බුදු දහම
 |
ත්රිපිටකය/බුදු දහම වෙනස්කල නොහැක.
පහසුවෙන් වෙනස්කලහැකි විකිපීඩියාව හරහා ත්රිපිටක ධර්මයට හානි විය/කල හැක. |
|
බුද්ධ ධර්මය සහ බුද්ධාගම |
|---|
|
ප්රමුඛ චරිත |
|
චතුරාර්ය සත්යය |
|
බුද්ධත්වය · බෝධිසත්ව |
|
|
බුදු දහම ක්රි.පූ. 5 වන සියවසේ පමණ ඉන්දියාවේ පහළ වූ ගෞතම නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය බුද්ධ ධර්මයයි. චිත්ත සමාධියෙන් උපදවාගත් අසාමාන්ය ප්රඥා මහිමයෙන් කිසිවකුගේ බාහිර උපකාරවලින් තොරවම ලොව සැබෑ තතු අවබෝධ කරන්නට උන්වහන්සේට හැකිවිය.
බුද්ධ දේශනා තුළ පවතින පණිවිඩය ඉතා පැහැදිලිය. දිගින් දිගටම ඉපදෙමින් මැරෙමින් යන මේ ජීවිත පැවැත්ම ඉතාම දුක් සහිත බවත් අප්රමාදීව මේ පැවැත්ම නවත්වන ප්රතිපදාවකට අවතීර්ණ වන ලෙසත්ය එයින් කියවෙන්නේ.
එසේ අනතුරු හැඟවීමෙන් නොනවතින බුදු හිමියන් මේ (ඉපදෙමින් මැරෙමින් යන) සසර පැවැත්මට හේතුවත්, එම හේතුව නැති කර දැමීමෙන් මේ පැවැත්ම මේ ජීවිතයෙන්ම නතර කළ හැකි බවත් පෙන්වා දෙයි. එසේ නතර කිරීම පිණිස ඇති වැඩ පිළිවෙල ඉතාමත් පරිපූර්ණ ආකාරයට ඉදිරිපත් කරයි.
බුද්ධ දේශනාවන් ඒ ආකාරයෙන්ම කිසිඳු වෙනසක් නොවී රැකගෙන ඇති සම්ප්රදාය ථේරවාදී බුද්ධ ධර්මය බෞද්ධ සම්ප්රදායයි. දැනට ලංකාව, තායිලන්තය, බුරුමය චැනි රටවල මේ සම්ප්රදාය පවතියි. මූලික ඉගැන්වීම්වලය යම් සංස්කරණ කරමින් වෙනස් මඟක ගිය සම්ප්රදාය මහායාන ධර්මය| මහායාන බුද්ධ ධර්මය සම්ප්රදායයි. ජපානය, කොරියාව, චීනය වැනි රටවල ඇත්තේ මෙයයි.
බුදු දහම පිළිබඳව සුවිශේෂී කාරණය වන්නේ භික්ෂූන් වහන්සේලා වනපොත් ආකාරයට (මුල් දේශනාව ඒ ආකාරයෙන්ම කටපාඩමින් තබා ගැනීම) රැකගත් බුද්ධ දේශනා 18,000ට අධික සංඛ්යාවක් අදටත් සුරක්ෂිතව ග්රන්ථාරූඪච තිබීමයි. මෙම ග්රන්ථ ත්රිපිටකය නම් වෙයි. අදටත් එම දේශනා හදාරන්නෙකුට බුදු සමිඳුන්ගේ විස්මිත අවබෝධය දැක ගත හැකිය. එලෙසම උන් වහන්සේ වදාළ මාර්ගය ඔස්සේ සසර දුක නිමා කර ගැනීමටද අදටත් කිසිඳු බාධාවක් නැත.
| “ | යේ ධම්මා හේතුප්පභවා - තේසං හේතුං තථාගතෝ ආහ තේසං ච යෝ නිරෝධෝ - ඒවං වාදී මහා සමණෝ |
” |
|
— අස්සජි තෙරුන් උපතිස්ස පිරිවැජියාට බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය සැකැවින් වදාළ ආකාරය |
||
මේ ජීවිත පැවැත්ම තුළ පවතින, එහෙත් අපට පියවි ඇසට නොපෙනෙන අනතුරක් බුදු හිමියන්ගේ නුවණැසට හසු විය. එනම් සසර ගමන තුළ අපට නොයෙක් ලෝකවල ඉපදෙන්නට සිදු වන බවයි. මිනිස් ලොව හැරුන විට, තිරිසන් ලෝකය වැනි අපට ගෝචරවන තැන්වලත්; ප්රේත ලෝකය, නිරය, දිව්ය ලෝක ආදී අපට හසු නොවන තැන්වල ද ඉපදීමට සිදු වෙයි. සසර පැවැත්මේ ඇති අවදානම එහි ඇති අනාත්ම (තමාගේ වසඟයේ පැවැත්විය නො හැකි) ස්වභාවයත්; එනිසා ම නිරය වැනි ඒකාන්තයෙන්ම දුක් සහගත ලෝක මඟ හැර සිටීමේ නොහැකියාවත් ය.
කුමණ ලෝකයක ඉපදුනත්, ඉපදීම තුළින් බහුල වශයෙන් ලැබෙන්නේ වයසට යාම(ජරා), මරණයට පත් වීම, සෝක කිරීම, වැළපීම (පරිදේව), කායික දුක් (දුක්ඛ), මානසික දුක් (දෝමනස්ස), සුසුම් හෙලීම (උපායාස), ප්රිය වස්තු සහ පුද්ගලයන්ගෙන් වෙන් වීම (පියේහි විප්පයෝගෝ දුක්ඛෝ), අප්රිය වස්තුන් මෙන්ම පුද්ගලයින් හා එක් වීම (අප්පිය සම්පයෝගෝ දුක්ඛෝ), කැමති දේ නොලැබීම වැනි දුක් ගොඩක් බව බුදු හිමියන් පෙන්වා දෙයි. මනුෂ්ය ලෝකයේ සැප දුක් මිශ්ර තත්ත්වයක් මතුවී පෙනුනත්, අප ජීවිත නිරන්තරයෙන්ම වෙනස්වන ස්වභාවයට (අනිත්ය), ඒ නිසාම දුක් සහිත (දුක්ඛ) එලෙසම තමාට අවශ්ය ආකාරයට පැවැත්විය නොහැකි (අනාත්ම) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව ගැඹුරෙන් සිතන කෙනෙකුට දැක ගත හැකිය.
මේ ධර්මයට ඇත්තේ එකම ඉලක්කයකි. එනම් සසර පැවැත්මෙන් මිදීම හෙවත් නිර්වාණය ළඟා කර ගැනීමයි. ධර්මයේ හරය විමුක්තියයි. ඒ සඳහා ඇත්තේ ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය නම් වූ වැඩ පිළිවෙලයි. එය සීල, සමාධි, ප්රඥා වශයෙන් වඩා ගත යුතු ආකාරය කිසිඳු අඩුවකින් තොරවම දේශනාවල ඇතුළත්ය. මේ දහම මේ ජීවිතය තුළදීම ප්රතිඵල ළඟාකරගත හැකි (සංදිට්ඨික), තමා තුළින්ම අවබෝධ කළ යුතු (ඕපනයික) දහමක් නිසා මෙය ප්රඥාවන්ත මනුෂ්යයින්ට තම කල්පනාව මෙහෙයවන්නට සැබෑ අවස්ථාවක් සළසා දෙයි.
පටුන |
බුදු දහම සැකෙවින් [සංස්කරණය]
| “ |
තථාගතෙන, භික්ඛවෙ, අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පටිවත්තියං සමණෙන වා බ්රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං, යදිදං – චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛනා දෙසනා පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං. කතමෙසං චතුන්නං?
|
” |
|
— සච්චවිභඞ්ගසුත්තං [2] |
||
බෞද්ධයන් ශ්රී සද්ධර්මය යනුවෙන් ගෞරවාදරයෙන් හඳුන්වන්නේ බුදු රජාණන් වහන්සේ අවබෝධ කර ගත්, සසර දුක ඇතිවන ආකාරය හෙළිදරවු කරන, සත් තිස් බෝධි පාර්ශ්වික ධර්මයන්ගෙන් සැදුම් ලත් නිවන් මඟ ඉදිරිපත් කරන, චතුරාර්ය සත්ය ධර්මයයි.
සත් තිස් බෝධි පාර්ශ්වික ධර්ම යනු සූත්ර දේශනාවල 'අභිධර්මය' ලෙස දක්වා ඇති සතර සතිපට්ඨානය, සතර ඍද්ධිපාද, සතර සම්මප්මදාන වීර්යය, පංච ඉන්ද්රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග, ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය යන ධර්ම කරුණු ය. මෙම දහම ඉලක්ක වී ඇත්තේ නිවන වෙතම ය; එහි ගැබ් වී ඇත්තේ විමුක්ති (දුකින් පරිපූර්ණ ලෙස ම මිදීම) රසය යි.
එය අඩංගු වන්නේ ත්රිපිටකය නම් උතුම් ග්රන්ථ එකතුවෙහි ය. දළ වශයෙන් ගත් කල: සූත්ර පිටකය යනු නොයෙකුත් අවස්ථාවල බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ශ්රාවකයන්ගේ අවබෝධය ට ගැලපෙන ලෙස දේශනා කරන්නට යෙදුනු, නිවන් මග හෙළි කරන, නවාංග ශාස්තෘ ශාසනයට අයත් මූලික බුද්ධ දේශනා ආදිය යි; විනය පිටකයෙහි ඇතුළත් වන්නේ විවිධ අවස්ථාවල බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ශ්රාවකයන් නිවන් මඟ තුළ හික්මවීමට දේශනා කරන විනය කරුණු ය; අභිධර්ම පිටකය යනු එම ධර්ම කරුණුවල ම සවිස්තරාත්මකව බෙදා දැක්වීමකි.
බෞද්ධයකු ගේ ධර්මයේ හැසිරීමේ අරමුණ වනුයේ
- ජීවිතයෙහි පවතින දුක පිරිසිඳ දැක ගැනීම යි (පරිඤ්ඤෙයිය); එනම් පටිච්ච සමුප්පාදය නමින් හැඳින්වෙන හේතු-ඵල වශයෙන් නැවත නැවත දුක සකස් වන ආකාරය ගැන අවබෝධයක් ඇති වීමයි
- දුකට හේතුව වන පුනර්භවය ඇති කරන (පෝනෝභවිකා), ආස්වාදයෙන් ඇලීම ඇතිකරන (නන්දිරාග සහගතා), ඒ ඒ තැන සතුටින් පිළිගැනීම ඇති කරන (තත්ර තත්රාභිනන්දනී) යම් තණ්හාවක් ඇත් ද, එය ඉතිරි නැතිව නො ඇල්මෙන් දුරු කිරීම යි (අසේස විරාගනිරෝධා); අත් හැර දැමීමයි (චාගෝ); දුරින් දුරු කිරීමයි (පටිනිස්සග්ගෝ); මුත්තී (මිදීම); ඇල්ම දුරු කිරීමයි (අනාලයෝ). එනම් තණ්හාව පහ කිරීම යි (පහාතබ්බ)
- දුකින් මිදීම වන නිවන සාක්ෂාත් කිරීම යි (සච්චිකාතබ්බ)
- දුකින් මිදීම සඳහා වන වැඩ පිළිවෙල, එනම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය, සීල, සමාධි සහ ප්රඥා වශයෙන් ප්රගුණ කර ගැනීම යි (භාවේතබ්බ)
බුද්ධ ධර්මයේ ඉගැන්වීම් [සංස්කරණය]
බොහෝ පඩිවරැන් විශ්වාස කරන්නේ පාලි ධර්ම ග්රන්ථ වල බුදුරජාණන්වහන්සේ ගේ නියම ඉගැන්වීම් සැබෑ ලෙසම අඩංගු වන බවයි. නමුත් මහායාන වල මුලාරම්භය මුල් බුදුදහමේ අඩංගු වුවද මහායාන සුත්ර බුද්ධ දේශනා නොවේ. නමුත් කිසිවෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සැබෑ ලෙස දේශනා කළේ මේ කරැණු යැයි නිසැකයෙන් ම කීමට නොහැකි හෙයින් මහායාන ලියවිලි වල තම ශ්රාවකාට මේ බුදුරජාණන්වහන්සේගේ මුල් දේශනා ලෙස දක්වා ඇත. නමුත් බොහෝ බටහිර වියතුන් බොහෝ දෙනෙක් පිළිගන්නේ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් සත්ය වශයෙන්ම අඩංගු වන්නේ පාලිධර්ම ගුන්ථ වල බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ යනු කවුද ? උන්වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් මොනවාද? යන්න විවිධ වූ අර්ථ විවරණ වලින් දැනගත හැකි අතර උන්වහන්සේ උත්තම ස්ථානයකට පත්වූ මනුෂ්යයෙක් ස නැත්නම් මහායාන බෞද්ධයන් විශ්වාස කරන අන්දමට විශ්වයේ පැතිර සිටින උතුම් ජිවියෙක් ද යන මතයන් තහවුරැ කිරීමට අවශ්ය සාක්ෂි ඉතිහාසයේ අඩංගු නොවේ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ගේ ධර්මයෙන් මුලික කරැණු වන්නේ. • චතුර්රාර්ය සත්යය - දුක් විදීම සෑම ජිවියෙකුටම පොදු වේ. දුක ඇතිවන්නේ අවිද්යාව හේතුවෙන් වන අතර අවිද්යාවට මුලය වන්නේ බැදිම් හා තණ්හාවයි. ආර්ය අස්ථාංගික මාර්ගය අනුගමනයෙන් මෙම තණ්හාව දුරැ කර ගත හැකි අතර එමගින් අවිද්යාව හා දුක නැති කර ගත හැක. • ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය - නිවැරදි අවබෝධය, නිවැරදි කල්පනාව, නිවැරදි වචන, නිවැරදි ක්රියා, නිවැරදි ජිවත්වීම, නිවැරදි උත්සාහයය, නිවැරදි සිහිකල්පනාව හා නිවැරදි සමාධිය • පටිච්ච සමුප්පාදය - යමෙක් හෝ යමක් පවතින්නේ වෙනත් දෙයක්, සංකීර්ණව විහිදුණූ අතීත, වර්තමාන හා අනාගතය හා බැදුනු හේතුඵල ජාලයක පැවැත්මෙනි. සියලු දේම එම නිසා හේතු ඵල අනුව සෑදුනු අතර එය අනිත්ය වීම හේතුවෙන් තමන් යැයි හදුන්වන විශේෂිත වූ පුද්ගලයෙක් නැත (අනාත්ම) අනිත්ය - සියළු දේම නැසෙන සුළුයි අනාත්ම - සදාකාලික පුද්ගල ආත්මයක් නොපවතී. දුක්ඛ - සියළු සත්වයෝ දමනය නොකළ සිත් ඇති නිසා දුක් විදිති
මහායාන බුදුදහමෙ දී මෙම කරැණු එතරම් සැලකිල්ලකට නොගනී. විවිධ බුද්ධ සම්ප්රදායන් වලට අයත් අය අතර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් හා භික්ෂු විනය නීති පිළිබදව විවිධ මතභේද පවතී.
සාම්ප්රදායිකව බුදුරජාණන් වහන්සේ සදාචාරය හා නිවැරදි අවබෝධය සදහා අනුබල දුන් සේක. දෙවියන් ද තම තමාගේ කර්මයට යටත් වන බව දේශනා කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ යමෙකුට සත්ය නිවැරදි ව අවබෝධ කර ගැනීමට අවශ්ය නම් තමා විසින් ම නිවනට යන මාර්ගයේ ගමන් කළ යුතු බවත් තමා එම මාර්ගය පෙන්වා දීමට සිටින ගුරැවරයෙකු පමණක් වන බවත් දේශනා කළ සේක. බුදුදහමේ එන භාවනාව සෘද්ධි බල ලබාගැනීමට නොව මනසේ යථා ස්වරෑපය අවබෝධ කරගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් තුළින් නිර්වාණය ලගා කරගැනීමට යොදා ගනී.
බුද්ධ ධර්මයේ ඉගැන්වීම් බිඳක් [සංස්කරණය]
ඉන්දියානු බුද්ධ ධර්ම ඉතිහාසයේ සහ ප්රධාන සම්ප්රදායන් තුළ වෙනස් ඉගැන්වීම් සොයා ගත හැකිය. ඒ වාගේම බෞද්ධයින්‚ නිචිරෙන් බෞද්ධ ආගමේ සහ ෂින්ගොන් ආගමේත් තෝරාගත් ලිපි වල වෙනත් ඉගැන්වීම්ද සඳහන් වී ඇත. ථේරවාද බුද්ධාගමට අනුකූලව යම් අයෙක් ස්වභාව ධර්මයේ යථාර්තය තේරුම් ගෙන ඇත්ද‚ නැවත උප්පත්තියක් නොමැතිද , ඒවාගේම නිවනට මාර්ගය කියාදෙන අයෙක් වේද ඔහු බුද්ධත්වයට පත් වූ අයෙක් ලෙස සලකන්නේය. නිවනට මාර්ගය සොයා ගෙනමුත් එය ඉගැන්වීමක් නොකෙරේ නම් ඹවුන් හඳුන්වන්නේ පසේ බුදුන් ලෙසටය. ශාක්යමුනී හෝ ගෞතම බුදුන් වහන්සේලාට අමතරව වෙනත් බුදුන් වහන්සේලා ඇති බවට සාම්ප්රදායික බෞද්ධයින් පිළිගන්නේය. බෞද්ධාගමේ ඉගැන්වෙන පරිදි අතීතයේ බුදුන් වහන්සේලා වැඩ සිටි බවත් අනාගතයේ බිහිවෙන බවත් සඳහන් වේ. නිවනට මාර්ගය සොයාගත් පුද්ගලයා අරහත් නමින්ද හැඳින් වේ. ඒ අනූව ගෞතම සිද්ධාර්ථයන් තවත් එක් බුදුන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේගෙ ඉගැන්වීම වන්නේ නිවනට මාර්ගයයි. මේ අනූව නිවනට මාර්ගය වන්නේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. චතුරාර්ය සත්යය බුදුන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීමට ඇතුළත්ය. මෙයින් දුක්ඛ සත්යය පිළිබඳව පළමුවෙන්ම ඉගන්වේ. බුදුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව නොයෙක් අසමාන කන්ඩායම් බෞද්ධාගම පිලිබඳව වෙනස් ඉගැන්වීම් ගොනු කර ඇත. පොදුවේ ගත් කල බෞද්ධාගිමකයන් අතර සමානත්වයක් වේ.
මධ්යම ප්රතිපදාව [සංස්කරණය]
බුදුදහමේ ප්රධානතම ඉගැන්වීම වන්නේ බුදුරජාණන්වහනසේ අවබෝධ කරගත් මධ්යම ප්රතිපදාවයි. මධ්යම ප්රතිපදාව හෙවත් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය පිළිබඳ විවරණය සහිතය.
| 1. එය බොහෝ අය හඳුන්වන්නේ අන්තගාමී පිළිවෙත අනුගමනය නොකිරීමක් ලෙසයි.එනම් අධික සැප විහරණය හා අධික ලෙස දුක් දීම යන අන්ත දෙකින් ඈත්ව මධ්යම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමයි. |
| 2. සමහරක් අභිධර්මය කරුණු වලදී මධ්යම ප්රතිපදාව අනුගමනය වේ. උදා: ලෙස යමක් ස්ථිර වශයෙන් පැවතෙයි හෝ නොපැවතෙයි. |
| 3. නිර්වාණය හා පුර්ණ අවබෝධය පිළිබඳ විස්තර කිරීමකි. |
තිසරණය [සංස්කරණය]
බෞද්ධයකු එකම සරණ ලෙස සළකන්නේ බුදු රජාණන් වහන්සේ, ශ්රී සද්ධර්මය සහ ආර්ය සංඝයා යන තෙරුවනයි.
බුදු රජාණන් වහන්සේ ශ්රාවකයන් ට අනුදැන වදාළේ තමා ම සරණ කරගෙන; ධර්මය ම සරණ කරන ගෙන වාසය කරන ලෙස යි.
| “ | අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථ අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා. පින්වත් මහණෙනි, තමා ව (සයුරෙහි වැටුණ කෙනෙක් රැකවරණය පිණිස පිහිනා යන දූපතක් මෙන්) පිහිට කර ගන්න. තමා ව පිළිසරණ කර ගන්න. බාහිර කෙනෙක් පිළිසරණ නො කර ගෙන සිටින්න. ධර්මය පිහිට කර ගන්න. බාහිර දෙයක් පිළිසරණ නො කර ගෙන සිටින්න. අත්තදීපානං, භික්ඛවෙ, විහරතං අත්තසරණානං අනඤ්ඤසරණානං, ධම්මදීපානං ධම්මසරණානං අනඤ්ඤසරණානං යොනි උපපරික්ඛිතබ්බා. කිංජාතිකා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා, කිංපහොතිකා |
” |
|
— අත්තදීපසුත්තං[3] |
||
බුද්ධ ධර්මයේ ප්රධාන සම්ප්රදායන් [සංස්කරණය]
බෞද්ධ සම්ප්රදායන් වර්ග කිරීමේ ප්රධාන ක්රමය වන්නේ දැනට පවතින ධර්ම ග්රන්ථ ලියා ඇති භාෂාවන් අනුව වර්ග කිරීමයි. ඒවා නම් පාලි, ටිබෙට් (මොංගාලියානු පරිවර්තන) හා චීන වන අතර සමහරක් තවමත් සංස්කෘත භාෂාවෙන් ද තිබේ. මෙය ප්රායෝගිකව ප්රයෝජනවත් වර්ගීකරණයක් වුවද භාෂා වෙනස්කම හැරුණු විට සියලු සම්ප්රදායන් බැඳී ඇති පොදු කරුණු ද ඇති බැවින් දර්ශනවාදී හා ආගමික මත වර්ගීකරණය සඳහා මෙය සුදුසු නොවේ.
- සෑම සම්ප්රදායක් ම බුදුරජාණන් වහන්සේ තම ගුරුවරයා ලෙස පිළිගනිති.
- සෑම සම්ප්රදායක් ම මධ්යම ප්රතිපදාව, පටිච්ච පමුප්පාදය, චතුරාර්ය සත්යය හා ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය පිළිගන්නා නමුත් සමහර සම්ප්රදායන් වල මේවාට එතරම් ලොකු වැදගත්කමක් නොලැබේ.
- ගිහි පැවිදි ඕනෑම කෙනෙකුට නිර්වාණය අවබෝධ කර ගත හැක (බෝධි)
- බුද්ධත්වය ඉහළම මාර්ගඵලයයි. ථේරවාදී බුදුසමයේ දි රහතන්වහන්සේලා ලබාගත් නිර්වාණය ද බුදුන් වහන්සේ කෙනෙක් ලබාගන්නා නිර්වාණය හා සම බව සලකයි. (සියල්ලන්ටම පවතින්නේ එකම නිර්වාණයකි) බුදුන් වහන්සේනමක් යනු තනිවම නිවන් මග සොයාගෙන එය අන්යයන්ට අවබෝධ කරදෙන තැනැත්තෙකි.
බුදු දහමේ විකාශනය [සංස්කරණය]
ඉන්දියාවේ බුදු දහම [සංස්කරණය]
ඉන්දියාවේ පැවති බුදුදහමේ ඉතිහාසය පහත පරිදි කොටස් 5 කට වර්ග කළ හැක.
1. මුල් කාලීන බුද්ධධර්මය (නිකාය භේදයට පෙර) - මහාචාර්ය නකමුරා මෙම කාලය තවත් උප පරිච්ඡේද 2 කට බෙදා දක්වයි.
|
|
| 2. නිකාය භේදයට පසු ඇති වු විවිධ සාම්ප්රදයන්ගේ මුල් කාලීන බුදුදහම | |
| 3. පුර්ව මහායාන බුද්ධ ධර්මය | |
| 4. පසුකාලීන මහායාන බුද්ධධර්මය | |
5. වජ්රයානා බුද්ධ ධර්මය මෙම විකාශනයන් සැමවිටම එකිනෙක අනුගාමී නොවීය. නිදසුනක් ලෙස සම්ප්රදායන් කිහිපයක් මාහායන සමකාලීන පැවතුනි.
මුල්කාලීන බුදුදහම [සංස්කරණය]මුල්කාලයේදී බුදුදහම ලෙසින් හැඳින්වෙන්නේ නිකාය භේදය ඇතිවීමට පෙර බුදුදහම හා මුල් කාලීන බුද්ධ සම්ප්රදායන්ය. සමහර වියතුන්ට අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුල් ඉගැන්වීම් නොදන්නා අතර එම ඉගැන්වීම් ලෙස සැලකිය හැකි මතවාද රාශියක් ඉදිරිපත්ව තිබේ. සූත්ර පිටකය හා විනය පිටකය බුදුදහමේ මුල් කාලයේදී (නිකාය භේදයට පෙර) පාලි ධර්ම ග්රන්ථ හා පෙර පැවති ධර්ම කොටස් වලින් ඉතිරිවු කොටස් වලින් සමන්විතය. එහි මූලික ග්රන්ථ වනුයේ විනය පිටකය ය. බුදුදහමේ මූලික ඉගැන්වීම් පහත අයුරින් වර්ගීකරණය කළ හැක.
නැවත ඉපදීමට පැහැදිලි ආරම්භයක් නොමැති අතර ඉපදීම විවිධ වර්ගයේ ජීවන තත්ව තුළ ඇතිවිය හැක. යහපත් හා අයහපත් ක්රියාවලින් හටගන්නා කර්ම සැප හෝ දුක් විපාක මෙම භවයේදීම හෝ වෙනත් භවයකදී විපාක දෙයි. වැරදි ක්රියාවලින් වැළකීම හා මුලික යහපත් ක්රියා සීල නම් වේ. සමථ හෝ සමාධි භාවනාවල යෙදීම නැවත උපතේදී උසස් භවයක් ලබාගත හැක. මුල් කාලීන බුදුදහමේ ව්යාප්තිය හා වැඩි දුර දියුණුව [සංස්කරණය]නිකාය භේදයෙන් පසුව සෑම සංඝයා වහන්සේ නමක්ම අභිධර්මයේ පිටපතක් ළඟ තබා ගැනීමට කටයුතු යොදා ගත් සේක. බෞද්ධාගම ප්රචලිත වනවාත් සමග අභිධර්ම පිටකය සෑදුනි. එහෙත් යම් ශාස්තෘවරුන් මෙම පිටක භාවිතයට ගෙන නැත. ඔවුන් පිළි ගත්තේ බුදුන් වහන්සේ දේශනාකර වදාළ ධර්මයට කිසිවක් එකතු නොකළ යුතු බවටය. එනමුත් 5 වැනි සියවසේ ෆාහියන් සහ 7වන සියවසේ ක්සුඅන් සැංග්, අභිධර්මය පිළිබඳව පිටපත් මහා සංඝික පාසලෙන් සපයාගෙන ඇත. බෞද්ධ සංස්කෘතික ග්රන්ථයක් වන මිලින්ද ප්රශ්නය කෘතියේ සඳහන් වන්නේ දෙවන සියවසේදී ඉන්දු ග්රික අධිරාජ්යයෙක් වන මෙනන්දර් බෞද්ධාගම වැළඳ අරහත් භාවය ලබා ගත් බවයි. අශෝක අධිරාජ්යයා බෞද්ධාගම ප්රචලිත කිරීමට බොහෝ වෙහෙස දැරුවේය. එහි ප්රතිඵලයක් වශයෙන් ඇෆ්ගනිස්තානය ඇතුළු මධ්යම ආසියාවේ හා ශ්රි ලංකාවේ බෞද්ධාගම බොහෝ සේ ප්රචලිත විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය දැනුවත්වම බෞද්ධාගම ඉන්දියාවෙන් පිටතට යොමු කෙරුණු යුගයකි. මහායාන බුදුදහමේ වර්ධනය [සංස්කරණය]මහායාන බුදුදහමේ ආරම්භය සිදු වු ස්ථානය භූගෝලීය පිහිටීම ස්ථිරව කිව නොහැකිය. 1 වන සියවසේ ආරම්භයත් සමඟ කුෂාන් අධිරාජ්යයේ (වර්තමාන පකිස්ථානය) වයඹ කොටස, ෂටවහන අධිරාජ්ය (අන්ද්ර ප්රදේශය) තුළ, බාරැකද්ද වරායටබටහිරින් පිහිටි ප්රදේශ වල වාසය කරන ලද කුඩා කණ්ඩායම් අතර මහායාන බුදුදහම බලපෑමකින් තොරව වර්ධනය විය. සමහර වියතුන්ගේ මතය නම් ස්ථුප වන්දනාව කෙරෙහි ඇල්මක් දැක්වු ගිහි බෞද්ධයන් අතර මහායාන ආරම්භ වූ බවයි. විවිධ දර්ශනවාද හා මුලාරම්භ වලට අයත් භික්ෂුන්ට එකම විනය නීති පිළිපදින තාක් කල් එකම විහාරස්ථානයක තුළ වාසය කළ හැක. නමුත් අභිධර්මය කරුණු පිළිබඳව තිබුනේ විරුද්ධ අදහස්ය. මායාහන බුදුදහමේ වැදගත් අංගක් බෝධිසත්ව වන්දනාවයි. එය මුල් කාලීන බුදු දහමේ මෙන්ම ථෙරවාදී බුදුදහමේ ද දක්නට ලැබෙන මුත් මහායානය එයට වඩා වැදගත් තාවයක් ලබාදුන් අතර සියලු දෙනාම බෝධිසත්වරු බවට පත් විමට උත්සහා දැරිය යුතු බවද ප්රකාශ කලේය. කුෂාන් විසින් 4 වන ධර්ම සංඝායනාව පවත්වන ලදි. නමුත් එම ධර්ම සංඝානාව තේරවාදයේදී පිළිගැනීමක් නොලැබේ. මෙම ධර්ම සංඝායනාවේ දී ත්රිපිටකය පමණක්ම නොව නව සුත්ර සමුහයක්ද (පියුම් සුත්රය, හෘද සුත්රය, අමිතාභ සුත්රය) බෝධිසත්ව සංකල්පනවාද හඳුන්වා දෙන ලදි. මෙම ධර්ම කරුණු සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියා තබන ලදි. සියවස් ගණනාවකදී මහායානය ඉන්දියාවේ සිට නිරිත දිග ආසියාව, මධ්ය ආසියාව හා නැගෙනහිර චීනයට ව්යාප්ත විය.
වජ්රායනයේ ආරම්භය [සංස්කරණය]වජ්රායනය හා එහි තාන්ත්රික ප්රතිපත්ති හටගත් කාලය පිළිබඳව විවිධ මත තිබේ. ටිබෙට් ජනප්රවාදවලට අනුව ශාක්යමුනි බුදුරජාණන් වහන්සේ තන්ත්ර දේශනා කළද ඒවා රහස්ය ඉගැන්වීම් නිසා ඒවා ලියාතැබුවේ උන්වහන්සේගේ අනෙක් දේශනාවලට බොහෝ කලට පසුවයි. නාලන්දා විශ්ව විද්යාලය වජ්රායන මතවාදයේ කේන්ද්රස්ථානය වු අතර 11 වන ශතවර්ෂය තෙක්ම වජ්රායන ක්රමවේදය පුරෝගාමීත්වය ඉසිලීය. මෙම කරුණු, ධර්ම ග්රන්ථ හා මතවාද චීනය, ටිබෙටය, ඉන්දුචීනය හා ගිනිකොණ චීනයට පැතිර ගියේය. මෙම විෂය සම්බන්ධයෙන් ලියැවුනු පළමුවන නූතන නිබන්ධනයේ අයිතිකරුවන ෆෙයාර් ෆීල්ඩ් විශ්ව විද්යාලයේ මහාචාර්ය රොනලඩ් එච්. ඩේවිඩ්සන් විග්රහ කරන්නේ වජ්රායනයේ නැග්ම එකල ඉන්දියාවේ දේශපාලනික වෙනස්වීම් වලට ප්රතිචාරයක් ලෙස ඇතිවූ බවයි. ගුප්ත අධිරාජ්යයේ බැස්මත් සමඟම ඇති වූ කලහකාරී දේශපාලනික වාතාවරණය නිසා සම්ප්රදායික බුද්ධ ආශ්රමවලට අනුග්රාහකයින් සොයා ගැනීම දුෂ්කර වූ අතර සිද්ධුන් විසින් මෙහෙය වු ජන ව්යාපාර වඩා ප්රචලිත විය. ශතවර්ෂ දෙකකට පමණ පසු මෙය ආශ්රම තුළට සම්බන්ධ වීමට පටන් ගැනිණි. වජ්රායනයේ මුලිකාංග බොහෝ ප්රමාණයක් සංවර්ධනය හා සංයුක්ත කිරීමෙන් සිදුවිනි. මෙයින් බොහෝ කොටස් ශතවර්ෂ ගණනාවක් පැවතුණි. අවට රටවල්වල බුදු දහම ස්ථාපිත වුවද කල්යාමේදී බුද්ධ ධර්මය ඉන්දියාවෙන් ක්රමයෙන් පිරිහීමට පටන්ගත් අතර බ්රිතාන්ය ආක්රමණ සිදුවන කාලය වන විට එය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ නැතිවී ගොස් තිබුණි. ධර්ම සංඝායනා [සංස්කරණය]ධර්ම ග්රන්ථවලට අනුව බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව පළමුවන ධර්ම සංඝායනාව පැවැත්විය. ඉන්දියානු සම්ප්රදායට අනුව ඉගැන්වීම් පරපුරෙන් පරපුරට පැවතුනේ මුඛ වහරෙනි. මෙම සමුළුවේ මූලික අරමුණ වුයේ මෙසේ මුඛ පරම්පරාවෙන් පැවතෙන ධර්ම කරුණු සාමුහිකව කියවීමෙන් පසුව එම කරුණුවල වැරදි තිබේදැයි පරික්ෂා කිරීමයි. පළමුවන ධර්ම සංඝායනාවේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායක වන ආනන්ද තෙරුන් විසින් පාලි සූත්ර හා අභිධර්මය කියවූ අතර උපාලි මහරහතන් වහන්සේ විනය නීති දේශනා කළ සේක. දෙවන ධර්ම සංඝායනාවෙන් යම් කාලයකට පසුව සංඝ සමාජය විවිධ නිකාය බෙදීම් වලට ලක්විය. මෙම නිකාය භේදය ඇතිවූයේ කිනම් කාලයකදී දැයි නිශ්චිතව කිව නොහැකි නමුත් දීපවංශයට අනුව එය දෙවන ධර්ම සංඝායනාව අවසන් වු වහාම සිදු විය. නිකාය භේදය හටගත්තේ ස්ථිවර හා මහාසාංඝික යන කොටස් දෙක අතරය. මෙම දෙපාර්ශවයේම ජනශ්රැති එකිනෙකට වෙනස් අදහස් දක්වයි. ථේරවාදි ග්රන්ථයන් වන දීප වංශයට අනුව දෙවන ධර්ම සංඝායනාවේ ඇති වූ මතභේදයේ දී පරාජයට පත් වූ පිල විරෝධය දැක්වීමක් වශයෙන් වෙන්ව ගොස් මහා සාංඝික ලෙස නිකායන් පිහිටුවා ගත් බවයි. උතුරු පරම්පරාවක් වන සරස්වතිවාද හා පුග්ගලවාද (අතීත ස්ථිවිර කොටසින් බෙදුනු කොටස්) නිකායට අනුව මෙම භේදය රහතන් වහන්සේලාගේ තත්වය පහළ බැසීමට හේතු වූ කරුණු 5 න් එකකි. ස්ථිවිර කොටස් තුළින් සම්ප්රදායන් කිහිපයක් හටගත් අතර ථේරවාදි සම්ප්රදාය ඉන් එකකි. මුල් යුගයේදී මෙම මතවාද විනය නිසා හටගත් අතර විවිධ සම්ප්රදායන් අනුගමනය කරන භික්ෂුන් වහන්සේලා එකම ආරාමයේ සමගිව විසුහ. නමුත් ක්රි.ව. 100 දී පමණ ආගමික කරුණු මුල් කරගෙන මතභේද හටගැනීම ආරම්භ විය. වර්තමාන බුදුදහම [සංස්කරණය]
බුදුදහම ඉන්දියාවෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම පරිහානියට පත් වු අතර එහි අවට රටවල්වල බුදුදහම පැවතුනද, බුදුදහමේ ව්යාප්තියක් සිදු නොවීය. නමුත් වර්තමානයේ එය නැවත ශක්තිමත් වෙමින් පවතී. බුදුදහම අදහන්නන් මිලියන 230 සිට 500 දක්වා ප්රමාණයක් ලොව පුරා පැතිර සිටින අතර සමහරක් ඇස්තමේන්තුවලට අනුව එය මිලියන 310 ක් පමණ වේ. නමුත් මෙම ප්රමාණය නියත නොවේ. එයට හේතු,
එකී විමර්ශනයකින් හෙළිවුයේ බුදුදහම ලෝකයේ 4 වෙනියට වැඩිම පිරිසක් අදහන ආගම වන අතර ඉදිරියෙන්ම ඇත්තේ ක්රිස්තියානි, ඉස්ලාම් හා හින්දු ආගම් යන බවය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවන කාලයේදී ආරම්භ වු සංඝ ශාසනය ලෝකයේ පැරණිතම සංවිධාන වලින් එකකි.
ආගමික සංඛ්යාන සම්බන්ධ වෙබ් අඩවියකින් පවත්වන ලද සංගණනයකින් හෙලි වුයේ ඉහත සඳහන් ප්රධාන සම්ප්රදායන් තුනට පිළිවෙලින් මිලියන 124, 185 හා 20 පමණ බැතිමතුන් සිටින බවයි. වර්තමානයේ බුද්ධ ධර්මය ලොවපුරා ව්යාප්තව ඇති අතර බෞද්ධ ග්රන්ථ විවිධ භාෂාවලට පරිවර්තනය වී ඇත. බටහිර රටවල්වලදී බුදුදහම විදේශීය හා ප්රගතිශීලි ලෙස සළකන අතර නැගෙනහිර දී එය සංස්කෘතියේම කොටසකි. ආසියාවේ බුදුදහම මනා සංවිධානයකින් යුක්තවන අතර රාජ්ය අනුග්රහයක් ලැබෙයි. සමහර රටවල එය නිලවශයෙන් පිළිගත් ආගමක් වේ. බටහිරට එය වර්ධනය වන අධ්යාත්මික දර්ශනයකි. බෞද්ධ පොත පත [සංස්කරණය]ත්රිපිටකය [සංස්කරණය]මූලික ලිපිය: ත්රිපිටකය
කලාව සහ බෞද්ධ සංස්කෘතිය [සංස්කරණය]යොමුව [සංස්කරණය]ආශ්රිත ලිපි [සංස්කරණය]බාහිර සබැඳුම් [සංස්කරණය]
-This is the stanza delivered by Arahant Punhnha Thero.)
|
