Age-54] The First Golden Age.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_ReferenceA-55] Lunt, Horace G. (January 1987). "On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus". Russian Linguistics. 11 (2): 133–162. doi:10.1007/BF00242073. S2CID 166319427.

[56] Schenker, Alexander (1995). The Dawn of Slavic. Yale University Press. pp. 185–186, 189–190.

[57] Lunt, Horace (2001). Old Church Slavonic Grammar. Mouton de Gruyter. pp. 3–4. ISBN 9783110162844.

[58] Wien, Lysaght (1983). Old Church Slavonic (Old Bulgarian)-Middle Greek-Modern English dictionary. Verlag Bruder Hollinek.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_fortson-59] Benjamin W. Fortson. Indo-European Language and Culture: An Introduction, p. 374.

[60] Ziemann, Daniel. Eine frühmittelalterliche Großmacht zwischen Byzanz und Abendland. (German: An early medieval great power between Byzantium and the Occident) (PDF) (Online handbook on the history of South-East Europe. Volume I Rule and politics in Southeastern Europe until 1800. ed.). Published by the Institute for East and Southeast European Studies of the Leibniz Association, Regensburg 2016.

[61] Browning, Robert (1975). Byzantium and Bulgaria. Temple Smith. pp. 194–195. ISBN 978-0-520-02670-4.

[62] Angelov et al 1981, p. 370

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_fine161-63] Fine 1991, p. 161

[64] Whittow 1996, p. 292

[65] Bozhilov & Gyuzelev 1999, p. 274

[66] Fine 1991, p. 162

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_stephenson25-67] Stephenson 2004, p. 25

[68] Whittow 1996, pp. 292–293

[69] "Samuel". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Samuel-tsar-of-western-Bulgaria. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 January 2012.

[70] Scylitzae, Ioannis, ed. (1973). Synopsis Historiarum. Corpus Fontium Byzantiae Historiae, vol. 5. De Gruyter. p. 457. ISBN 978-3-11-002285-8.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Ostrog-71] Ostrogorsky, Georgije (1969). History of the Byzantine State. Rutgers University Press. p. 311. ISBN 978-0-8135-1198-6.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Averil-72] Cameron, Averil (2006). The Byzantines. Blackwell Publishing. p. 170. ISBN 978-1-4051-9833-2.

[73] Dimitrov, Philip, Bell, John D., Carter, Francis William, Danforth, Loring. "Bulgaria". Encyclopedia Britannica, 3 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Bulgaria. Accessed 5 April 2025

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_EBSecondEmpire-74] Bell, John D.. "Bulgaria – Second Bulgarian Empire". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 27 July 2018.

[75] The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ivan Asen I". Encyclopedia Britannica, 1 Jan. 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Asen-I. Accessed 5 April 2025

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_EB1911-76] 
Bourchier, James (1911). "History of Bulgaria". in Chisholm, Hugh. එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකා. 4 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 779–784.

[77] "Bulgaria - The Second Golden Age". countrystudies.us. සම්ප්‍රවේශය 2025-04-05.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Martin_2017-78] Martin, Michael (2017). City of the Sun: Development and Popular Resistance in the Pre-Modern West. Algora Publishing. p. 344. ISBN 978-1-62894-279-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[79] Kǎnev, Petǎr (2002). "Religion in Bulgaria after 1989". South-East Europe Review (1): 81. 29 July 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 18 February 2007.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_f436-80] Fine 1987, p. 436

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_k337-81] Kazhdan 1991, p. 337

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Ottoman_rule-82] Bell, John D.. "Bulgaria – Ottoman rule". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42728. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 21 December 2011. "The Bulgarian nobility was destroyed—its members either perished, fled, or accepted Islam and Turkicization—and the peasantry was enserfed to Turkish masters.".

[83] Guineva, Maria (10 October 2011). "Old Town Sozopol – Bulgaria's 'Rescued' Miracle and Its Modern Day Saviors". Novinite. 18 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 November 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Jireček-84] Jireček, K.J. (1876). Geschichte der Bulgaren [History of the Bulgarians] (ජර්මන් බසින්). Nachdr. d. Ausg. Prag. p. 88. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[85] Minkov, Anton (2004). Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası – Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730. Brill. p. 193. ISBN 978-9004135765. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[86] Detrez, Raymond (2008). Europe and the Historical Legacies in the Balkans. Peter Lang Publishers. p. 36. ISBN 978-9052013749. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[87] Fishman, Joshua A. (2010). Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives. Oxford University Press. p. 276. ISBN 978-0-19-537492-6. සම්ප්‍රවේශය 30 September 2018. There were almost no remnants of a Bulgarian ethnic identity; the population defined itself as Christians, according to the Ottoman system of millets, that is, communities of religious beliefs. The first attempts to define a Bulgarian ethnicity started at the beginning of the 19th century.

[88] Roudometof, Victor; Robertson, Roland (2001). Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group. pp. 68–71. ISBN 978-0-313-31949-5. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[89] Carvalho, Joaquim (2007). Religion and Power in Europe: Conflict and Convergence. Edizioni Plus. p. 261. ISBN 978-8884924643. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Decline-90] Bell, John D.. "Bulgaria – Ottoman administration". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42731. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 October 2012.

[FOOTNOTEThe_Final_Move_to_Independence-91] The Final Move to Independence.

[92] "Reminiscence from Days of Liberation". Novinite. 3 March 2011. 16 June 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[93] "Shipka Pass". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Shipka-Pass. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 August 2018.

[FOOTNOTESan_Stefano,_Berlin_and_Independence-94] San Stefano, Berlin and Independence.

[95] Blamires, Cyprian (2006). World Fascism: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 107. ISBN 978-1-57607-940-9. The "Greater Bulgaria" re-established in March 1878 on the lines of the medieval Bulgarian empire after liberation from Turkish rule did not last long.^{[permanent dead link]}

[96] "On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day". Radio Bulgaria. 3 March 2017. 21 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 February 2019.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_BBCProfile-97] "Timeline: Bulgaria – A chronology of key events". BBC News. 6 May 2010. 7 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[FOOTNOTEHistorical_Setting-98] Historical Setting.

[99] Pinon, Rene (1913). L'Europe et la Jeune Turquie: Les Aspects Nouveaux de la Question d'Orient [Europe and Young Turkey: The new aspects of the Eastern Question] (ප්‍රංශ බසින්). Perrin et cie. p. 411. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. On a dit souvent de la Bulgarie qu'elle est la Prusse des Balkans

[100] Tucker, Spencer C; Wood, Laura (1996). The European Powers in the First World War: An Encyclopedia. Taylor & Francis. p. 173. ISBN 978-0-8153-0399-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[101] Broadberry, Stephen; Klein, Alexander (8 February 2008). "Aggregate and Per Capita GDP in Europe, 1870–2000: Continental, Regional and National Data with Changing Boundaries" (PDF). Centre for Economic Policy Research. p. 18. 22 June 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 May 2012.

[102] "WWI Casualty and Death Tables". PBS. 3 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[103] Mintchev, Veselin (October 1999). "External Migration in Bulgaria". South-East Europe Review (3/99): 124. 17 January 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.

[104] Chenoweth, Erica (2010). Rethinking Violence: States and Non-State Actors in Conflict. Belfer Center for Science and International Affairs. p. 129. ISBN 978-0-262-01420-5. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[FOOTNOTEBulgaria_in_World_War_II:_The_Passive_Alliance-105] Bulgaria in World War II: The Passive Alliance.

[FOOTNOTEWartime_Crisis-106] Wartime Crisis.

[107] Pavlowitch, Stevan K. (2008). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. Columbia University Press. pp. 238–240. ISBN 978-0-19-932663-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024. When Bulgaria switched sides in September

[FOOTNOTEThe_Soviet_Occupation-108] The Soviet Occupation.

[109] Valentino, Benjamin A. (2005). Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century. Cornell University Press. pp. 91–151. ISBN 978-0-8014-3965-0.

[110] Stankova, Marietta (2015). Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949. Anthem Press. p. 99. ISBN 978-1-78308-430-2. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[111] Neuburger, Mary C. (2013). Balkan Smoke: Tobacco and the Making of Modern Bulgaria. Cornell University Press. p. 162. ISBN 978-0-8014-5084-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[FOOTNOTECrampton2005-112] Crampton 2005.

[FOOTNOTEDomestic_Policy_and_Its_Results-113] Domestic Policy and Its Results.

[FOOTNOTEAfter_Stalin-114] After Stalin.

[FOOTNOTEThe_Economy-115] The Economy.

[116] Stephen Broadberry; Alexander Klein (27 October 2011). "Aggregate and per capita GDP in Europe, 1870–2000" (PDF). pp. 23, 27. 30 May 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 July 2013.

[117] Vachkov, Daniel; Ivanov, Martin (2008). Българският външен дълг 1944–1989: Банкрутът на комунистическата икономика [Bulgarian Foreign Debt 1944–1989]. Siela. pp. 103, 153, 191. ISBN 978-9542803072.

[FOOTNOTEThe_Political_Atmosphere_in_the_1970s-118] The Political Atmosphere in the 1970s.

[FOOTNOTEBulgaria_in_the_1980s-119] Bulgaria in the 1980s.

[120] Bohlen, Celestine (17 October 1991). "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks". The New York Times. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011. in 1980s ... the Communist leader, Todor Zhivkov, began a campaign of cultural assimilation that forced ethnic Turks to adopt Slavic names, closed their mosques and prayer houses and suppressed any attempts at protest. One result was the mass exodus of more than 300,000 ethnic Turks to neighboring Turkey in 1989

[121] Mudeva, Anna (31 May 2009). "Cracks show in Bulgaria's Muslim ethnic model". Reuters. 19 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 October 2011.

[FOOTNOTEGovernment_and_Politics-122] Government and Politics.

[123] "Bulgarian Politicians Discuss First Democratic Elections 20y After". Novinite. 5 July 2010. 10 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[124] "National Assembly of the Republic of Bulgaria – Constitution". www.parliament.bg. 26 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 January 2019.

[125] Prodanov, Vasil (1 October 2007). Разрушителният български преход [The destructive Bulgarian transition]. Le Monde diplomatique (බල්ගේරියානු බසින්). 6 February 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[FOOTNOTELibrary_of_Congress2006-126] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v Library of Congress 2006.

[127] "Human Development Index Report" (PDF). United Nations. 2005. p. 224. 10 March 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_nato-128] "NATO Update: Seven new members join NATO". NATO. 29 March 2004. 15 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[බල්ගේරියාවේ_ඉතිහාසය_Ind-129] Castle, Steven (29 December 2006). "The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get?". The Independent. 16 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 September 2018.

[130] "Bulgaria Absolutely Ready to Take Over EU Presidency, Minister Says". Bulgarian Telegraph Agency. 2 August 2017. 21 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_CIA_World_Factbook-131] "Bulgaria". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011. (Archived 2011 edition)

[FOOTNOTETopography-132] Topography.

[FOOTNOTENSI_Brochure2018-133] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f NSI Brochure 2018.

[134] "Bulgaria Second National Communication" (PDF). United Nations Framework Convention on Climate Change. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.

[FOOTNOTEClimate-135] Climate.

[136] Donchev & Karakashev 2004, p. 52

[137] Donchev & Karakashev 2004, pp. 59–61

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_biodiversity-138] "Характеристика на флората и растителността на България". Bulgarian-Swiss Program For Biodiversity. 27 April 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2013.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_diversity_of_flora_and_fauna-139] Видово разнообразие на България [Species biodiversity in Bulgaria] (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). UNESCO report. 2013. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.

[140] Belev, Toma (June 2010). "Бъдещето на природните паркове в България и техните администрации" [The future of Bulgaria's natural parks and their administrations]. Gora Magazine. 2 November 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[141] "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries". UNESCO. 5 August 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 April 2016.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_IUCN-142] "Bulgaria's biodiversity at risk" (PDF). IUCN Red List. 2013. 4 May 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_EB_Bio-143] Bell, John D.. "Bulgaria: Plant and animal life". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria#ref42692. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[144] Denchev, Cvetomir. "Checklist of the larger basidiomycetes ın Bulgaria" (PDF). Institute of Botany, Bulgarian Academy of Sciences. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.

[145] Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.

[146] "Global Forest Resources Assessment 2020, Bulgaria". Food Agriculture Organization of the United Nations.

[147] "Bulgaria – Environmental Summary, UNData, United Nations". United Nations. 22 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[148] "Biodiversity in Bulgaria". GRID-Arendal. 30 April 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2014.

[149] "Report on European Environment Agency about the Nature protection and biodiversity in Europe". European Environment Agency. 22 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 October 2018.

[150] "Bulgaria Achieves Kyoto Protocol Targets – IWR Report". Novinite. 11 August 2009. 16 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[151] "Bulgaria". Environmental Performance Index/Yale University. 22 April 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.

[152] Hakim, Danny (15 October 2013). "Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland". The New York Times. 1 January 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 October 2013.

[153] "High Air Pollution to Close Downtown Sofia". Novinite. 14 January 2008. 11 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[154] "Bulgaria's Sofia, Plovdiv Suffer Worst Air Pollution in Europe". Novinite. 23 June 2010. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_EEA-155] "Industrial facilities causing the highest damage costs to health and the environment". European Environment Agency. 24 November 2014. 12 December 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 November 2014.

[බල්ගේරියාවේ_භූගෝලය_ESI-156] "Bulgaria's quest to meet the environmental acquis". European Stability Initiative. 10 December 2008. 17 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[157] "Report on European Environment Agency about the quality of freshwaters in Europe". European Environment Agency. 16 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2014.

[158] "Fitch: Early Bulgaria Elections Would Create Fiscal Uncertainty". Reuters. 23 November 2016. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[159] "Bulgarian Cabinet Faces No-Confidence Vote Over Atomic Plant". Bloomberg Businessweek. 6 April 2012. 26 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 June 2012.

[160] Cage, Sam. "Bulgarian government resigns amid growing protests". Yahoo! News. 8 March 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 February 2013.

[161] Petkova, Mariya (21 February 2013). "Protests in Bulgaria and the new practice of democracy". Al Jazeera. 22 June 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 March 2013.

[162] Tsolova, Tsvetelia (12 May 2013). "Rightist GERB holds lead in Bulgaria's election". Reuters. 24 September 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 May 2013.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_form-163] "PM Hopeful: New Bulgarian Cabinet Will Be 'Expert, Pragmatic'". Novinite. 25 May 2013. 13 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2014.

[164] Buckley, Neil (29 May 2013). "Bulgaria parliament votes for a 'Mario Monti' to lead government". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[165] Seiler, Bistra (26 June 2013). "Bulgarians protest government of 'oligarchs'". Deutsche Welle. 10 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[166] "Timeline of Oresharski's Cabinet: A Government in Constant Jeopardy". Novinite. 24 July 2014. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 July 2014.

[167] Petrov, Angel (6 October 2014). "Bulgaria's Grand Parliament Chessboard Might Be Both Ailment and Cure". Novinite. 7 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 October 2014.

[168] Tsolova, Tsvetelia (6 November 2014). "Bulgaria's Borisov plasters together coalition government". Reuters. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_WP1-169] Barzachka, Nina (25 April 2017). "Bulgaria's government will include far-right nationalist parties for the first time". The Washington Post. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[170] Todorov, Svetoslav (10 July 2020). "Fresh Protest Wave Gains Momentum in Bulgaria." සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 අප්‍රේල් 2022 at the Wayback Machine BalkanInsight.com. Retrieved 20 July 2021.

[171] "Bulgaria: Anti-Government Protests Continue for a Ninth Day" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 අප්‍රේල් 2022 at the Wayback Machine (18 July 2020). DW.com. Retrieved 20 July 2021.

[172] "Bulgaria election: PM Borissov's party wins but falls short of majority | DW | 05.04.2021". Deutsche Welle. 27 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2021.

[173] "Reuters". Reuters. May 2021. 8 May 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2021.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_reuters2021-09-174] "Bulgaria faces fresh elections as Socialists refuse to form a government". Reuters (ඉංග්‍රීසි බසින්). 2 September 2021. 5 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2021.

[175] "Bulgaria's parliament elects new government led by PM Denkov". Reuters (ඉංග්‍රීසි බසින්). 6 June 2023. 10 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 June 2023.

[176] "Bulgaria's PM resigns, as agreed, amid some coalition confusion". Reuters. 5 March 2024.

[177] Denitsa Koseva (20 March 2024). "Bulgaria thrown into new political crisis, snap general election likely". BNE Intellinews. 20 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.

[178] "Mariya Gabriel's Proposed Cabinet Sparks Controversy: WCC-DB Disagrees with Composition". Novinite. 20 March 2024. 20 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.

[179] Krassen Nikolov (20 March 2024). "Bulgarian cabinet rotation falls, snap election looms". Euractiv. 11 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 March 2024.

[180] Lyubomir Gigov (24 March 2024). "Movement for Rights and Freedoms Will Decline Third Cabinet-Forming Mandate, Wants Early Elections Pronto". Bulgarian News Agency. 24 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 March 2024.

[181] Nikolay Zabov (24 March 2024). "UPDATED: Gabriel Won't Run for PM, Clears Way for Early Elections". Bulgarian News Agency. 24 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 March 2024.

[182] Roumen Yanovski (26 March 2024). "Parliament Ends First Mandate for Government Formation". Bulgarian News Agency. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.

[183] "A Failed Government Mandate: What's Next". Bulgarian News Agency. 25 March 2024. 25 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 March 2024.

[184] Dimitrina Solakova (26 March 2024). "UPDATED: CC-DB Proposes to GERB-UDF that Second Cabinet-forming Mandate Be National, Common". Bulgarian News Agency. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.

[185] "UPDATED: GERB Turns Down CC-DB Last Offer for Government". Bulgarian News Agency. 26 March 2024. 26 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2024.

[186] "Bulgaria's Political Crisis: WCC-DB Returned Second Mandate Unfulfilled – President To Convene The Parties In 10 Days". Novinite. 27 March 2024. 28 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2024.

[187] "Bulgaria's populists reject mandate to form government, set stage for snap vote". Reuters. 28 March 2024.

[188] "After All Three Government-Forming Mandates Fail, President Has to Find a Caretaker PM but that May Be an Uphill Task". Bulgarian News Agency. 28 March 2024. 29 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2024.

[189] "President Picks National Audit Office Head for Caretaker PM-Designate". Bulgarian News Agency. 29 March 2024. 29 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2024.

[190] Yoana Vodenicharova (30 March 2024). "President Radev Assigns PM-designate Glavchev to Propose Caretaker Cabinet Lineup". Bulgarian News Agency. 30 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 March 2024.

[191] "UPDATED: PM-Designate Proposes Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.

[192] "UPDATED: PM-Designate, President, Parliamentary Parties Hold Talks on Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_9_June_2024_announced-193] Yoanna Vodenova (5 April 2024). "UPDATED: European and Snap Parliamentary Elections in Bulgaria to be Held Simultaneously on June 9". Bulgarian News Agency. 5 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 April 2024.

[194] "Bulgarian parliament formally approves caretaker government to run country until June 9 elections". Associated Press (ඉංග්‍රීසි බසින්). 9 April 2024. 11 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 April 2024.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_MPoath(NOV2024)-195] "The Members of the 51th National Assembly officially took the oath of office". National Assembly of the Republic of Bulgaria (parliament.bg). 11 November 2024. සම්ප්‍රවේශය 11 November 2024.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_11th_vote-196] Desislava Antova (6 December 2024). "ОБНОВЕНА: Наталия Киселова е избрана за председател на 51-вото Народно събрание" [UPDATED: Natalia Kiselova elected as Speaker of the 51st National Assembly]. BTA (බල්ගේරියානු බසින්). සම්ප්‍රවේශය 6 December 2024.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_ZhelyazkovProgramme-197] Dimitrina Solakova (15 January 2025). "Wrap-up: GERB-UDF Mandated to Form Cabinet, Unveil Proposed Lineup". BTA (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 15 January 2025.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_APSsupport-198] "Хората на Доган ще подкрепят кабинет на ГЕРБ, БСП и ИТН" [Dogan's people will support a cabinet of GERB, BSP and ITN]. Mediapool (බල්ගේරියානු බසින්). 14 January 2025. සම්ප්‍රවේශය 14 January 2025.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_APSsupportConfirmed-199] Yoana Vodenicharova (15 January 2025). "Movement for Rights and Freedoms' Operations Bureau Confirms Support for Zhelyazkov's Cabinet". BTA (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 15 January 2025.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_FH-200] Zankina, Emilia. "Bulgaria Country Profile". Freedom House. 24 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2018.

[201] "Democracy Index 2017: Free speech under attack". The Economist Intelligence Unit. 31 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_GPI-202] "Global Peace Index 2019" (PDF). Institute for Economics and Peace. pp. 8, 41, 96. 27 August 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 December 2019.

[203] "The Bulgarian Legal System and Legal Research". Hauser Global Law School Program. August 2006. 7 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[204] Съдебната ни система – първенец по корупция [Our justice system – a leader in corruption] (බල්ගේරියානු බසින්). News.bg. 3 June 2010. 10 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[205] Brunwasser, Matthew (5 November 2006). "Questions arise again about Bulgaria's legal system". The New York Times. 2 August 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[206] "Transparency International report: Bulgaria perceived as EU's most corrupt country". Bulgarian National Radio. 1 December 2012. 1 November 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 May 2012.

[207] Konstantinova, Elizabeth (17 February 2011). "Bulgaria Sets Up Anti-Corruption Unit; Security Chief Steps Down". Bloomberg.com. Bloomberg. 28 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[208] "Interpol entry on Bulgaria". Interpol. 27 April 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[209] "National Police Service". Ministry of the Interior of Bulgaria. 3 October 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 May 2012.

[210] Справка за щатната численост и незаетите бройки в структурите на МВР към 31 May 2018 г. [Summary of staff and vacancies in structures of the Ministry of the Interior as of 31 May 2018] (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). Ministry of the Interior. 31 May 2018. 10 July 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 July 2018.

[211] "State Agency for National Security Official Website". State Agency for National Security. 19 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[212] "Local Structures in Bulgaria". Council of European Municipalities and Regions. 4 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 April 2012.

[213] Историческо развитие на административно–териториалното устройство на Република България [Historical development of the administrative and territorial division of the Republic of Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Ministry of Regional Development. 2 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[214] "Областите в България. Портрети" [The oblasts in Bulgaria. Portraits]. Ministry of Regional Development. 19 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[215] "The United Nations Security Council". The Green Papers Worldwide. 8 November 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[216] Бай Тошовият блян – България в ЕС през '87 [Todor Zhivkov's dream – Bulgaria in the EC in '87] (බල්ගේරියානු බසින්). Dnes.bg. 15 August 2008. 26 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[217] "Дойче веле": Тодор Живков искал България да стане член на ЕС ["Deutsche Welle": Todor Zhivkov wanted Bulgaria to join the EC]. Vesti (බල්ගේරියානු බසින්). 3 September 2008. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_ec-218] "European Commission Enlargement Archives: Treaty of Accession of Bulgaria and Romania". European Commission. 25 April 2005. 19 February 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_Ind-219] Castle, Steven (29 December 2006). "The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get?". The Independent. 16 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 September 2018.

[220] "Bulgaria – relations". Ministry of Foreign Affairs of Greece. 5 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.

[221] "Bulgaria – Bilateral Relations". Ministry of Foreign Affairs of the PRC. 26 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[222] "Vietnam Thanks Bulgaria for University Graduates". Novinite. 28 October 2010. 3 December 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.

[223] "Russia's borders: old ties pull Bulgaria in two directions". The Conversation. 22 October 2014. 13 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 January 2022. Modern relations between Bulgaria and Russia began about two centuries ago...

[FOOTNOTEArms_Sales-224] Arms Sales.

[FOOTNOTEForeign_Affairs_in_the_1960s_and_1970s-225] Foreign Affairs in the 1960s and 1970s.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_CENTCOM-226] "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_nato-227] "NATO Update: Seven new members join NATO". NATO. 29 March 2004. 15 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_State-228] "Bulgaria Factbook". Bureau of European and Eurasian Affairs, U.S. Department of State. 18 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[229] "US, Bulgaria sign defence co-operation agreement". Southeast European Times. 28 April 2006. 25 January 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[230] "2024 Global Peace Index" (PDF).

[231] "Bulgaria's Parliament votes additional military aid for Ukraine, possibility of air space for F-16 training". 8 December 2023. 9 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 December 2023.

[232] "Bulgaria Strikes Back After Gazprom Suspended Gas Supplies Last Year". 26 October 2023. 9 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 December 2023.

[233] International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. London: Routledge. p. 89. ISBN 978-1-03-201227-8.

[බල්ගේරියාවේ_දේශපාලනය_AF_plan-234] "Armed Forces Development Plan" (PDF). Ministry of Defence of Bulgaria. 2010. 28 June 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2012.

[235] Palowski, Jakub (6 October 2015). "Bulgaria Will Modernize Its Army. "Fighters, infantry fighting vehicles"". Defence24. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.

[236] "S-300 Surface-to-air Missile System" (PDF). Aerospace Daily & Defense Report. 6 August 2015. 8 August 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.

[237] Roblin, Sebastien (12 September 2016). "SS-21 Scarab: Russia's Forgotten (But Deadly) Ballistic Missile". The National Interest. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2018.

[238] "Ракети, радари, бронирани машини. Как България се разбърза да превъоръжи армията заради агресията на Русия". Свободна Европа (බල්ගේරියානු බසින්). 12 September 2023. 22 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 September 2023.

[239] "World Bank Country and Lending Groups". The World Bank Group. 2018. 11 January 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[240] "Bulgaria Overview". USAID. 2002. 10 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2011.

[241] Bell, John D.. "Bulgaria – Late Communist rule". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Late-communist-rule. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "Bulgaria gave the highest priority to scientific and technological advancement and the development of trade skills appropriate to an industrial state. In 1948 approximately 80 percent of the population drew their living from the soil, but by 1988 less than one-fifth of the labour force was engaged in agriculture, with the rest concentrated in industry and the service sector.".

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_Economies-242] "The economies of Bulgaria and Romania". European Commission. January 2007. 25 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[243] OECD Economic Surveys: Bulgaria. OECD. 1999. p. 24. ISBN 9789264167735. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018. The previous 1997 Economic Survey of Bulgaria documented how a combination of difficult initial conditions, delays in structural reforms, ... culminated in the economic crisis of 1996–97.

[244] "Средната заплата в България в края на септември стигна 2072 лв".

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_OECD1-245] Hawkesworth, Ian (2009). "Budgeting in Bulgaria" (PDF). OECD Journal on Budgeting (3/2009): 137. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.

[246] "Field listing: Budget". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 6 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_2018budget-247] Denizova, Vera (23 October 2017). Бюджет 2018: Повече за заплати, здраве и пенсии [2018 Budget: More for salaries, health and pensions] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[248] "Field listing: Taxes and other revenue". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 16 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[249] "These are the 29 countries with the world's lowest levels of tax". Business Insider. 15 March 2016. 8 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[250] "Structure of Bulgarian Tax System". Ministry of Finance of Bulgaria. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[251] "Брутен държавен дълг". www.nsi.bg. 6 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 February 2024.

[252] "Regional gross domestic product (PPS per inhabitant), by NUTS 2 regions". Eurostat. 29 March 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2017.

[253] БВП – регионално ниво [GDP – regional level] (බල්ගේරියානු බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria. 20 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[FOOTNOTENSI_Census_data2017-254] NSI Census data 2017.

[255] "GDP per capita in PPS". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 19 June 2020.

[256] "Comparative price levels". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. 18 December 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 19 June 2020.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_imf2-257] "Bulgaria". International Monetary Fund. 23 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 March 2017.

[258] "EU: Countries to Begin Counting Drugs, Prostitution in Economic Growth". Organized Crime and Corruption Reporting Project. 9 September 2014. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[259] "Shadow Economy" (PDF). Eurostat. 2012. 14 November 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2012.

[260] Курсове на българския лев към еврото и към валутите на държавите, приели еврото [Exchange rates of the lev to the euro and Eurozone currencies replaced by the euro] (බල්ගේරියානු බසින්). Bulgarian National Bank. 5 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 October 2018.

[261] "Bulgaria: GDP growth (annual %)". The World Bank. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[262] "Bulgaria: Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate)". The World Bank. 2018. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[263] Harizanova, Tanya (17 June 2010). "Inter-company debt – one of Bulgarian economy's serious problems". Bulgarian National Radio. 1 November 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 July 2012.

[264] Бизнесът очерта уникална диспропорция в България [Business points to a major disproportion in Bulgaria] (බල්ගේරියානු බසින්). Dir.bg. 14 January 2013. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[265] "ITUC Frontlines Report 2012: Section on Bulgaria". Novinite. 10 October 2012. 20 October 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 October 2012.

[266] "Bulgaria, Romania Rapped for Public Procurement Fraud". Novinite. 21 July 2010. 16 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[267] Center for the Study of Democracy (2007). Anti-corruption Reforms in Bulgaria: Key Results and Risks. Center for the Study of Democracy. p. 44. ISBN 9789544771461. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[268] "Corruption Perceptions Index: Transparency International". Transparency International. 2017. 21 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_cloud-269] Rankin, Jennifer (28 December 2017). "Cloud of corruption hangs over Bulgaria as it takes up EU presidency". The Guardian. 25 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[270] "Bulgarian corruption at 15-year high". The Telegraph. 12 December 2014. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[271] "Bulgarian border officers suspended over airport security lapse". Reuters. 24 March 2018. 16 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[272] Macdonald, Alastair (11 January 2018). "Bulgaria savors EU embrace despite critics". Reuters. 30 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_reuters_USKBN1F61EQ-273] Krasimirov, Angel (17 January 2018). "Bulgaria's government faces no-confidence vote over corruption". Reuters. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[274] Tanno, Sophie (1 January 2025). "Romania and Bulgaria fully join Europe's borderless travel zone". CNN (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 28 January 2025.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_SG1-275] "US State Dept criticises Bulgaria on prisons, judiciary, corruption, people-trafficking and violence against minorities". The Sofia Globe. 21 April 2018. 6 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 July 2018.

[276] 10 млрд. лв. годишно се харчат с обществени поръчки [10 bln. leva are spent on public procurement every year]. 24 Chasa (බල්ගේරියානු බසින්). 21 February 2016. 12 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.

[277] Stanchev, Ivaylo (29 December 2017). Рекорд при обществените поръчки: открити са търгове за почти 14 млрд. лв. [A record in public procurement: tenders worth nearly 14 billion lv unveiled] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[278] Stefanov, Ruslan (2015). "The Bulgarian Public Procurement Market: Corruption Risks and Dynamics in the Construction Sector" (PDF). Government Favouritism in Europe: The Anticorruption Report 3 (3/2015): 35. doi:10.2307/j.ctvdf0g12.6. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.

[279] "Public procurement in Bulgaria" (PDF). European Commission. 2015. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 16 July 2018.

[280] "Field listing: Labor force". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 7 March 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[281] "Field listing: Labor force by occupation". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 20 April 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[282] Bell, John D.. "Bulgaria – Manufacturing". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42702. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[283] "Field listing: Industries". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 18 December 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[284] "Bulgaria: Selling off steel". Oxford Business Group. 31 August 2011. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[285] "Mining Industry Accounts for 5% of Bulgaria's GDP – Energy Minister". Novinite. 29 August 2015. 19 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_Ore_exports-286] "Bulgaria's ore exports rise 10% in H1 2011 – industry group". The Sofia Echo. 18 August 2011. 16 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[287] "Total Primary Coal Production (Thousand Short Tons)". U.S. Energy Information Administration. 27 April 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[FOOTNOTEResource_Base-288] Resource Base.

[289] "Trade In Goods of Bulgaria With Third Countries In the Period January – October 2019 (Preliminary Data)" (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria. November 2019. pp. 7, 8. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[290] "Agricultural Policies in non-OECD countries: Monitoring and Evaluation" (PDF). OECD. 2007. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[291] "Bulgaria – Natural conditions, farming traditions and agricultural structures". Food and Agriculture Organization. 28 March 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2011.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_UNdata-292] "Bulgaria – Economic Summary, UNData, United Nations". United Nations. 22 December 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[293] "Experts: Bumper Year for Wheat Producers in Dobrich Region". Bulgarian Telegraph Agency. 4 August 2017. 21 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.

[294] Bell, John D.. "Bulgaria – Agriculture". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42701. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_CENTCOM-295] "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.

[296] Ivanova, Miglena (31 May 2017). "Bulgarian rose oil keeps its top place on world market". Bulgarian National Radio. 16 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.

[297] "Bulgaria is Again the World's First Producer of Lavender Oil". Novinite. 30 November 2017. 30 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 July 2018.

[298] "Bulgaria tops lavender oil production, outpacing France". Fox News. 16 July 2014. 12 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.

[299] "Europe (without the euro)". The Guardian. 20 April 2009. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[300] Bell, John D.. "Bulgaria – Tourism". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref253978. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[301] Посещения на чужденци в България по месеци и по страни [Arrivals of foreigners in 2017 by month and country of origin] (බල්ගේරියානු බසින්). National Statistical Institute of Bulgaria. 15 February 2019. 5 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[302] Markov, Alexander (3 October 2011). "100 Tourist Sites of Bulgaria". Bulgarian National Radio. 15 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_EUpresidency-303] "EU Presidency Puts Lagging Bulgarian Science in the Spotlight". Novinite. 22 March 2018. 15 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_R&D_spending-304] "R&D Spending in Bulgaria Up in 2015, Mostly Driven by Businesses". Novinite. 31 October 2016. 2 February 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.

[305] "The 2015 Bloomberg Innovation Index". Bloomberg.com. Bloomberg. 25 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2018.

[306] "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. සම්ප්‍රවේශය 2025-10-16.

[307] Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (ඉංග්‍රීසි බසින්). World Intellectual Property Organization. p. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. සම්ප්‍රවේශය 2025-10-17.

[308] Shopov, V. (2007). "The impact of the European scientific area on the 'Brain leaking' problem in the Balkan countries". Nauka (1/2007).

[309] St. Kliment Ohridski Base. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 මාර්තු 2014 at the Wayback Machine SCAR Composite Antarctic Gazetteer

[310] Ivanov, Lyubomir (2015). General Geography and History of Livingston Island. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 8 ජූලි 2015 at the Wayback Machine In: Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press. pp. 17–28. ISBN 978-954-07-3939-7

[311] Hope, Kerin (17 October 2016). "Bulgaria strives to become tech capital of the Balkans". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[312] "Bulgaria's ICT Sector Turnover Trebled over Last Seven Years – Deputy Economy Minister". Bulgarian Telegraph Agency. 12 March 2018. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[313] McMullin, David (2 October 2003). "The Great Bulgarian BrainDrain". Delft Technical University. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[314] Petrov, Victor (30 September 2021). "Socialist Cyborgs". 17 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.

[315] Zapryanov, Yoan (22 June 2018). Малката изчислителна армия на България [Bulgaria's small computing army] (බල්ගේරියානු බසින්). Kapital Daily. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[316] "Digital Single Market: Europe announces eight sites to host world-class supercomputers". European Commission. 7 June 2019. 11 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2019.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_Interkosmos-317] Burgess, Colin; Vis, Bert (2016). Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program. Springer. pp. 247–250. ISBN 978-3-319-24161-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[318] "Cosmonauts Eager, Hopeful for Reboot of Bulgaria's Space Program". Novinite. 17 April 2011. 15 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[319] Ivanova, Tanya (1998). "Six-month space greenhouse experiments—a step to creation of future biological life support systems". Acta Astronautica. 42 (1–8): 11–23. Bibcode:1998AcAau..42...11I. doi:10.1016/S0094-5765(98)00102-7. PMID 11541596.

[බල්ගේරියාවේ_ආර්ථිකය_RESS-320] Harland, David M.; Ulivi, Paolo (2009). Robotic Exploration of the Solar System: Part 2: Hiatus and Renewal, 1983–1996. Springer. p. 155. ISBN 978-0-387-78904-0. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[321] Dimitrova, Milena (2008). Златните десятилетия на българската електроника [The Golden Decades of Bulgarian Electronics]. Trud. pp. 257–258. ISBN 9789545288456. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[322] Badescu, Viorel; Zacny, Kris (2015). Inner Solar System: Prospective Energy and Material Resources. Springer. p. 276. ISBN 978-3-319-19568-1. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[323] Semkova, Jordanka; Dachev, Tsvetan (2015). "Radiation environment investigations during ExoMars missions to Mars – objectives, experiments and instrumentation". Comptes Rendus de l'Académie Bulgare des Sciences. 47 (25): 485–496. ISSN 1310-1331. 8 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 August 2018.

[324] "Radiation Dose Monitor Experiment (RADOM)". ISRO. 19 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[325] Dachev, Ts.; Dimitrov, Pl.; Tomov, B.; Matviichuk, Yu.; Spurny, F.; Ploc, O. (2011). "Liulin-type spectrometry-dosimetry instruments". Radiation Protection Dosimetry. 144 (1–4): 675–679. doi:10.1093/rpd/ncq506. ISSN 1742-3406. PMID 21177270.

[326] "Bulgarian Camera Flies to the Moon". Darik News. 22 March 2019. 30 March 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 March 2019.

[327] "BulgariaSat-1 Mission". SpaceX. 17 November 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[328] "Bulgaria: 2011 Telecommunication Market and Regulatory Developments" (PDF). European Commission. 2011. p. 2. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 19 March 2013.

[329] "Bulgaria Opens Tender for Fourth Mobile Operator". Novinite. 3 October 2011. 17 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[330] "Individuals regularly using the Internet (Every day or at least once a week)". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. 24 February 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 February 2021.

[331] "Households with Internet access at home". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. 11 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 27 February 2021.

[332] "Energy Hub". Oxford Business Group. 13 October 2008. 28 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[333] Krasimirov, Angel (7 June 2018). "Bulgaria must work to restart Belene nuclear project: parliament". Reuters. 24 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2018.

[334] "Bulgaria – Power Generation". International Trade Administration. 15 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 June 2018.

[335] "Country comparison: Total road length". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 7 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 June 2018.

[336] "Trains in Bulgaria". EuRail. 12 May 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_Infostat-337] National Statistical Institute (2022). "Population by Ethnic Group, Statistical Regions, Districts and Municipalities as of 07/09/2021" (ඉංග්‍රීසි බසින්). 12 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2023.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_NSI2021-338] National Statistical Institute (24 November 2022). "Ethno-Cultural Characteristics of the Bulgarian Population as at 7 September 2021" (PDF) (බල්ගේරියානු බසින්). 24 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 25 November 2022.

[339] "Population and demographic processes in 2022" (PDF). 28 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 18 May 2023.

[FOOTNOTENSI_Census_data2011-340] NSI Census data 2011.

[341] "Bulgarians unfazed by anti-Roma hate speech from deputy prime minister". Deutsche Welle. 31 October 2017. 2 November 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2019.

[342] "Field listing: Ethnic Groups". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 21 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[343] "Population density (people per sq. km of land area)". The World Bank. 2018. 12 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 September 2018.

[344] "World Bank: The demographic crisis is Bulgaria's most serious problem". Klassa. 15 November 2012. 7 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_BNR_crisis-345] "Demographic crisis in Bulgaria deepening". Bulgarian National Radio. 12 March 2012. 5 November 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_DW_Entry-346] "Bulgaria Shrinks". Deutsche Welle. Agence France-Presse. 26 December 2006. 10 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2025.

[347] Roth, Klaus; Lauth Bacas, Jutta (2004). Migration In, From, and to Southeastern Europe. The British Library. p. 188. ISBN 978-3-643-10896-8. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[348] "Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table". Eurostat. 17 October 2013. 6 October 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 February 2014.

[349] "UNdata | Total fertility rate (live births per woman)". data.un.org. World Population Prospects: The 2022 Revision | United Nations Population Division. සම්ප්‍රවේශය 2024-05-29.

[350] "Population and Demographic Processes in 2018". Nsi.bg. 15 July 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 19 May 2020.

[351] Max Roser (2014), "Total Fertility Rate around the world over the last centuries", Our World In Data, Gapminder Foundation, https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1850&country=BGR, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 6 May 2019

[352] මෙම ලිපිය තුළ, පොදු වසම තුළ පවතින මෙම ප්‍රභවයේ පෙළ ඇතුළත්වෙයි: "World Factbook EUROPE : BULGARIA", The World Factbook, 12 July 2018, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bulgaria/, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 23 January 2021

[353] "Country Comparison: Population growth rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 10 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[354] "Country Comparison: Birth rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 15 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.

[355] "Country Comparison: Death rate". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 15 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2013.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_WEF-356] The Global Gender Gap Report (PDF). World Economic Forum. 2018. pp. 10, 45, 46. ISBN 978-2-940631-00-1. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 26 February 2019.

[357] "The best countries in Europe for women to work". Yahoo! Finance. 6 March 2021. 7 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 March 2021.

[358] "Girls and women under-represented in ICT". Eurostat. 25 April 2018. 7 July 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[359] Hope, Kerin (9 March 2018). "Bulgaria builds on legacy of female engineering elite". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 July 2018.

[360] ttps://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB

[361] Hope, Kerin (11 January 2018). "Bulgaria battles to stop its brain drain". The Financial Times. 10 December 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 September 2018. But a sharp decline in the quality of state healthcare and high poverty rates—42% of the population are at risk of poverty in old age, according to Eurostat—gives Bulgaria the second-lowest life expectancy in the EU after Lithuania.

[362] Country Health Profile, p. 1

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_Health_system-363] Georgieva, Lidia; Salchev, Petko (2007). "Bulgaria Health system review" (PDF). Health Systems in Transition. 9 (1): xvi, 12. ISSN 1817-6127. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).

[364] Country Health Profile, p. 7

[365] Country Health Profile, pp. 8, 11, 12.

[366] Guineva, Maria (7 January 2013). "The Bulgaria 2012 Review: Health and Healthcare". Novinite. 17 January 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 February 2013.

[367] Miller, Lee J (19 September 2018). "These Are the Economies With the Most (and Least) Efficient Health Care". Bloomberg.com. Bloomberg. 24 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 September 2018.

[368] "Country Comparison: Life Expectancy". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 1 February 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[369] "Life expectancy at birth, total (years)". The World Bank. 2019. 15 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_UNICEF-370] "Education in Bulgaria" (PDF). UNICEF. 2007. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2013.

[371] Dimitrov, Deyan (3 December 2019). "PISA 2018: Българските ученици покоряват ново дъно" [PISA 2018: Bulgarian pupils reach new lows]. Kapital Daily. 4 December 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[372] "Field Listing: Literacy". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 29 March 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 December 2019.

[373] "Structure of the Education System in Bulgaria". Ministry of Education, Youth and Science of Bulgaria. 11 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[374] "Bulgaria: University Ranking". Times Higher Education. 6 September 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[375] "Study in Bulgaria". Times Higher Education. 20 May 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.

[376] NSI Census data 2011, p. 5 In the 2011 census, the language question was optional and it was answered by 90.2% of those surveyed.

[377] "The introduction of the definite article, which appears in the form of a suffix, and the almost total disappearance of the ancient declensions, for which the use of prepositions has been substituted, distinguish the Bulgarian from all the other members of the Slavonic family" (
Bourchier, James (1911). "Bulgaria/Language". එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකා. 4 (11th ed.). pp. 784–785.
).

[378] "The Bulgarian Constitution". Parliament of Bulgaria. 10 December 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[379] Kiminas, D. (2009). The Ecumenical Patriarchate. Wildside Press LLC. p. 15. ISBN 978-1-4344-5876-6. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[380] Carvalho, Joaquim (2007). Religion and power in Europe: conflict and convergence. Pisa University Press. p. 258. ISBN 978-88-8492-464-3. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[381] "Bulgarian Orthodox Church". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Bulgarian-Orthodox-Church. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018.

[382] "Bulgaria's Muslims not deeply religious: study". Hürriyet Daily News. 9 December 2011. 18 March 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[383] "Religious demography in the censuses of 1887, 1905, 1926, 1946, 1992, 2001 and 2011". 18 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.

[384] "2001 Census: Population by districts and religious groups". 23 February 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.

[385] "Преброяване 2011: Население по местоживеене, възраст и вероизповедание" [2011 Census: Population by place of residence, age and religion]. 3 March 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.

[386] staff, The Sofia Globe (24 November 2022). "Census 2021: Close to 72% of Bulgarians say they are Christians". The Sofia Globe (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 15 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 27 November 2023.

[බල්ගේරියාවේ_ජන_විකාශනය_Infostat2-387] National Statistical Institute (2022). "Population by Religious Denomination, Statistical Regions and Districts as of 07/09/2021" (ඉංග්‍රීසි බසින්). 21 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 September 2023.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_Cultural_life-388] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Bell, John D.. "Bulgaria – The arts". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 28 July 2018. "The early impetus of Bulgarian traditions in the arts was cut short by the Ottoman occupation in the 14th century, and many early masterpieces were destroyed. ... the foundations were laid for later artists such as Vladimir Dimitrov, an extremely gifted painter specializing in the rural scenes of his native country ... At the beginning of the 21st century, the best-known contemporary Bulgarian artist was Christo, an environmental sculptor known for wrapping famous structures".

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_:0-389] Creed, Gerald W. (2011). Masquerade and Postsocialism: Ritual and Cultural Dispossession in Bulgaria. Indiana University Press. p. 2. ISBN 978-0-253-22261-9. 15 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 March 2024.

[390] "The Bulgarian Tradition of Martenitsa". Bulgarian National Television. 1 March 2018. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[391] "Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari". UNESCO. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[392] "Bulgaria – Profile". UNESCO World Heritage Centre. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_EBLiterature-393] Brisby, Liliana. "Bulgarian Literature". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/art/Bulgarian-literature. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 20 July 2018.

[394] Giatzidis, Emil (2002). An Introduction to post-Communist Bulgaria: Political, Economic and Social Transformation. Manchester University Press. p. 11. ISBN 978-0-7190-6094-6. Thus, with its early emphasis on Christian Orthodox scholarship, Bulgaria became the first major centre of Slavic culture

[395] Riha, Thomas (2009). Readings in Russian Civilization. University of Chicago Press. p. 214. ISBN 978-0-2267-1843-9. And it was mainly from Bulgaria that a rich supply of literary monuments was transferred to Kiev and other centres.

[396] McNeill, William Hardy (1963). The Rise of the West. University of Chicago Press. p. 49. Accordingly, when Bulgaria was converted to Christianity (after 865), bringing massive Slavic-speaking populations within the pale of Christendom, a new literary language, Old Church Slavonic, directly based upon Bulgarian speech, developed for their use.

[397] Curta, Florin (2006). Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250. Cambridge University Press. p. 221. ISBN 978-0-521-81539-0.

[398] "French-Bulgarian Theorist Tzvetan Todorov Wins Top Spanish Award". Novinite. 18 June 2008. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[399] Lorenz, Dagmar C.G. (17 April 2004). "Elias Canetti". The Literary Encyclopedia. 1.4.1. http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=725.

[400] Grabar, André (1928). La Peinture Religieuse en Bulgarie [Religious Visual Arts in Bulgaria]. P. Geuthner. p. 95. ASIN B005ZI4OV8

[401] Kremenliev, Boris A. (1952). Bulgarian-Macedonian Folk Music. University of California Press. p. 52. Bulgaria's scales are numerous, and it may be demonstrated that they are a fusion of Eastern and Western influences. ... first, Oriental scales; second, church modes: the osmoglasie ... third, the conventional scales of Western Europe. ... Among the scales which have come to the Balkans from Asia, the pentatonic is one of the most widely used in Bulgaria. Whether it came from China or Japan, as Dobri Hristov suggests^{[permanent dead link]}

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_CENTCOM-402] "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. 18 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.

[403] "32nd Grammy Awards Winners". Grammy Awards. 28 November 2017. සම්ප්‍රවේශය 28 July 2018.

[404] Lang, David Marshall (1976). The Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest. Westview Press. p. 145. ISBN 978-0-89158-530-5. John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.

[405] Tzvetkova, Elena (25 October 2011). "The 2011/2012 season of the National Opera and Ballet House". Bulgarian National Radio. 23 June 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[406] "Obituary: Ghena Dimitrova". The Telegraph. 13 June 2005. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[407] Forbes, Elizabeth (29 June 1993). "Obituary: Boris Christoff". The Independent. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[408] Forbes, Elizabeth (9 September 1996). "Obituary: Ljuba Welitsch". The Independent. සම්ප්‍රවේශය 4 October 2018.

[409] Kozinn, Allan (29 June 1993). "Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[410] Midgette, Anne (3 June 2004). "Nicolai Ghiaurov, Operatic Bass, Dies at 74". The New York Times. සම්ප්‍රවේශය 13 December 2013.

[412] "Bulgaria profile – Media". BBC News. 13 July 2015. සම්ප්‍රවේශය 2 May 2014.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_RSF-413] "Bulgaria". Reporters Without Borders. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_guardian1-414] Greenslade, Roy (23 September 2014). "Why Bulgaria is the EU's lowest ranked country on press freedom index". The Guardian. සම්ප්‍රවේශය 20 May 2018.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_Cuisine-415] Albala, Ken (2011). Food Cultures of the World Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 61, 62. ISBN 978-0-313-37626-9.

[416] Bruce-Gardyne, Tom (7 February 2012). "Bulgaria Bounces Back". Novinite. සම්ප්‍රවේශය 7 February 2012.

[417] "Bulgaria Ranks 22nd in World Wine Production". Novinite. 21 October 2016.

[418] Mihaylov, Ivaylo (14 February 2017). "Bulgaria wine production 2016". SEE News.

[419] "Wines of Bulgaria". ChicagoNow. 12 May 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 July 2018.

[420] "Archeological Find Proves Rakia Is Bulgarian Invention". Novinite. 10 October 2011. සම්ප්‍රවේශය 20 December 2011.

[421] "Athens 1896". Bulgarian Olympic Committee. 28 September 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[422] "Bulgaria". International Olympic Committee. සම්ප්‍රවේශය 5 October 2018.

[බල්ගේරියාවේ_සංස්කෘතිය_Sport-423] Bell, John D.. "Bulgaria – Sport and recreation". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts#ref42718. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 22 July 2018. "In international sports competition, Bulgarians have excelled in tennis, wrestling, boxing, and gymnastics, but the country's greatest repute may be in weight-lifting. ... Fans of football (soccer), the most popular sport in Bulgaria, were buoyed by the success of the national team in the 1994 World Cup, when it advanced to the semi-final match under the leadership of forward Hristo Stoichkov. The premier league in Bulgaria has 16 teams, of which four play in Sofia: CSKA, Levski, Slavia, and Lokomotiv.".

[424] "Highest high jump (female)". The Guinness World Records. 30 August 1987. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[425] Buddell, James (7 July 2014). "Dimitrov Breaks Into Top 10 of Emirates ATP Rankings". ATP World Tour. සම්ප්‍රවේශය 9 October 2018.

[426] "Hristo Stoichkov". FC Barcelona. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[427] "Hristo Stoichkov – Bulgarian League Ambassador". Professional Football Against Hunger. 6 November 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 December 2011.

[428] "Eternal+Derby" "Levski, CSKA Score Emphatic Wins Before "Eternal Derby"". Novinite. 1 April 2007. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[429] Ames, Nick (16 September 2014). "Plucky Ludogorets' rise to the Champions League group stage". ESPN. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[430] "Club Coefficients". UEFA. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2018.

[1]

[note 1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[a]

[b]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

පිළිගත් ස්වෛරී රාජ්‍යයන්
ඇල්බේනියාව * ඇන්ඩෝරාව * ආර්මේනියාව * ඔස්ට්‍රියාව * අසර්බයිජානය * බෙලරුස් * බෙල්ජියම * බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව * බල්ගේරියාව * ක්‍රොඒෂියාව * සයිප්‍රසය * චෙක් * ඩෙන්මාර්කය * එස්තෝනියාව * ෆින්ලන්තය * ප්‍රංශය * ජෝර්ජියාව * ජර්මනිය * ග්‍රීසිය * හංගේරියාව * අයිස්ලන්තය * අයර්ලන්තය * ඉතාලිය * කසකස්තානය * ලැට්වියාව * ලීච්ටන්ස්ටයින් * ලිතුවේනියාව * ලක්සම්බර්ග් * මෝල්ටාව * මෝල්ඩෝවා * මොනාකෝ * මොන්ටිනිග්‍රෝ * නෙදර්ලන්තය * උතුරු මැසිඩෝනියාව * නෝර්වේ * පෝලන්තය * පෘතුගාලය * රුමේනියාව * රුසියාව * සැන් මරිනෝ * සර්බියාව * ස්ලොවැකියාව * ස්ලෝවේනියාව * ස්පාඤ්ඤය * ස්වීඩනය * ස්විට්සර්ලන්තය * තුර්කිය * යුක්රේනය * එක්සත් රාජධානිය * වතිකානු නගරය
සීමිත පිළිගැනීමක් ඇති රාජ්‍යයන්
අබ්කාසියාව * කොසෝවෝ * උතුරු සයිප්‍රසය * දකුණු ඔසෙටියා * ට්‍රාන්ස්නිනිස්ට්‍රියාව
යැපෙන ප්‍රදේශ
ඇක්‍රොටිරි සහ ඩෙකෙලියා * ෆාරෝ දූපත් * ජිබ්රෝල්ටාර් * ගුර්න්සි * අයිල් ඔෆ් මෑන් * ජර්සි
විශේෂ ස්වෛරීභාවයක් ඇති ප්‍රදේශ
ඕලන්ඩ් * උතුරු අයර්ලන්තය * ස්වල්බාඩ්