අසර්බයිජානය
අසර්බයිජාන් ජනරජය Azərbaycan Respublikası (අසර්බයිජානි) | |
|---|---|
 ධජය
 ලාංඡනය
| |
| ජාතික ගීය: Azərbaycan Respublikasının Dövlət himni "අසර්බයිජාන් ජනරජයේ රාජ්ය ගීය" | |
 _-_AZE_-_UNOCHA.svg) | |
| අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | බාකු 40°23′N 49°50′E / 40.383°N 49.833°E |
| නිල භාෂා(ව) | අසර්බයිජානි[1] |
| සුළුතර භාෂා |
|
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2019[2]) |
|
| ආගම (2020)[3] |
|
| ජාති නාම(ය) | අසර්බයිජානියානු |
| රජය | ඒකීය අර්ධ ජනාධිපති ජනරජය[4] පාරම්පරික ඒකාධිපතිත්වයක් යටතේ |
• ජනාධිපති | ඉල්හැම් අලියෙව් |
• උප ජනාධිපති | මෙහ්රිබන් අලියෙවා |
• අගමැති | අලි අසාඩොව් |
| ව්යවස්ථාදායකය | ජාතික සභාව |
| සැකැස්ම | |
• මහජන ජනරජය | 1918 මැයි 28 |
• සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය | 1920 අප්රේල් 28 |
• සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස |
|
• ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සම්මත කරන ලද්දේ | 1995 නොවැම්බර් 12 |
| වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 86,600 km2 (33,400 sq mi) (112 වෙනි) |
• ජලය (%) | 1.6 |
| ජනගහණය | |
• 2022 ඇස්තමේන්තුව | 10,353,296[5] (90 වෙනි) |
• ජන ඝණත්වය | 117/km2 (303.0/sq mi) (99 වෙනි) |
| දදේනි (ක්රශසා) | 2024 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 272[6] (78 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 26,235[6] (88 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2024 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ඩොලර් බිලියන 79[6] (82 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ඩොලර් 7,604[6] (90 වෙනි) |
| ගිනි (2008) |  33.7[7]මධ්යම |
| මාසද (2023) | 0.789[8] ඉහළ · 81 වෙනි |
| ව්යවහාර මුදල | අසර්බයිජානියානු මනාට් (₼) (AZN) |
| වේලා කලාපය | UTC+4 (AZT) |
| ඇමතුම් කේතය | +994 |
| අන්තර්ජාල TLD | .az |
අසර්බයිජානය,[note 1] නිල වශයෙන් අසර්බයිජාන් ජනරජය,[note 2] යනු බටහිර ආසියාවේ සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ මායිමේ පිහිටි අන්තර් මහාද්වීපික සහ ගොඩබිම් සහිත රටකි.[note 3] එය දකුණු කොකේසස් කලාපයේ කොටසක් වන අතර නැගෙනහිරින් කැස්පියන් මුහුදෙන්, උතුරින් රුසියාවේ ඩැගෙස්තාන් ජනරජයෙන්, වයඹ දෙසින් ජෝර්ජියාවෙන්, බටහිරින් ආර්මේනියාව සහ තුර්කියෙන් සහ දකුණින් ඉරානයෙන් මායිම් වී ඇත. බකු යනු අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි.
වර්තමාන අසර්බයිජානය ලෙස හඳුන්වන භූමිය මුලින්ම කොකේසියානු ඇල්බේනියාව විසින් සහ පසුව විවිධ පර්සියානු අධිරාජ්යයන් විසින් පාලනය කරන ලදී. 19 වන සියවස දක්වා එය කජාර් ඉරානයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනද, 1804–1813 සහ 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධ නිසා කජාර් අධිරාජ්යයට එහි කොකේසියානු ප්රදේශ රුසියානු අධිරාජ්යයට පවරා දීමට සිදුවිය; 1813 දී ගුලිස්තානය සහ 1828 දී ටර්ක්මෙන්චේ ගිවිසුම් මගින් රුසියාව සහ ඉරානය අතර දේශ සීමාව නිර්වචනය කරන ලදී.[12][13] 19 වන සියවසේදී රුසියාව විසින් යටත් කර ගන්නා තෙක් අරාස් කඳුවැටියට උතුරින් පිහිටි ප්රදේශය ඉරානයේ කොටසක් වූ අතර,[14][15] එහිදී එය කොකේසස් උපරාජයේ කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී.
19 වන සියවසේ අග භාගය වන විට, රුසියානු අධිරාජ්යය බිඳ වැටීමෙන් වසරකට පසු, 1918 දී අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය ට්රාන්ස්කෝකේසියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් නිදහස ප්රකාශ කර පළමු ලෞකික ප්රජාතන්ත්රවාදී මුස්ලිම් බහුතර රාජ්යය බවට පත් වූ විට, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්යතාවයක් මතු විය. 1920 දී, රට යටත් කර අසර්බයිජාන් SSR ලෙස සෝවියට් සංගමයට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන අසර්බයිජාන් ජනරජය 1991 අගෝස්තු 30 වන දින,[16][17] සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමට ටික කලකට පෙර එහි නිදහස ප්රකාශ කළේය. 1991 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරය ස්වයං-ප්රකාශිත ආර්ට්සාක් ජනරජය පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1994 දී පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය අවසන් වීමත් සමඟ තථ්ය වශයෙන් ස්වාධීන විය, නමුත් කලාපය සහ අවට දිස්ත්රික්ක හත අසර්බයිජානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්යන්තරව පිළිගැනුණි.[18][19][20][21] 2020 දී දෙවන නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් පසුව, දිස්ත්රික්ක හත සහ නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කොටස් අසර්බයිජානියානු පාලනයට නැවත ලබා දෙන ලදී.[22] 2023 දී අසර්බයිජානියානු ප්රහාරයක් ආර්ට්සාක් ජනරජය අවසන් කළ අතර එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස නාගෝර්නෝ-කරබාක් ආර්මේනියානුවන් පලා ගියේය.
අසර්බයිජානය ඒකීය අර්ධ ජනාධිපති ජනරජයකි.[4] එය ස්වාධීන තුර්කි රාජ්ය හයෙන් එකක් වන අතර තුර්කි රාජ්ය සංවිධානයේ සහ ටර්ක්සෝයි ප්රජාවේ ක්රියාකාරී සාමාජිකයෙකි. අසර්බයිජානය රටවල් 182ක් සමඟ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා පවත්වන අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, යුරෝපීය කවුන්සිලය, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්යාපාරය, OSCE සහ NATO PfP වැඩසටහන ඇතුළුව ජාත්යන්තර සංවිධාන 38ක සාමාජිකත්වය දරයි.[23] එය GUAM, ස්වාධීන රාජ්යයන්ගේ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය,[24] සහ OPCW හි ආරම්භක සාමාජිකයන්ගෙන් එකකි. අසර්බයිජානය ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ නිරීක්ෂක රාජ්යයකි.
රටේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරය (97%) මුස්ලිම්වරු වෙති.[25][26] අසර්බයිජානයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව නිල ආගමක් ප්රකාශයට පත් නොකරන අතර රටේ සියලුම ප්රධාන දේශපාලන බලවේග ලෞකික ය. අසර්බයිජානය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 89 වන ස්ථානයේ සිටී. 1993 සිට බලයේ සිටින පාලක නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයට ජනාධිපතිවරුන් වන හෙයිඩර් අලියෙව් සහ ඔහුගේ පුත් ඉල්හැම් අලියෙව් යටතේ අධිකාරීවාදය සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී තිබේ. පාලක අලියෙව් පවුල අසර්බයිජානයේ මානව හිමිකම් වාර්තාවේ විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, ඒ මාධ්ය සීමා කිරීම් සහ එහි ෂියා මුස්ලිම් ජනගහනය මර්දනය කිරීම ඇතුළුවය.[27]
නිරුක්තිය
[සංස්කරණය]අසර්බයිජානය යන පදය සෑදී ඇත්තේ ඇචෙමනිඩ් අධිරාජ්යය යටතේ පර්සියානු[28][29] සැට්රැප් එකක් වන ඇට්රොපේට්ස්[30][31] ගෙන් වන අතර එය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් යටතේ මීඩියා හි සැට්රැප් ලෙස නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී.[32][33] මෙම නාමයේ මුල් නිරුක්තිය එහි මූලයන් එක් කාලයක ආධිපත්යය දැරූ සොරොස්ට්රියානුවාදයේ ඇති බව සැලකේ. ඇවෙස්ටා හි ෆ්රවර්ඩින් යෂ්ට් ("ගාඩියන් දේවදූතයන්ට ගීතිකාව") හි, ඇවෙස්ටාන් භාෂාවෙන් "අපි ශුද්ධ ඇට්රොපේටීන්ගේ ෆ්රවාෂිට නමස්කාර කරමු" ලෙස පරිවර්තනය කරන âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide ගැන සඳහනක් ඇත.[34] "ඇට්රොපේට්ස්" යන නම පැරණි ඉරාන, බොහෝ විට මධ්යස්ථ, "(ශුද්ධ) ගින්නෙන් ආරක්ෂා කර ඇත" හෝ "(ශුද්ධ) ගින්නේ දේශය" යන අර්ථය ඇති සංයුක්ත නාමයක ග්රීක අක්ෂර පරිවර්තනයකි.[35] ග්රීක නාමය ඩයෝඩෝරස් සිකුලස් සහ ස්ට්රාබෝ විසින් සඳහන් කරන ලදී. සහස්ර ගණනාවක් පුරා, මෙම නම අටුර්පාටකන් (මධ්යම පර්සියානු), පසුව අධර්බාධගන්, අධෝර්බායිගන්, අසර්බායිඩ්ජාන් (නව පර්සියානු) සහ වර්තමාන අසර්බයිජාන් ලෙස පරිණාමය විය.[36]
අසර්බයිජාන් යන නම මුලින්ම මුසාවට් රජය විසින් 1918 දී සම්මත කරන ලදී.[37] රුසියානු අධිරාජ්යයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, ස්වාධීන අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය ස්ථාපිත කරන ලදී. එතෙක්, මෙම නාමය සමකාලීන වයඹදිග ඉරානයේ යාබද කලාපය හඳුනා ගැනීම සඳහා පමණක් භාවිතා කරන ලදී,[38][39][40][41] අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ ප්රදේශය කලින් අරාන් සහ ෂිර්වාන් ලෙස හැඳින්විණි.[42] එම පදනම මත ඉරානය අලුතින් සම්මත කරගත් රටේ නමට විරෝධය දැක්වීය.[43]
සෝවියට් පාලන සමයේදී, රට රුසියානු අක්ෂර පරිවර්තනයෙන් ලතින් භාෂාවෙන් අක්ෂර වින්යාසය Azerbaydzhan (රුසියානු: Азербайджа́н) ලෙසද භාවිතා කරන ලදී.[44] 1940 සිට 1991 දක්වා රටේ නම සිරිලික් අක්ෂර වින්යාසයෙන් Азәрбајҹан ලෙසද භාවිතා කරන ලදී.
ඉතිහාසය
[සංස්කරණය]පෞරාණිකත්වය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානයේ භූමියේ මානව ජනාවාස පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂි ගල් යුගයේ අග භාගය දක්වා දිවෙන අතර එය අසික් ගුහාවේ ගුරුචේ සංස්කෘතියට සම්බන්ධ වේ.[45] මුල් ජනාවාසවලට ක්රි.පූ. 9 වන සියවසේදී සිතියන්වරු ඇතුළත් වූහ.[46] සිතියන්වරුන් අනුගමනය කරමින්, ඉරාන මේදවරු අරස් ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්රදේශය ආධිපත්යය දැරූහ.[47] මේදවරු ක්රි.පූ. 900 සහ 700 අතර විශාල අධිරාජ්යයක් ගොඩනඟා ගත් අතර, එය ක්රි.පූ. 550 දී පමණ අචෙමනිඩ් අධිරාජ්යයට ඒකාබද්ධ විය.[48] සොරොස්ට්රියානුවාදය පැතිරීමට හේතු වූ අචෙමනිඩ්වරු විසින් මෙම ප්රදේශය යටත් කර ගන්නා ලදී.[49]
සසානිඩ් යුගයේ සිට සෆාවිඩ් යුගය දක්වා
[සංස්කරණය]
252 දී සසානියානු අධිරාජ්යය කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්යයක් බවට පත් කළ අතර, උර්නෙයාර් රජු 4 වන සියවසේදී නිල වශයෙන් ක්රිස්තියානි ආගම රාජ්ය ආගම ලෙස පිළිගත්තේය.[50] සසානිඩ් පාලනය තිබියදීත්, කොකේසියානු ඇල්බේනියාව 9 වන සියවස දක්වා කලාපයේ ආයතනයක් ලෙස පැවති අතර, සසානිඩ් ඉරානයට සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් වූ අතර, එහි රාජාණ්ඩුව රඳවා ගත්තේය. සසානියානු අධිරාජ්යයාගේ ප්රධාන යටත්වැසියෙකු වුවද, ඇල්බේනියානු රජුට අධිකාරියේ ස්වරූපයක් පමණක් තිබූ අතර, සසානියානු මාර්ස්බන් (හමුදා ආණ්ඩුකාරයා) බොහෝ සිවිල්, ආගමික සහ හමුදා බලතල දැරීය.[51]
7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සසානියානුවන්ගේ යටත්වැසියෙකු ලෙස කොකේසියානු ඇල්බේනියාව, මුස්ලිම්වරුන් පර්සියාව යටත් කර ගැනීමත් සමඟ නාමික මුස්ලිම් පාලනයට යටත් විය. උමයියාද් කැලිෆේට් දකුණු කොකේසස්හි සිට සසානියානුවන් සහ බයිසැන්තියානුවන් යන දෙදෙනාම පලවා හැර, 667 දී ජුවාන්ෂර් රජුගේ නායකත්වයෙන් යුත් ක්රිස්තියානි ප්රතිරෝධය මර්දනය කිරීමෙන් පසු කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්යයක් බවට පත් කළේය. අබ්බාසිඩ් කැලිෆේට් පරිහානියෙන් ඉතිරි වූ බල රික්තය සලාරිඩ්, සජිඩ් සහ ෂැඩාඩිඩ් වැනි බොහෝ දේශීය රාජවංශ විසින් පුරවන ලදී. 11 වන සියවස ආරම්භයේදී, මධ්යම ආසියාවෙන් සංක්රමණය වූ ඔගුස් තුර්කි ජාතිකයින්ගේ රළ විසින් භූමිය ක්රමයෙන් අල්ලා ගන්නා ලද අතර, ඔවුන් එකල තුර්කි ජාතික ජනවාර්ගික නාමයක් අනුගමනය කළහ.[52] මෙම තුර්කි රාජවංශවලින් පළමුවැන්න සෙල්ජුක් අධිරාජ්යය වූ අතර එය 1067 වන විට එම ප්රදේශයට ඇතුළු විය.[53]
පූර්ව-තුර්කි ජනගහනය ඉන්දු-යුරෝපීය සහ කොකේසියානු භාෂා කිහිපයක් කතා කළ අතර, ඒ අතර ආර්මේනියානු[54][55][56][57][58] සහ ඉරාන භාෂාවක් වන පැරණි අසේරි, අද අසර්බයිජානියානු භාෂාවේ මුල් පූර්වගාමියා වූ තුර්කි භාෂාවකින් ක්රමයෙන් ප්රතිස්ථාපනය විය.[59] සමහර භාෂා විද්යාඥයින් ප්රකාශ කර ඇත්තේ ඉරාන අසර්බයිජානයේ සහ අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ටාටි උපභාෂා, ටැට්වරුන් විසින් කතා කරන ලද ඒවා මෙන්, පැරණි අසේරිවරුන්ගෙන් පැවත එන බවයි.[60][61] දේශීය වශයෙන්, පසුකාලීන සෙල්ජුක් අධිරාජ්යයේ දේපළ පාලනය කරන ලද්දේ සෙල්ජුක් සුල්තාන්වරුන්ගේ තාක්ෂණික යටත් වැසියන් වූ එල්ඩිගුසිඩ්වරුන් විසිනි, නමුත් සමහර විට තථ්ය පාලකයන් ද විය. සෙල්ජුක්වරුන් යටතේ, නිසාමි ගංජාවි සහ කකානි වැනි දේශීය කවියන් කලාපයේ පර්සියානු සාහිත්යයේ මල් පිපීමට හේතු විය.[62][63]
පසුව පර්සියානුකරණය වූ අරාබි සම්භවයක් ඇති දේශීය රාජවංශය වූ ෂිර්වන්ෂා, තිමූර්හි ටිමූරිඩ් අධිරාජ්යයේ යටත් රාජ්යයක් බවට පත් වූ අතර ගෝල්ඩන් හෝඩ් ටොක්තමිෂ්හි පාලකයා සමඟ ඔහුගේ යුද්ධයේදී ඔහුට සහාය විය. තිමූර්ගේ මරණයෙන් පසු, ස්වාධීන සහ ප්රතිවාදී ටර්කෝමන් රාජ්ය දෙකක් මතු විය: කර් කොයුන්ලු සහ අක් කොයුන්ලු. 861 සිට ඔවුන් කළ පරිදි, දේශීය පාලකයන් සහ යටත් වැසියන් ලෙස ඉහළ ස්වයං පාලනයක් ඉදිරි සියවස් ගණනාවක් පුරා පවත්වා ගනිමින්, ෂිර්වන්ෂාවරු ආපසු පැමිණියහ. 1501 දී, ඉරානයේ සෆාවිඩ් රාජවංශය ෂිර්වන්ෂාවරුන් යටත් කර එහි දේපළ ලබා ගත්තේය. ඊළඟ සියවසේදී, සෆාවිඩ්වරු කලින් සුන්නි ජනගහනය ෂියා ඉස්ලාමයට පරිවර්තනය කළහ,[64][65][66] නූතන ඉරානයේ ජනගහනය සමඟ ඔවුන් කළාක් මෙන්.[67] සෆාවිඩ්වරු ෂිර්වන්ෂාවරුන්ට 1538 දක්වා සෆාවිඩ් ආධිපත්යය යටතේ බලයේ සිටීමට ඉඩ දුන් අතර, සෆාවිඩ් රජු I වන ටහ්මාස්ප් ඔවුන්ව සම්පූර්ණයෙන්ම බලයෙන් පහ කර එම ප්රදේශය ෂිර්වන් පළාත බවට පත් කළේය. 1578–1590 ඔටෝමන්-සෆාවිඩ් යුද්ධයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස සුන්නි ඔටෝමන්වරු කෙටි කලකට වර්තමාන අසර්බයිජානය අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වූහ; 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, සෆාවිඩ් ඉරාන පාලක I වන අබ්බාස් විසින් ඔවුන් නෙරපා හරින ලදී. සෆාවිඩ් රාජවංශයේ අභාවයෙන් පසු, 1722–1723 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස බකු සහ ඒ අවට ප්රදේශ රුසියානුවන් විසින් කෙටි කලකට අත්පත් කර ගන්නා ලදී.[68] වර්තමාන අසර්බයිජානයේ ඉතිරි කොටස 1722 සිට 1736 දක්වා ඔටෝමන්වරුන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. සෆාවිඩ් ඉරානයේ අසල්වැසි ප්රතිවාදීන් විසින් මෙවැනි කෙටි කාලීන මැදිහත්වීම් සිදු කළද, සෆාවිඩ්වරුන්ගේ මුල්ම පැමිණීමේ සිට 19 වන සියවස දක්වා මෙම භූමිය ඉරාන පාලනය යටතේ පැවතුනි.[69][70]
නූතන ඉතිහාසය
[සංස්කරණය]
සෆාවිඩ්වරුන්ගෙන් පසු, මෙම ප්රදේශය ඉරාන අෆ්ෂාරිඩ් රාජවංශය විසින් පාලනය කරන ලදී. 1747 දී නාඩර් ෂාගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ පැරණි යටත්වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් අස්ථාවරත්වය පුපුරා යාමෙන් ප්රයෝජන ගත්හ. විවිධ ආකාරයේ ස්වයං පාලනයක් සහිත බොහෝ ඛානේට්වරු[71][72][73][74][75] මතු වූහ. මෙම ඛානේට් වල පාලකයින් ඉරානයේ පාලක රාජවංශවලට සෘජුවම සම්බන්ධ වූ අතර ඉරාන ෂාහි යටත්වැසියන් සහ යටත්වැසියන් විය.[76] මධ්යම ආසියාව සහ බටහිර අතර ජාත්යන්තර වෙළඳ මාර්ග හරහා ඛානේට්වරු ඔවුන්ගේ කටයුතු පාලනය කළහ.[77]
ඉන් පසුව, මෙම ප්රදේශය ඉරාන සැන්ඩ්ස් සහ කජාර්වරුන්ගේ අනුප්රාප්තික පාලනය යටතේ පැවතුනි.[78] 18 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, අධිරාජ්ය රුසියාව ඉරානය සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය කෙරෙහි වඩාත් ආක්රමණශීලී භූ-දේශපාලනික ස්ථාවරයකට මාරු විය.[79] රුසියාව බොහෝ දුරට ඉරානයේ අතේ තිබූ කොකේසස් කලාපය අත්පත් කර ගැනීමට ක්රියාකාරීව උත්සාහ කළේය.[80] 1804 දී රුසියානුවන් ඉරාන ගංජා නගරය ආක්රමණය කර කොල්ල කෑ අතර, එය 1804–1813 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයට හේතු විය.[81] යුධමය වශයෙන් උසස් රුසියානුවන් යුද්ධය ජයග්රහණයකින් අවසන් කළහ.[82] කජාර් ඉරානයේ පරාජයෙන් පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුමට අනුව, ජෝර්ජියාව සහ ඩැගෙස්තානය සමඟ බොහෝ ඛනේට් වල ආධිපත්යය රුසියානු අධිරාජ්යයට භාර දීමට එයට සිදුවිය.[83]
19 වන සියවසේදී රුසියාව එය අත්පත් කර ගන්නා තෙක් අරස් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්රදේශය ඉරාන භූමියක් විය.[84][85][86][87][88][89] දශකයකට පමණ පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුම උල්ලංඝනය කරමින්, රුසියානුවන් ඉරානයේ එරිවන් ඛානේට් ආක්රමණය කළහ.[90][91] මෙය දෙදෙනා අතර අවසන් සතුරුකම් ඇති කළේය, එනම් 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස කජාර් ඉරානයට එරිවන් ඛානේට්, නක්චිවන් ඛානේට් සහ තාලිෂ් ඛානේට් හි ඉතිරි කොටස කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය අත්හැරීමට සිදු විය.[83] ඉරානයේ සිට සියලුම කොකේසියානු ප්රදේශ රුසියාවට ඇතුළත් කිරීමෙන් පසු, දෙක අතර මායිම අරස් ගඟේ ස්ථාපිත කරන ලදී.[92]
රුසියානු ආක්රමණය නොතකා, 19 වන සියවස පුරාම, රුසියානු ආක්රමණය නොතකා, බකු, ගංජා සහ ටිෆ්ලිස් (ටිබිලිසි, දැන් ජෝර්ජියාව) යන රුසියානු නගරවල ෂියා සහ සුන්නි බුද්ධිමතුන් අතර ඉරාන සංස්කෘතිය, සාහිත්යය සහ භාෂාව පිළිබඳ අවධානය පුළුල් ලෙස පැවතුනි.[93] එම සියවස තුළම, පශ්චාත් ඉරාන රුසියානු-අධිකාරී නැගෙනහිර කොකේසියාවේ, 19 වන සියවස අවසානයේ අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්යතාවයක් මතු විය.[94] රුසියානු ආක්රමණයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානියානුවන් වර්තමානයේ ජාතීන් දෙකක් අතර බෙදී සිටිති: ඉරානය සහ අසර්බයිජානය.[95]
පළමුවන ලෝක සංග්රාමයේදී රුසියානු අධිරාජ්යයේ බිඳවැටීමෙන් පසු, කෙටි කාලීන ට්රාන්ස්කෝකේසියානු ප්රජාතන්ත්රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය ප්රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය වර්තමාන අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ ආර්මේනියා ජනරජයන් සමන්විත විය. ඉන් පසුව 1918 මාර්තු 30 සිට අප්රේල් 2 දක්වා බකු සහ බකු ආණ්ඩුකාර ප්රදේශයේ යාබද ප්රදේශවල මාර්තු දින සංහාර[96][97] සිදු විය.[98] 1918 මැයි මාසයේදී ජනරජය විසුරුවා හරින විට, ප්රමුඛ මුසාවත් පක්ෂය අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය (ADR) ලෙස නිදහස ප්රකාශයට පත් කළ අතර, "අසර්බයිජාන්" යන නම භාවිතා කළ අතර, ADR ප්රකාශයට පත් කිරීමට පෙර සමකාලීන ඉරානයේ යාබද වයඹ දිග කලාපය හැඳින්වීමට පමණක් භාවිතා කරන ලදී.[99][100][101] ADR යනු මුස්ලිම් ලෝකයේ පළමු නූතන පාර්ලිමේන්තු ජනරජයයි.[84][102][103] පාර්ලිමේන්තුවේ වැදගත් ජයග්රහණ අතර කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය ව්යාප්ත කිරීම, ADR කාන්තාවන්ට පිරිමින්ට සමාන දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ලබා දුන් පළමු මුස්ලිම් ජාතිය බවට පත් කිරීම විය.[102] මුස්ලිම් නැගෙනහිර ප්රදේශයේ ආරම්භ කරන ලද පළමු නූතන විශ්වවිද්යාලය වන බකු රාජ්ය විශ්වවිද්යාලය මෙම කාලය තුළ ආරම්භ කරන ලදී.[102]
.gif)
1920 අප්රේල් 28 වන දින බොල්ෂෙවික් 11 වන සෝවියට් රතු හමුදාව එය ආක්රමණය කර අසර්බයිජාන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය පිහිටුවන තෙක් ස්වාධීන අසර්බයිජානය පැවතියේ මාස 23 ක් පමණි. අලුතින් පිහිටුවන ලද අසර්බයිජානියානු හමුදාවෙන් වැඩි කොටසක් කරබාක්හි ඇති වූ ආර්මේනියානු කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීමේ නිරත වුවද, අසර්බයිජානියානුවන් 1918-20 කෙටි නිදහස ඉක්මනින් හෝ පහසුවෙන් අත්හැරියේ නැත. රුසියානු නැවත අත්පත් කර ගැනීමකට එරෙහිව අසර්බයිජානියානු සොල්දාදුවන් 20,000 ක් පමණ මිය ගියහ.[104] ඊළඟ මුල් සෝවියට් කාලය තුළ, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්යතාවය ව්යාජ ලෙස සකස් කරන ලදී.[94]
1921 ඔක්තෝබර් 13 වන දින, රුසියාව, ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය සහ ජෝර්ජියාව යන සෝවියට් ජනරජයන් තුර්කිය සමඟ කාර්ස් ගිවිසුම ලෙස හැඳින්වෙන ගිවිසුමකට අත්සන් කළහ. කලින් ස්වාධීන අරාස් ජනරජය කාර්ස් ගිවිසුම මගින් අසර්බයිජාන් SSR තුළ නක්චිවන් ස්වයං පාලන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය බවට පත්වනු ඇත.[84][105] අනෙක් අතට, ආර්මේනියාවට සැන්ගෙසූර් කලාපය පිරිනමන ලද අතර තුර්කිය ග්යුම්රි (එවකට ඇලෙක්සැන්ඩ්රොපොල් ලෙස හැඳින්විණි) ආපසු ලබා දීමට එකඟ විය.[106]
දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයේ උපායමාර්ගික බලශක්ති ප්රතිපත්තියේ තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, නැගෙනහිර පෙරමුණේ සෝවියට් සංගමයේ තෙල්වලින් සියයට 80 ක් බකු විසින් සපයන ලදී. 1942 පෙබරවාරි මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ නියෝගය අනුව, අසර්බයිජානයේ තෙල් කර්මාන්තයේ සේවකයින් සහ සේවකයින් 500 කට වැඩි පිරිසකගේ කැපවීමට ඇණවුම් සහ පදක්කම් ප්රදානය කරන ලදී. ජර්මානු වෙර්මාච්ට් විසින් සිදු කරන ලද එඩෙල්වයිස් මෙහෙයුම බකු ඉලක්ක කළේ සෝවියට් සංගමයේ බලශක්ති (ඛනිජ තෙල්) ඩයිනමෝව ලෙස එහි වැදගත්කම නිසාය.[84] 1941 සිට 1945 දක්වා දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී සියලුම අසර්බයිජානියානුවන්ගෙන් පහෙන් එකක් සටන් කළහ. ආසන්න වශයෙන් 681,000 ක් (කාන්තාවන් 100,000 කට වැඩි පිරිසක්) පෙරමුණට ගිය අතර, ඒ වන විට අසර්බයිජානයේ මුළු ජනගහනය මිලියන 3.4 කි.[107] පෙරමුණේදී අසර්බයිජානියානුවන් 250,000 ක් පමණ මිය ගියහ. අසර්බයිජානියානුවන් 130 කට වැඩි පිරිසක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයන් ලෙස නම් කරන ලදී. අසර්බයිජානියානු මේජර් ජෙනරාල් අසි අස්ලනොව් දෙවරක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයා ලෙස සම්මාන ලැබීය.[108]
නිදහස
[සංස්කරණය]
මිහායිල් ගොර්බචෙව් විසින් ආරම්භ කරන ලද ග්ලාස්නොස්ට් දේශපාලනය අනුගමනය කරමින්, අසර්බයිජාන් එස්එස්ආර් හි ස්වයං පාලන කලාපයක් වන නාගෝර්නෝ-කරබාක්[109] ඇතුළු සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්රදේශවල සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ ජනවාර්ගික ගැටුම් වර්ධනය විය. දැනටමත් උණුසුම් ගැටුමකට මොස්කව් දක්වන උදාසීනත්වයට ප්රතිචාර වශයෙන් අසර්බයිජානයේ ඇති වූ කැළඹීම් හේතුවෙන් නිදහස සහ වෙන්වීම සඳහා ඉල්ලීම් ඇති වූ අතර එය බකුහි කළු ජනවාරි සිදුවීම් වලින් අවසන් විය.[110] පසුව 1990 දී, අසර්බයිජාන් SSR හි උත්තරීතර කවුන්සිලය "සෝවියට් සමාජවාදී" යන වචන මාතෘකාවෙන් ඉවත් කර, "අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ස්වෛරීභාවය ප්රකාශ කිරීම" සම්මත කර, අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ ධජය රාජ්ය ධජය ලෙස ප්රතිෂ්ඨාපනය කළේය.[111] 1991 දී මොස්කව්හි සිදු වූ අසාර්ථක සෝවියට් කුමන්ත්රණ උත්සාහයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානයේ උත්තරීතර කවුන්සිලය 1991 ඔක්තෝබර් 18 වන දින නිදහස් ප්රකාශයක් සම්මත කර ගත් අතර එය දෙසැම්බර් මාසයේදී රටපුරා ජනමත විචාරණයකින් තහවුරු කරන ලද අතර, සෝවියට් සංගමය දෙසැම්බර් 26 වන දින නිල වශයෙන් පැවතීම නතර විය.[111] ඔක්තෝබර් 18 වන දින රට එහි නිදහස් ප්රතිෂ්ඨාපන දිනය සමරයි.[112]
නිදහසේ මුල් වසර, ආර්මේනියාවේ සහාය ඇතිව නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරයක් සමඟ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් යටපත් විය.[113] 1994 දී සතුරුකම් අවසන් වන විට, නාගෝර්නෝ-කරබාක් ඇතුළුව අසර්බයිජානියානු භූමියෙන් සියයට 14–16ක් ආර්මේනියානුවන් විසින් පාලනය කරන ලදී.[114][115] යුද්ධය අතරතුර, මාලිබෙයිලි, ගුෂ්චුලර් සහ ගරාඩග්ලි හි සමූලඝාතන සහ කොජාලි සමූලඝාතන, බකු සංහාරය, මරගා සංහාරය සහ කිරොවාබාද් සංහාරය ඇතුළුව දෙපාර්ශ්වය විසින්ම බොහෝ කුරිරුකම් සහ සංහාර සිදු කරන ලදී.[116][117] තවද, ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයින් 30,000 ක් මිය ගිය අතර මිලියනයකට අධික පිරිසක් අවතැන් වූහ (අසර්බයිජානියානුවන් 800,000 කට වැඩි පිරිසක් සහ ආර්මේනියානුවන් 300,000 ක්).[118] එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩල යෝජනා හතරක් (822, 853, 874 සහ 884) "අසර්බයිජානයේ සියලුම වාඩිලාගෙන සිටින ප්රදේශවලින් සියලුම ආර්මේනියානු හමුදා වහාම ඉවත් කර ගැනීම" සඳහා ඉල්ලීම් කළේය.[119] 1990 ගණන්වලදී බොහෝ රුසියානුවන් සහ ආර්මේනියානුවන් සරණාගතයින් ලෙස අසර්බයිජානයෙන් පලා ගියහ.[120] 1970 සංගණනයට අනුව, අසර්බයිජානයේ ජනවාර්ගික රුසියානුවන් 510,000 ක් සහ ආර්මේනියානුවන් 484,000 ක් සිටියහ.[121]
අලියෙව් පවුල් පාලනය, 1993–වර්තමානය
[සංස්කරණය].png)
1993 දී, ප්රජාතන්ත්රවාදීව තේරී පත් වූ ජනාධිපති අබුල්ෆාස් එල්චිබේ, කර්නල් සූරත් හුසේනොව්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කැරැල්ලකින් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් අසර්බයිජානයේ හිටපු නායක හෙයිඩර් අලියෙව් බලයට පත් විය. 1994 දී, ඒ වන විට අගමැතිව සිටි හුසේනොව්, හෙයිඩර් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් හමුදා කුමන්ත්රණයක් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, ඔහු අත්අඩංගුවට ගෙන රාජද්රෝහී චෝදනාවට ලක් කරන ලදී.[122] 1995 දී, රුසියානු ඕමන් විශේෂ පොලිස් ඒකකයේ අණදෙන නිලධාරී රොව්ෂාන් ජවාඩොව් විසින් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් කුමන්ත්රණයක් උත්සාහ කරන ලදී. කුමන්ත්රණය වළක්වා ගත් අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ජවාඩොව් මිය ගොස් අසර්බයිජානයේ ඕමන් ඒකක විසුරුවා හරින ලදී.[123][124] ඒ සමඟම, පාලන නිලධරයේ පැතිර ගිය දූෂණයෙන් රට දූෂිත විය.[125] 1998 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, අලියෙව් දෙවන වාරය සඳහා නැවත තේරී පත් විය.
හෙයිඩර් අලියෙව්ගේ පුත් ඉල්හාම් අලියෙව්, 2003 දී ඔහුගේ පියා මිය ගිය විට, නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයේ සභාපතිවරයා මෙන්ම අසර්බයිජානයේ ජනාධිපති ධුරයට පත්විය. 2013 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඔහු තුන්වන වරටත් ජනාධිපති ධුරයට නැවත තේරී පත් විය.[126] 2018 අප්රේල් මාසයේදී, ප්රධාන විරුද්ධ පක්ෂ විසින් වංචනික ලෙස වර්ජනය කරන ලද මැතිවරණයෙන් අලියෙව් අඛණ්ඩව සිව්වන වරටත් බලය ලබා ගත්තේය.[127] 2020 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, නොවිසඳුණු නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුමේ ගැටුම් නාගෝර්නෝ-කරබාක් සම්බන්ධතා රේඛාව ඔස්සේ නැවත ආරම්භ විය. අසර්බයිජානයේ සහ ආර්මේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදා දෙකම හමුදා සහ සිවිල් වැසියන්ට හානි වාර්තා කළහ.[127] නාගෝර්නෝ-කරබාක් සටන් විරාම ගිවිසුම සහ අසර්බයිජානය සහ ආර්මේනියාව අතර සති හයක යුද්ධයේ අවසානය අසර්බයිජානයේ පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබූ අතර, ඔවුන් සැලකිය යුතු භෞමික ජයග්රහණ ලබා ගත්හ.[128][129] විශේෂයෙන් අසේරි-චිරාග්-ගුණේෂ්ලි තෙල් නිධිය සහ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් නිධිය සූරාකෑම සමඟ,[129] බොහෝ දියුණු ආර්ථිකයක් තිබියදීත්, අලියෙව් පවුල් පාලනය මැතිවරණ වංචා,[130] ඉහළ මට්ටමේ ආර්ථික අසමානතාවය[131] සහ දේශීය දූෂණය සම්බන්ධයෙන් විවේචනයට ලක්ව ඇත.[132] 2023 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, අසර්බයිජානය නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කැඩී ගිය ආර්ට්සාක් ජනරජයට එරෙහිව ප්රහාරයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස 2024 ජනවාරි 1 වන දින ආර්ට්සාක් විසුරුවා හැර නැවත ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර සියලුම වාර්ගික ආර්මේනියානුවන් පාහේ කලාපයෙන් පලා ගියහ.[133][134][135]
2025 අගෝස්තු 8 වන දින, අසර්බයිජානියානු ජනාධිපති ඉල්හාම් අලියෙව් සහ ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යන් ධවල මන්දිරයේදී ඒකාබද්ධ ප්රකාශයක් අත්සන් කළ අතර,[136] ට්රම්ප් පරිපාලනය විසින් පහසුකම් සපයන ලද සාම ගිවිසුමකට කැපවී, දෙරට අතර දශක හතරකට ආසන්න ගැටුමක් අවසන් කරනු ඇත.[137]
භූගෝලය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානය බටහිර ආසියාව සහ නැගෙනහිර යුරෝපය හරහා ගමන් කරන යුරේසියාවේ දකුණු කොකේසස් කලාපයේ පිහිටා ඇත. එය අක්ෂාංශ 38° සහ 42° N සහ දේශාංශ 44° සහ 51° E අතර පිහිටා ඇත. අසර්බයිජානයේ භූමි මායිම්වල පරිමිතිය කිලෝමීටර් 2,648 (සැතපුම් 1,645) වන අතර, එයින් කිලෝමීටර් 1,007 (සැතපුම් 626) ආර්මේනියාව සමඟ, කිලෝමීටර් 756 (සැතපුම් 470) ඉරානය සමග, ජෝර්ජියාව සමඟ කිලෝමීටර් 480, රුසියාව සමඟ කිලෝමීටර් 390 (සැතපුම් 242) සහ තුර්කිය සමඟ කිලෝමීටර් 15 (සැතපුම් 9) වේ.[139] වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 800 (සැතපුම් 497) දක්වා විහිදෙන අතර, කැස්පියන් මුහුදේ අසර්බයිජානියානු කොටසේ පළලම ප්රදේශයේ දිග කිලෝමීටර් 456 (සැතපුම් 283) වේ.[139] රටට ගොඩබිම් සහිත එක්ස්ක්ලේව් එකක් ඇත, නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජය.[140]
අසර්බයිජානයේ භෞතික ලක්ෂණ තුනක් ආධිපත්යය දරයි: නැගෙනහිරින් ස්වාභාවික මායිමක් වන වෙරළ තීරය කැස්පියන් මුහුද; උතුරින් මහා කොකේසස් කඳු වැටිය; සහ රටේ මධ්යයේ ඇති පුළුල් පැතලි බිම්. කඳු වැටි තුනක් ඇත: මහා සහ කුඩා කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳු, එක්ව රටෙන් ආසන්න වශයෙන් 40% ක් ආවරණය කරයි.[141] උසම කඳු මුදුන බසාර්ඩුසු කන්ද මීටර් 4,466 (අඩි 14,652) වන අතර පහළම ස්ථානය කැස්පියන් මුහුදේ −28 m (−92 ft) වේ. පෘථිවියේ ඇති සියලුම මඩ ගිනි කඳු වලින් අඩක් පමණ අසර්බයිජානයේ සංකේන්ද්රණය වී ඇති අතර, මෙම ගිනි කඳු නව ස්වභාවධර්මයේ පුදුම 7 සඳහා නාමයෝජනා අතර විය.[142]
ප්රධාන ජල මූලාශ්ර වන්නේ මතුපිට ජලයයි. 8,350 ගංගාවලින් 24 ක් පමණක් දිගින් කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) ට වඩා වැඩිය.[141] සියලුම ගංගා කැස්පියන් මුහුදට ගලා යයි.[141] විශාලතම විල වර්ග කිලෝමීටර 67 (වර්ග සැතපුම් 26) වන අතර දිගම ගංගාව කුර් වන අතර එය කිලෝමීටර 1,515 (සැතපුම් 941) වන අතර එය ආර්මේනියාව සමඟ මායිම් වේ. අසර්බයිජානයේ කැස්පියන් මුහුද දිගේ දූපත් කිහිපයක් ඇති අතර ඒවා බොහෝ දුරට බකු දූපත් සමූහයේ පිහිටා ඇත.
1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ පරිසරය ආරක්ෂා කිරීමට රජය පියවර ගෙන තිබේ. බකු-ටිබිලිසි-සෙයිහාන් නල මාර්ගය මගින් සපයන ලද ආදායම හරහා රාජ්ය අයවැය වැඩි වූ 2001 න් පසු ජාතික පරිසර ආරක්ෂාව වේගවත් විය. වසර හතරක් ඇතුළත, ආරක්ෂිත ප්රදේශ දෙගුණ වී ඇති අතර දැන් රටේ භූමි ප්රමාණයෙන් සියයට අටක් වේ. 2001 සිට රජය විශාල සංචිත හතක් පිහිටුවා ඇති අතර පාරිසරික ආරක්ෂාව සඳහා වෙන් කර ඇති අයවැය අංශය දෙගුණයකට ආසන්නව වැඩි කර ඇත.[143]
භූ දර්ශනය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානය විවිධාකාර භූ දර්ශන සඳහා නිවහන වේ. භූමියෙන් අඩකට වඩා කඳු වැටි, කඳු මුදුන්, උස්බිම් සහ සානු වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා මීටර් 400–1,000 (මැද සහ පහළ පහත් බිම් ඇතුළුව) මට්ටම් දක්වා ඉහළ යයි, සමහර ස්ථානවල (තාලිස්, ජෙයිරන්චෝල්-අජිනෝහුර් සහ ලන්ගාබිස්-අලට් පෙරබිම්) මීටර් 100–120 දක්වා සහ අනෙක් ඒවා මීටර් 0–50 සහ ඊට ඉහළ (කොබුස්තාන්, අබ්ෂෙරොන්). අසර්බයිජානයේ ඉතිරි භූමි ප්රදේශය තැනිතලා සහ පහත් බිම් වලින් සමන්විත වේ. කොකේසස් කලාපය තුළ උන්නතාංශය කැස්පියන් මුහුදු වෙරළ තීරයේ මීටර් −28 සිට මීටර් 4,466 දක්වා (බසාර්ඩුසු කඳු මුදුන) වෙනස් වේ.[144][145]
දේශගුණයට ස්කැන්ඩිනේවියානු ප්රතිචක්රාවාටයේ සීතල ආක්ටික් වායු ස්කන්ධ, සයිබීරියානු ප්රතිචක්රාවාටයේ සෞම්ය වායු ස්කන්ධ සහ මධ්යම ආසියානු ප්රතිචක්රවාතයේ බලපෑම ඇත.[146][147][148] අසර්බයිජානයේ භූ දර්ශනය රට තුළට වායු ස්කන්ධ ඇතුළු වන ආකාරය කෙරෙහි බලපායි.[146] මහා කොකේසස් උතුරෙන් එන සීතල වායු ස්කන්ධවල සෘජු බලපෑම් වලින් රට ආරක්ෂා කරයි. එමඟින් රටේ බොහෝ කඳු පාමුල සහ තැනිතලා ප්රදේශවල උපනිවර්තන දේශගුණයක් ඇති වේ. මේ අතර, තැනිතලා සහ කඳු පාමුල ඉහළ සූර්ය විකිරණ අනුපාත මගින් සංලක්ෂිත වේ.[149][150]
පවතින දේශගුණික කලාප එකොළහෙන් නවයක්ම අසර්බයිජානයේ පවතී.[151] නිරපේක්ෂ අවම උෂ්ණත්වයන් (−33 °C හෝ −27.4 °F) සහ නිරපේක්ෂ උපරිම උෂ්ණත්වයන් යන දෙකම නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ කලාප වන ජුල්ෆා සහ ඕර්ඩුබාද් හි නිරීක්ෂණය විය.[151] උපරිම වාර්ෂික වර්ෂාපතනය ලංකරන් (මි.මී. 1,600 සිට 1,800 දක්වා හෝ අඟල් 63 සිට 71 දක්වා) සහ අවම වශයෙන් අබ්ෂෙරොන් (මි.මී. 200 සිට 350 දක්වා හෝ අඟල් 7.9 සිට 13.8 දක්වා) හි වැටේ.[151][152][153]
ගංගා සහ විල් අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල ප්රධාන කොටස සාදයි; ඒවා දිගු භූ විද්යාත්මක කාල රාමුවක් තුළ නිර්මාණය වූ අතර එම කාලය පුරා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. රට පුරා දක්නට ලැබෙන පුරාණ ගංගාවල නටබුන් මගින් මෙය සනාථ වේ. ස්වාභාවික බලවේග සහ මිනිසා විසින් හඳුන්වා දුන් කාර්මික ක්රියාකාරකම්වල බලපෑම යටතේ ජල පද්ධති නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතී. ඇළ මාර්ග සහ පොකුණු අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල කොටසකි. ජල සැපයුම සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, අසර්බයිජානය ලෝකයේ සාමාන්යයට වඩා අඩුය, වසරකට වර්ග කිලෝමීටරයකට ආසන්න වශයෙන් ඝන මීටර් 100,000 (ඝන අඩි 3,531,467) ජලය ලැබේ.[151] සියලුම විශාල ජල ජලාශ ඉදිකර ඇත්තේ කුර් මත ය. අසර්බයිජානයේ ජලවිද්යාව කැස්පියන් මුහුදු ද්රෝණියට අයත් වේ.
කුරා සහ අරස් අසර්බයිජානයේ ප්රධාන ගංගා වේ. ඒවා කුරා-අරස් පහත් බිම් හරහා ගලා යයි. කැස්පියන් මුහුදට කෙලින්ම ගලා යන ගංගා ප්රධාන වශයෙන් මේජර් කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳුකරයේ ඊසානදිග බෑවුමෙන් ආරම්භ වී සමුර්–දෙවෙචි සහ ලංකරන් පහත් බිම් දිගේ ගලා යයි.[154][155]
"දැවෙන කන්ද" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇති යනාර් ඩැග් යනු, බකු අසල කැස්පියන් මුහුදේ අබ්ෂෙරොන් අර්ධද්වීපයේ කඳු බෑවුමක අඛණ්ඩව දැල්වෙන ස්වාභාවික වායු ගින්නකි, එය "ගිනි දේශය" ලෙස හැඳින්වේ. සිහින්, සිදුරු සහිත වැලිගල් තට්ටුවකින් ගිනිදැල් වාතයට ගලා යයි. එය බකු ප්රදේශයට පැමිණෙන සංචාරකයින් සඳහා සංචාරක ආකර්ෂණයකි.[156]
ජෛව විවිධත්වය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානයේ සත්ව ජීවිතයේ පොහොසත්කම සහ විවිධත්වය පිළිබඳ පළමු වාර්තා නැගෙනහිර සංචාරකයින්ගේ සංචාරක සටහන් වලින් සොයාගත හැකිය. වාස්තු විද්යාත්මක ස්මාරක, පුරාණ පාෂාණ සහ ගල් මත සත්ව කැටයම් වර්තමානය දක්වාම පවතී. අසර්බයිජානයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ පිළිබඳ පළමු තොරතුරු 17 වන සියවසේ අසර්බයිජානයට ස්වභාව විද්යාඥයින් කළ සංචාර වලදී රැස් කරන ලදී.[141]
අසර්බයිජානයේ වාර්තා වී වර්ගීකරණය කර ඇති ක්ෂීරපායින් විශේෂ 106ක්, මත්ස්ය විශේෂ 97ක්, පක්ෂි විශේෂ 363ක්, උභයජීවී විශේෂ 10ක් සහ උරග විශේෂ 52ක් ඇත.[141] අසර්බයිජානයේ ජාතික සත්වයා වන්නේ අසර්බයිජානයට ආවේණික කඳු-පඩිපෙළ ධාවන සහ අශ්වාරෝහක අශ්වයෙකි. කරබාක් අශ්වයා එහි හොඳ කෝපය, වේගය, අලංකාරය සහ බුද්ධිය සඳහා කීර්තියක් ඇත. එය පැරණිතම අභිජනනයකි, පුරාණ ලෝකයට අයත් සම්භවයක් ඇත, නමුත් අද අශ්වයා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයකි.[157]
අසර්බයිජානයේ ශාක විශේෂ ඉහළ ශාක විශේෂ 4,500කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. අසර්බයිජානයේ අද්විතීය දේශගුණය හේතුවෙන්, දකුණු කොකේසස්හි අනෙකුත් ජනරජවල ශාක විශේෂවලට වඩා ශාක විශේෂ ගණනින් බෙහෙවින් පොහොසත් ය. මුළු කොකේසස්හිම වැඩෙන විශේෂවලින් සියයට හැට හයක් අසර්බයිජානයේ සොයාගත හැකිය.[158] රට පරිසර කලාප හතරක් තුළ පිහිටා ඇත: කැස්පියන් හිර්කානියානු මිශ්ර වනාන්තර, කොකේසස් මිශ්ර වනාන්තර, නැගෙනහිර ඇනටෝලියානු කඳුකර පඩිපෙළ සහ අසර්බයිජාන් පඳුරු කාන්තාරය සහ පඩිපෙළ.[159]
2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්ය ලකුණු 6.55/10 ක් වූ අසර්බයිජානය, රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 72 වන ස්ථානයට පත් කළේය.[160] වන ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 14.% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 1,131,770 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 944,740 (හෙක්ටයාර) ට වඩා ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී, ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 826,200 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 305,570 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 0% ක් ප්රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) ලෙස වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 33% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 දී, වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% ක හිමිකාරිත්වයක් වෙනත් හෝ නොදන්නා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති බවත් වාර්තා විය.[161][162]
රජය සහ දේශපාලනය
[සංස්කරණය]_(cropped).jpg)
ජනාධිපති
_(1x1_cropped).jpg){kind=spacer}
උප ජනාධිපති
.jpg)
අගමැති
අසර්බයිජානයේ රජය ප්රායෝගිකව ඒකාධිපති පාලන තන්ත්රයක් ලෙස ක්රියා කරයි;[163][164][165][166] එය නිතිපතා මැතිවරණ පැවැත්වුවද, මේවා මැතිවරණ වංචා සහ අනෙකුත් අසාධාරණ මැතිවරණ භාවිතයන්ගෙන් විනාශ වේ.[167][168][169][170][171][172][173] 1993 සිට අඛණ්ඩව හෙයිඩර් අලියෙව් විසින් පිහිටුවන ලද අලියෙව් දේශපාලන පවුල සහ නව අසර්බයිජාන් පක්ෂය (යෙනී අසර්බයිකාන් පාර්ටියාසි, YAP) විසින් රජය පාලනය කර ඇත.[174] එය "නිදහස් නොවන" ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත්තේ ෆ්රීඩම් හවුස් විසිනි,[175][176] එය 2024 දී ගෝලීය නිදහස් ලකුණු මත 7/100 ශ්රේණිගත කළ අතර, එහි පාලන තන්ත්රය ඒකාධිපති ලෙස හැඳින්වීය.[177]
දේශපාලන පද්ධතියේ ව්යුහාත්මක සැකැස්ම 1995 නොවැම්බර් 12 වන දින ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සම්මත කිරීමෙන් අවසන් විය. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 23 වන වගන්තියට අනුව, රාජ්ය සංකේත වන්නේ ධජය, ලාංඡනය සහ ජාතික ගීය ය. රාජ්ය බලය නීතියෙන් සීමා කර ඇත්තේ අභ්යන්තර ගැටළු සඳහා පමණි, නමුත් ජාත්යන්තර කටයුතු ජාත්යන්තර ගිවිසුම්වල විධිවිධාන මගින් ද සීමා කර ඇත.[178]
අසර්බයිජානයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ එය විධායක, ව්යවස්ථාදායක සහ අධිකරණ යන බල ශාඛා තුනක් සහිත ජනාධිපති ජනරජයක් බවයි. ව්යවස්ථාදායක බලය නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ ඒක මණ්ඩල ජාතික සභාව සහ උත්තරීතර ජාතික සභාව විසින් දරනු ලැබේ. මිලි මජ්ලිස් ලෙස හඳුන්වන අසර්බයිජාන් පාර්ලිමේන්තුව, බහුතර ඡන්දයෙන් තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 125 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, තේරී පත් වූ සෑම සාමාජිකයෙකුටම වසර පහක කාලයක් පවතී. මැතිවරණ සෑම වසර පහකට වරක් නොවැම්බර් පළමු ඉරිදා පැවැත්වේ. රජය පිහිටුවීම සඳහා පාර්ලිමේන්තුව වගකිව යුතු නොවේ, නමුත් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට මිලි මජ්ලිස් විසින් අමාත්ය මණ්ඩලයේ අනුමැතිය අවශ්ය වේ.[179] නව අසර්බයිජාන් පක්ෂය සහ පාලක රජයට පක්ෂපාතී ස්වාධීන පුද්ගලයින්, දැනට පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 125 න් සියල්ලම පාහේ හිමිකරගෙන සිටිති. 2010 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, විරුද්ධ පක්ෂ වන මුසාවත් සහ අසර්බයිජානියානු ජනප්රිය පෙරමුණු පක්ෂය එක ආසනයක්වත් දිනා ගැනීමට අපොහොසත් විය. මැතිවරණයට පෙර සහ මැතිවරණ දිනයේදී යුරෝපීය නිරීක්ෂකයින් බොහෝ අක්රමිකතා සොයා ගත්හ.[180]
විධායක බලය සෘජු මැතිවරණ මගින් වසර හතක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා සහ අගමැති විසින් දරනු ලැබේ. ජනාධිපතිවරයාට සහ ජාතික සභාවට වගකිව යුතු සාමූහික විධායක ආයතනයක් වන කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීමට බලය ඇත.[181] කැබිනට් මණ්ඩලය ප්රධාන වශයෙන් අගමැති, ඔහුගේ නියෝජිතයින් සහ අමාත්යවරුන්ගෙන් සමන්විත වේ. අසර්බයිජානයේ 8 වන රජය එහි වත්මන් සැකැස්මේ පරිපාලනයයි. ජනාධිපතිවරයාට ජාතික සභාව විසුරුවා හැරීමට අයිතියක් නැත, නමුත් එහි තීරණ නිෂේධ කිරීමට අයිතිය ඇත. ජනාධිපති නිෂේධ බලය අභිබවා යාමට, පාර්ලිමේන්තුවට ඡන්ද 95 ක බහුතරයක් තිබිය යුතුය. අධිකරණ බලය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය, ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ආර්ථික අධිකරණය වෙත පැවරී ඇත. මෙම අධිකරණවල විනිසුරුවන් නම් කරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසිනි.
අසර්බයිජානයේ පාලන ක්රමය නාමිකව ද්වි-ස්ථර ලෙස හැඳින්විය හැක. රජයේ ඉහළම හෝ ඉහළම ස්ථරය වන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ ප්රධානත්වයෙන් යුත් විධායක බලයයි. ප්රාදේශීය විධායක අධිකාරිය යනු විධායක බලයේ අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පමණි. 1999 ජුනි 16 වන දින සම්මත කරන ලද ප්රාදේශීය විධායක අධිකාරිය (යර්ලි ඉක්රා හකිමියාටි) පිළිබඳ ප්රාදේශීය රාජ්ය පරිපාලනයේ නෛතික තත්ත්වය මෙම විධිවිධානය තීරණය කරයි. 2012 ජුනි මාසයේදී, ජනාධිපතිවරයා විසින් ප්රාදේශීය කටයුතුවලදී ඔවුන්ගේ ප්රමුඛ ස්ථානය ශක්තිමත් කරමින්, ප්රාදේශීය විධායක බලධාරීන්ට අමතර බලතල ලබා දෙන රෙගුලාසියක් අනුමත කරන ලදී.[182] ආරක්ෂක මණ්ඩලය ජනාධිපතිවරයා යටතේ සාකච්ඡාමය ආයතනය වන අතර, ඔහු එය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව සංවිධානය කරයි. එය 1997 අප්රේල් 10 වන දින පිහිටුවන ලදී. පරිපාලන දෙපාර්තමේන්තුව ජනාධිපති කාර්යාලයේ කොටසක් නොවන නමුත් ජනාධිපතිවරයාගේ සහ ඔහුගේ කාර්යාලයේ මූල්ය, තාක්ෂණික සහ මූල්ය කටයුතු කළමනාකරණය කරයි.[183]
විදේශ සබඳතා
[සංස්කරණය].jpg)
කෙටි කාලීන අසර්බයිජාන් ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය රටවල් හයක් සමඟ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා ඇති කර ගැනීමට සමත් වූ අතර, ජර්මනියට සහ ෆින්ලන්තයට රාජ්ය තාන්ත්රික නියෝජිතයන් යවන ලදී.[184] බිඳ වැටෙන සෝවියට් සංගමයෙන් අසර්බයිජානයේ නිදහස ජාත්යන්තරව පිළිගැනීමේ ක්රියාවලිය ආසන්න වශයෙන් වසරක් පැවතුනි. අසර්බයිජානය පිළිගත් මෑත කාලීන රට වූයේ 1996 නොවැම්බර් 6 වන දින බහරේනයයි.[185] අන්යෝන්ය දූත මණ්ඩල හුවමාරුව ඇතුළුව පූර්ණ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා මුලින්ම ස්ථාපිත කරන ලද්දේ තුර්කිය, පකිස්ථානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ඉරානය[184] සහ ඊශ්රායලය සමඟය.[186] අසර්බයිජානය තුර්කිය සමඟ ඇති "විශේෂ සම්බන්ධතාවය" කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු කර ඇත.[187][188]
අසර්බයිජානය මේ වන විට රටවල් 158 ක් සමඟ රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා පවත්වන අතර ජාත්යන්තර සංවිධාන 38 ක සාමාජිකත්වය දරයි.[189] එය නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්යාපාරයේ සහ ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ නිරීක්ෂක තත්ත්වය දරන අතර ජාත්යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමයේ වාර්තාකරුවෙකි.[189] 2006 මැයි 9 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් අසර්බයිජානය අලුතින් පිහිටුවන ලද මානව හිමිකම් කවුන්සිලයේ සාමාජිකත්වයට තේරී පත් විය. ධූර කාලය 2006 ජුනි 19 වන දින ආරම්භ විය.[190] රටවල් 155 ක සහාය ඇතිව 2011 දී අසර්බයිජානය එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන සාමාජිකයෙකු ලෙස ප්රථම වරට තේරී පත් විය.
විදේශ ප්රතිපත්ති ප්රමුඛතා අතරට, පළමුවෙන්ම, එහි භෞමික අඛණ්ඩතාව ප්රතිෂ්ඨාපනය කිරීම ඇතුළත් වේ; නාගෝර්නෝ-කරබාක් සහ නාගෝර්නෝ-කරබාක් අවට අසර්බයිජානයේ තවත් ප්රදේශ හතක් අත්පත් කර ගැනීමේ ප්රතිවිපාක ඉවත් කිරීම;[191][192] යුරෝපීය සහ යුරෝ-අත්ලාන්තික් ව්යුහයට ඒකාබද්ධ වීම; ජාත්යන්තර ආරක්ෂාවට දායකත්වය; ජාත්යන්තර සංවිධාන සමඟ සහයෝගීතාවය; කලාපීය සහයෝගීතාවය සහ ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා; ආරක්ෂක හැකියාව ශක්තිමත් කිරීම; දේශීය ප්රතිපත්ති ක්රම මගින් ආරක්ෂාව ප්රවර්ධනය කිරීම; ප්රජාතන්ත්රවාදය ශක්තිමත් කිරීම; ජනවාර්ගික හා ආගමික ඉවසීම ආරක්ෂා කිරීම; විද්යාත්මක, අධ්යාපනික සහ සංස්කෘතික ප්රතිපත්ති සහ සදාචාරාත්මක වටිනාකම් ආරක්ෂා කිරීම; ආර්ථික හා සමාජ සංවර්ධනය; අභ්යන්තර හා දේශසීමා ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම; සහ සංක්රමණය, බලශක්ති සහ ප්රවාහන ආරක්ෂක ප්රතිපත්තිය.[191]
අසර්බයිජානය ජාත්යන්තර ත්රස්තවාදයට එරෙහිව සටන් කරන ජාත්යන්තර සන්ධානවල ක්රියාකාරී සාමාජිකයෙකු වන අතර සැප්තැම්බර් 11 ප්රහාරයෙන් පසු සහාය ලබා දුන් පළමු රටවලින් එකකි.[193] කොසෝවෝ, ඇෆ්ගනිස්ථානය සහ ඉරාකයේ සාම සාධක කටයුතු සඳහා දායක වෙමින් නේටෝවේ සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනේ ක්රියාකාරී සාමාජිකයෙකු වන රටකි. අසර්බයිජානය 2001 සිට යුරෝපීය කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර යුරෝපීය සංගමය සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වාගෙන යයි. අවසානයේ යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය සඳහා ඉල්ලුම් කළ හැකිය.[191]
2021 ජූලි 1 වන දින, එක්සත් ජනපද කොන්ග්රසය 2012 සිට වොෂින්ටනය අසර්බයිජානයට යවා ඇති හමුදා ආධාර කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරන නීති සම්පාදනය කළේය. මෙයට හේතුව ආර්මේනියාවට ලැබෙන පැකේජ සැලකිය යුතු ලෙස කුඩා වීමයි.[194]
විදේශයන්හි තම අරමුණු ප්රවර්ධනය කිරීම සඳහා සහ රට තුළ මැතිවරණ නීත්යානුකූල කිරීම සඳහා විදේශ නිලධාරීන්ට සහ රාජ්ය තාන්ත්රිකයින්ට අල්ලස් ලබා දීම සම්බන්ධයෙන් අසර්බයිජානය දැඩි ලෙස විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, එය කේවියර් රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවය ලෙස හැඳින්වේ.[195][196][197][198] අසර්බයිජානියානු රෙදි සෝදන යන්ත්ර මුදල් විශුද්ධිකරණ මෙහෙයුමට අසර්බයිජානියානු රජයේ මහජන සම්බන්ධතා අවශ්යතා සඳහා සේවය කිරීම සඳහා විදේශීය දේශපාලනඥයින්ට සහ මාධ්යවේදීන්ට අල්ලස් ලබා දීම ඇතුළත් විය.[199]
හමුදා
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජාන ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ ජාතික හමුදාව 1918 ජුනි 26 වන දින නිර්මාණය කරන ලදී.[200][201] සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු අසර්බයිජානය නිදහස ලබා ගත් විට, අසර්බයිජාන ජනරජයේ සන්නද්ධ හමුදා 1991 ඔක්තෝබර් 9 වන දින සන්නද්ධ හමුදා පිළිබඳ නීතියට අනුව නිර්මාණය කරන ලදී.[202] කෙටි කාලීන ජාතික හමුදාව පිහිටුවීමේ මුල් දිනය හමුදා දිනය (ජුනි 26) ලෙස සමරනු ලැබේ.[203] 2021 වන විට, අසර්බයිජානයේ එහි සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ක්රියාකාරී පුද්ගලයින් 126,000 ක් සිටියහ. පැරාමිලිටරි භටයින් 17,000 ක් සහ සංචිත පුද්ගලයින් 330,00 ක් ද සිටිති.[204] සන්නද්ධ හමුදාවන්ට ශාඛා තුනක් ඇත: භූමි බලකායන්, ගුවන් හමුදාවන් සහ නාවික හමුදාව. ඊට අමතරව, අවශ්ය විටෙක රාජ්ය ආරක්ෂාව සඳහා සම්බන්ධ විය හැකි හමුදා උප කණ්ඩායම් කිහිපයක් සන්නද්ධ හමුදාවන්ට අයත් වේ. මේවා අභ්යන්තර කටයුතු අමාත්යාංශයේ සහ වෙරළාරක්ෂක බලකාය ද ඇතුළත් රාජ්ය දේශසීමා සේවයේ අභ්යන්තර භට පිරිස් වේ.[205] අසර්බයිජානියානු ජාතික ආරක්ෂක බලකාය යනු ජනාධිපතිවරයාට යටත් ආයතනයක් වන විශේෂ රාජ්ය ආරක්ෂක සේවයේ අර්ධ ස්වාධීන ආයතනයක් ලෙස ක්රියාත්මක වන පැරාමිලිටරි බලකායකි.[206]
යුරෝපයේ සාම්ප්රදායික සන්නද්ධ හමුදා පිළිබඳ ගිවිසුමට අසර්බයිජානය අනුගත වන අතර සියලුම ප්රධාන ජාත්යන්තර අවි සහ අවි ගිවිසුම් අත්සන් කර ඇත. සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්වය සහ පුද්ගල හවුල්කාරිත්ව ක්රියාකාරී සැලැස්ම/pfp සහ ipa වැනි වැඩසටහන් වලදී අසර්බයිජානය නේටෝව සමඟ සමීපව සහයෝගයෙන් කටයුතු කරයි. අසර්බයිජානය ඉරාකයේ එහි සාම සාධක හමුදා 151 ක් සහ ඇෆ්ගනිස්ථානයේ තවත් 184 ක් යොදවා ඇත.[207]
අසර්බයිජානය 2020 වන විට එහි ආරක්ෂක අයවැය සඳහා ඩොලර් බිලියන 2.24 ක් වියදම් කළේය,[208] එය එහි මුළු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.4% ක් වූ අතර,[209] සහ සාමාන්ය රජයේ වියදමෙන් 12.7% ක් පමණ විය.[210] අසර්බයිජානියානු ආරක්ෂක කර්මාන්තය කුඩා අවි, කාලතුවක්කු පද්ධති, ටැංකි, සන්නාහ සහ රාත්රී දර්ශන උපාංග, ගුවන් බෝම්බ, UAV/මිනිසුන් රහිත ගුවන් වාහන, විවිධ හමුදා වාහන සහ හමුදා ගුවන් යානා සහ හෙලිකොප්ටර් නිෂ්පාදනය කරයි.[211][212][213][214]
මානව අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස
[සංස්කරණය].jpg)
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව භාෂණයේ නිදහස සහතික කරන බව ප්රකාශ කරයි, නමුත් එය ප්රායෝගිකව ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 2014 දී මාධ්ය සහ මාධ්ය නිදහස වසර ගණනාවක් පහත වැටීමෙන් පසු, යුරෝපීය කවුන්සිලයේ අමාත්ය කමිටුවට (2014 මැයි-නොවැම්බර්) රට නායකත්වය දුන් විට පවා, ඕනෑම විරුද්ධත්වයක් සහ විවේචනයක් නිහඬ කිරීම සඳහා රජයේ ව්යාපාරයක් යටතේ මාධ්ය පරිසරය වේගයෙන් පිරිහී ගියේය. මාධ්යවේදීන්ට එරෙහි ප්රචණ්ඩත්වය සඳහා ව්යාජ නීතිමය චෝදනා සහ දඬුවම් නොලැබීම සාමාන්ය දෙයක් ලෙස පවතී.[215] සියලුම විදේශීය විකාශන රට තුළ තහනම් කර ඇත.[216] 2013 ෆ්රීඩම් හවුස් ෆ්රීඩම් ඔෆ් ද ප්රෙස් වාර්තාවට අනුව, අසර්බයිජානයේ මාධ්ය නිදහසේ තත්ත්වය "නිදහස් නොවේ", සහ අසර්බයිජානය රටවල් 196 න් 177 වන ස්ථානයේ සිටී.[217] 2025 දී, අසර්බයිජානයේ දේශපාලන සිරකරුවන් 375 ක් සිටියහ.[218] රේඩියෝ ෆ්රී යුරෝප්/රේඩියෝ ලිබර්ටි සහ වොයිස් ඔෆ් ඇමරිකා අසර්බයිජානයේ තහනම් කර ඇත.[219] අසර්බයිජානයේ LGBT පුද්ගලයින්ට එරෙහිව වෙනස්කම් කිරීම පුළුල්ව පැතිර පවතී.[220][221]
ක්රිස්තියානි ධර්මය නිල වශයෙන් පිළිගැනේ. සිරගත කිරීමේ අවදානම යටතේ හමුවීමට අවසර දීම සඳහා සියලුම ආගමික ප්රජාවන් ලියාපදිංචි විය යුතුය. මෙම ලියාපදිංචිය බොහෝ විට ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබේ.[222][223]
.jpg)
මයිඩාන් රූපවාහිනී මාධ්යවේදීන්ට එරෙහිව ආරම්භ කරන ලද අපරාධ නඩුවක කොටසක් ලෙස අසර්බයිජානියානු මාධ්යවේදිනියක වන කයාලා අගයේවා 2024 දෙසැම්බර් මාසයේදී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. මාධ්යවේදීන් ආරක්ෂා කිරීමේ කමිටුවට අනුව, 2015 දී යුරෝපයේ වැඩිම මාධ්යවේදීන් සංඛ්යාවක් සිරගත කර ඇත්තේ අසර්බයිජානය වන අතර එය ඉරානය සහ චීනයට වඩා ලෝකයේ 5 වන වඩාත්ම වාරණය කරන ලද රටයි.[224] අසර්බයිජානයේ COVID-19 වසංගතය වාර්තා කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනාත්මක මාධ්යවේදීන් කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.[225][226] ස්වාධීන අබ්සාස් මීඩියා, ටොප්ලම් ටීවී සහ මේඩන් ටීවී හි මාධ්යවේදීන්ට 2024 සහ 2025 දී ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් සංවිධාන අසාධාරණ ලෙස විස්තර කළ නඩු විභාගවලදී නඩු පවරන ලදී.[227][228][229]
2015 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇම්නෙස්ටි ජාත්යන්තර පර්යේෂකයෙකු විසින් නිකුත් කරන ලද වාර්තාවකින් පෙන්වා දෙන්නේ "... පසුගිය වසර කිහිපය තුළ අසර්බයිජානයේ මානව හිමිකම් දැඩි ලෙස පිරිහීම. කණගාටුදායක ලෙස අසර්බයිජානයට පෙර නොවූ විරූ මට්ටමේ මර්දනයකින් ගැලවීමට ඉඩ දී ඇති අතර එම ක්රියාවලියේදී එහි සිවිල් සමාජය පාහේ අතුගා දැමීමට ඉඩ දී ඇත."[230] ඇම්නෙස්ටි හි 2015/16 වාර්ෂික වාර්තාවේ[231] රට පිළිබඳව සඳහන් වූයේ "... දේශපාලන විසම්මුතියට හිංසා කිරීම දිගටම පැවතුනි. මානව හිමිකම් සංවිධානවලට ඔවුන්ගේ වැඩ නැවත ආරම්භ කිරීමට නොහැකි විය. වසර අවසානයේදී අවම වශයෙන් හෘද සාක්ෂියේ සිරකරුවන් 18 දෙනෙකු රැඳවුම් භාරයේ සිටියහ. ස්වාධීන මාධ්යවේදීන්ට සහ ක්රියාකාරීන්ට එරෙහිව පළිගැනීම් රට තුළ සහ විදේශයන්හි දිගටම පැවති අතර, ඔවුන්ගේ පවුලේ සාමාජිකයින්ට ද හිරිහැර හා අත්අඩංගුවට ගැනීම්වලට මුහුණ දීමට සිදු විය. ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් නිරීක්ෂකයින් තහනම් කර රටින් නෙරපා හරින ලදී. වධහිංසා පැමිණවීම් සහ අනෙකුත් අයහපත් සැලකිලි පිළිබඳ වාර්තා දිගටම පැවතුනි."[232]
2017 අප්රේල් මාසයේදී ගාඩියන් පුවත්පත වාර්තා කළේ, "ප්රමුඛ යුරෝපීයයන්ට ගෙවීමට, සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට සහ පාරාන්ධ බ්රිතාන්ය සමාගම් ජාලයක් හරහා මුදල් විශුද්ධිකරණය කිරීමට අසර්බයිජානයේ පාලක ප්රභූව රහසිගත ඩොලර් බිලියන 2.9 (£ බිලියන 2.2) ක උපාය මාර්ගයක් ක්රියාත්මක කළ බවයි.... කාන්දු වූ දත්තවලින් පෙනී යන්නේ අනුක්රමික මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්, පද්ධතිමය දූෂණ සහ මැතිවරණ වංචා සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ අසර්බයිජානියානු නායකත්වය 2012 සිට 2014 දක්වා රහසිගත ගෙවීම් 16,000 කට වඩා සිදු කර ඇති බවයි. මෙම මුදලින් කොටසක් අසර්බයිජානයේ ජනාධිපති ඉල්හැම් අලියෙව් පිළිබඳ විවේචන අපසරනය කිරීමට සහ ඔහුගේ තෙල්වලින් පොහොසත් රට පිළිබඳ ධනාත්මක ප්රතිරූපයක් ප්රවර්ධනය කිරීමට ජාත්යන්තර ලොබි මෙහෙයුමක කොටසක් ලෙස දේශපාලනඥයින්ට සහ මාධ්යවේදීන්ට ගියේය." වෙස්වළාගත් මාර්ගයක් හරහා මුදල් ලැබුණු බැවින් සියලුම ලබන්නන් එහි මූලාශ්රය පිළිබඳව දැන සිටි බවට කිසිදු යෝජනාවක් නොතිබුණි.[233]
පරිපාලන අංශ
[සංස්කරණය].png)
ජනරජයේ සෘජු අධිකාරිය යටතේ ආර්ථික කලාප 14 ක් ඇත; රේයන් 66 ක් (රේයන්ලර්) සහ නගර 11 ක් (ෂෙහර්ලර්) ඇත.[234] එපමණක් නොව, අසර්බයිජානයට නක්චිවන් හි ස්වයං පාලන ජනරජය (මුක්ස්ටාර් රෙස්පුබ්ලිකා) ඇතුළත් වේ.[205] අසර්බයිජානයේ ජනාධිපතිවරයා මෙම ඒකකවල ආණ්ඩුකාරවරුන් පත් කරන අතර, නක්චිවන් රජය නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ පාර්ලිමේන්තුව විසින් තෝරා පත් කර අනුමත කරනු ලැබේ.
| ආර්ථික කලාපය | දිස්ත්රික්ක | දේශීය නම | ආර්ථික කලාපය | දිස්ත්රික්ක | දේශීය නම |
|---|---|---|---|---|---|
| බාකු | බාකු[a] | Bakı | ගුබා-කච්මාස් | කුබා | Quba |
| අබ්ෂෙරොන්-ඛිසි | අබ්ෂෙරොන් | Abşeron | කුසාර් | Qusar | |
| ඛිසි | Xızı | කච්මාස් | Xaçmaz | ||
| සුම්ගෙයිට්; නගරය[a] | Sumqayıt | ෂබ්රාන් | Şabran | ||
| මධ්යම අරන් | අග්දාෂ් | Ağdaş | සියාසාන් | Siyəzən | |
| ගොයිචේ | Göyçay | නැගෙනහිර සැන්ගෙසුර් | කුබාඩ්ලි | Qubadlı | |
| කුර්දාමීර් | Kürdəmir | ජබ්රයිල් | Cəbrayıl | ||
| උජාර් | Ucar | කල්බජාර් | Kəlbəcər | ||
| යෙව්ලාක් | Yevlax | ලචින් | Laçın | ||
| යෙව්ලාක්;නගරය[a] | Yevlax | සැන්ගිලන් | Zəngilan | ||
| සර්දාබ් | Zərdab | ලංකාරන්-ඇස්ටාරා | අස්ටාරා | Astara | |
| මින්ගචෙවිර්;නගරය[a] | Mingəçevir | ජලීලබාඩ් | Cəlilabad | ||
| මිල්-මුගන් | බෙයිලගන් | Beyləqan | ලංකාරන් | Lənkəran | |
| ඉමිෂ්ලි | İmişli | ලෙරික් | Lerik | ||
| සාට්ලි | Saatlı | මසල්ලි | Masallı | ||
| සබීරාබාද් | Sabirabad | යාර්ඩිම්ලි | Yardımlı | ||
| ෂිර්වාන්-සාලියන් | බිලසුවාර් | Biləsuvar | ලංකාරන්;නගරය[a] | Lənkəran | |
| හජිගාබුල් | Hacıqabul | නක්චිවන් | බබෙක් | Babək | |
| නෙෆ්ට්චලා | Neftçala | ජුල්ෆා | Culfa | ||
| සල්යාන් | Salyan | කන්ගර්ලි | Kəngərli | ||
| යෙව්ලාක් | Yevlax | ඕර්දුබාද් | Ordubad | ||
| ෂිර්වාන්;නගරය[a] | Şirvan | සදාරක් | Sədərək | ||
| මවුන්ටේනස් ෂිර්වාන් | අග්සු | Ağsu | ෂාබුස් | Şahbuz | |
| ගොබුස්තාන් | Qobustan | ෂරූර් | Şərur | ||
| ඉස්මයිලි | İsmayıllı | නක්සිවන්;නගරය[a] | Naxçıvan | ||
| ෂමාඛි | Şamaxı | ෂකි-සගතලා | බලකන් | Balakən | |
| ගංජා-දෂ්කාසන් | ඩෂ්කසන් | Daşkəsən | කබලා | Qəbələ | |
| ගොරන්බෝයි | Goranboy | කාක් | Qax | ||
| ගොයිගොල් | Göygöl | ඔගුස් | Oğuz | ||
| සමුක් | Samux | ශකි | Şəki | ||
| ගංජා;නගරය[a] | Gəncə | ශකටලා | Zaqatala | ||
| නැෆ්තලාන්;නගරය[a] | Naftalan | ශකි;නගරය[a] | Şəki | ||
| ගසාක්-ටොවුස් | අග්ස්ටෆා | Ağstafa | කරබාක් | අගාහ්ජබාදී | Ağcabədi |
| ගඩබේ | Gədəbəy | බර්ඩා | Bərdə | ||
| කසාක්ස් | Qazax | අග්ඩම් | Ağdam | ||
| ෂම්කීර් | Şəmkir | ෆුසුලි | Füzuli | ||
| ටෝවුස් | Tovuz | කොජාලි | Xocalı | ||
| කොජාවෙන්ඩ් | Xocavənd | ||||
| ශුෂා | Şuşa | ||||
| ටාටාර් | Tərtər | ||||
| ස්ටෙපනකර්ට්;නගරය[a] | Xankəndi | ||||
ආර්ථිකය
[සංස්කරණය]
1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, අසර්බයිජානය ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල, ලෝක බැංකුව, ප්රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව, ඉස්ලාමීය සංවර්ධන බැංකුව සහ ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ සාමාජිකයෙකු විය.[235] බැංකු පද්ධතිය අසර්බයිජාන මහ බැංකුව, වාණිජ බැංකු සහ බැංකු නොවන ණය සංවිධාන වලින් සමන්විත වේ. ජාතික (දැන් මධ්යම) බැංකුව 1992 දී නිර්මාණය කරන ලද්දේ සෝවියට් සංගමයේ හිටපු රාජ්ය ඉතිරිකිරීමේ බැංකුවේ අනුබද්ධිත අසර්බයිජාන රාජ්ය ඉතිරිකිරීමේ බැංකුව මත ය. මහ බැංකුව අසර්බයිජානයේ මහ බැංකුව ලෙස සේවය කරන අතර, ජාතික මුදල් ඒකකය වන අසර්බයිජානියානු මැනට් නිකුත් කිරීමට සහ සියලුම වාණිජ බැංකු අධීක්ෂණය කිරීමට බලය ලබා දී ඇත. ප්රධාන වාණිජ බැංකු දෙකක් වන්නේ යුනිබෑන්ක් සහ අබ්බාස් ඉබ්රහිමොව් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන රජය සතු අසර්බයිජාන ජාත්යන්තර බැංකුවයි.[236]
වියදම් සහ ඉල්ලුම වර්ධනය මගින් තල්ලු කරන ලද, 2007 පළමු කාර්තුවේ උද්ධමන අනුපාතය 16.6% දක්වා ළඟා විය.[237] නාමික ආදායම් සහ මාසික වැටුප් මෙම අගයට සාපේක්ෂව පිළිවෙලින් 29% සහ 25% කින් ඉහළ ගිය නමුත් තෙල් නොවන කර්මාන්තයේ මිල වැඩිවීම උද්ධමනය දිරිමත් කළේය.[237] අසර්බයිජානය ඊනියා "ලන්දේසි රෝගයේ" සලකුණු පෙන්නුම් කරන්නේ එහි වේගයෙන් වර්ධනය වන බලශක්ති අංශය නිසා වන අතර එය උද්ධමනයට හේතු වන අතර බලශක්ති නොවන අපනයන වඩාත් මිල අධික කරයි.[238] 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී, නිදන්ගතව ඉහළ උද්ධමනය පාලනය කරන ලදී. මෙය ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණ ශක්තිමත් කිරීමට සහ අස්ථායී ආර්ථිකයක සලකුණු මකා දැමීමට 2006 ජනවාරි 1 වන දින නව අසර්බයිජානියානු මැනට් නම් නව මුදල් ඒකකයක් දියත් කිරීමට හේතු විය.[239][240] 2012 වන විට අසර්බයිජානයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය එහි 1995 මට්ටමට වඩා 20 ගුණයකින් වැඩි විය.[241]
බලශක්තිය සහ ස්වභාවික සම්පත්
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානයෙන් තුනෙන් දෙකක් තෙල් සහ ස්වාභාවික වායු වලින් පොහොසත් ය.[242] තෙල් කර්මාන්තය පුරාණ යුගය දක්වා දිව යයි. අරාබි ඉතිහාසඥයෙකු සහ සංචාරකයෙකු වන අහමඩ් අල්-බලධුරි පුරාණ කාලයේ අබ්ෂෙරොන් අර්ධද්වීපයේ ආර්ථිකය ගැන සාකච්ඡා කරයි, විශේෂයෙන් එහි තෙල් ගැන සඳහන් කරයි.[243] අසර්බයිජානයේ බොහෝ නල මාර්ග තිබේ. අසර්බයිජානයේ යෝධ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් ක්ෂේත්රය යුරෝපයට සම්බන්ධ කරන දකුණු ගෑස් කොරිඩෝවේ ඉලක්කය වන්නේ,[244] යුරෝපීය සංගමය රුසියානු ගෑස් මත යැපීම අඩු කිරීමයි.[245]
ලෙසර් කොකේසස් කලාපය රටේ රන්, රිදී, යකඩ, තඹ, ටයිටේනියම්, ක්රෝමියම්, මැන්ගනීස්, කොබෝල්ට්, මොලිබ්ඩිනම්, සංකීර්ණ ලෝපස් සහ ඇන්ටිමනි වලින් වැඩි ප්රමාණයක් සඳහා හේතු වේ.[242] 1994 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, අසර්බයිජාන් ජනරජයේ රාජ්ය තෙල් සමාගම (SOCAR) සහ අමෝකෝ, බීපී, එක්සොන්මොබිල්, ලුකොයිල් සහ ඉක්විනෝර් ඇතුළු තෙල් සමාගම් 13 ක් අතර වසර 30 ක ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී.[235] සෝවියට් සූරාකෑමෙන් ස්පර්ශ නොවූ ගැඹුරු ජල තෙල් බිම් ප්රයෝජනයට ගැනීමට බටහිර තෙල් සමාගම් සමත් වී ඇත. ජාත්යන්තර ශාස්ත්රඥයින් අසර්බයිජානය වඩාත් වැදගත් තෙල් ගවේෂණ සහ සංවර්ධන කලාපයක් ලෙස සලකති.[246] සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය, තෙල් ආදායම් කළමනාකරණයේ විනිවිදභාවය සහ අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා සම්පත් ආරක්ෂා කිරීම සහතික කිරීම සඳහා අසර්බයිජානයේ රාජ්ය තෙල් අරමුදල අයවැයෙන් පිටත අරමුදලක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී.
ජෛව ධාරිතාවට ප්රවේශය ලෝක සාමාන්යයට වඩා අඩුය. 2016 දී, අසර්බයිජානයේ එහි භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.8 ක්[247] ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්යයෙන් අඩක් වන පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 කි.[248] 2016 දී අසර්බයිජානය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 2.1 ක් ජෛව ධාරිතාව භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් අසර්බයිජානයට වඩා ජෛව ධාරිතාව වැඩි ලෙස භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානය ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි.[247]
SOCAR හි උප සමාගමක් වන Azeriqaz, 2021 වන විට රට සම්පූර්ණයෙන්ම ගෑස්කරණය කිරීම සහතික කිරීමට අදහස් කරයි.[249] නැගෙනහිර-බටහිර සහ උතුරු-දකුණු බලශක්ති ප්රවාහන කොරිඩෝවල අනුග්රාහකයන්ගෙන් එකකි. බකු–ටිබිලිසි–කාර්ස් දුම්රිය මාර්ගය කැස්පියන් කලාපය තුර්කිය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. ට්රාන්ස්-ඇනටෝලියානු ගෑස් නල මාර්ගය සහ ට්රාන්ස් ඇඩ්රියාටික් නල මාර්ගය අසර්බයිජානයේ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් වලින් තුර්කියට සහ යුරෝපයට ස්වාභාවික ගෑස් ලබා දෙයි.[244] SOCAR සහ සම-ව්යාපාර (BP, Chevron, Inpex, Equinor, ExxonMobil, TP, ITOCHU සහ ONGC Videsh) විසින් 2017 සැප්තැම්බර් 14 වන දින අත්සන් කරන ලද සංශෝධිත PSA අනුව අසර්බයිජානය ACG සංවර්ධනය පිළිබඳ ගිවිසුම 2050 දක්වා දීර්ඝ කළේය.[250]
කෘෂිකර්මය
[සංස්කරණය]අසර්බයිජානය කලාපයේ විශාලතම කෘෂිකාර්මික ද්රෝණිය ඇත. අසර්බයිජානයෙන් සියයට 54.9 ක් පමණ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් වේ.[251] 2007 ආරම්භයේදී භාවිතා කළ කෘෂිකාර්මික ප්රදේශය හෙක්ටයාර 4,755,100 ක් විය.[252] එම වසරේම මුළු දැව සම්පත් මිලියන 136 m3 ලෙස ගණන් බලා ඇත.[252] කෘෂිකාර්මික විද්යාත්මක පර්යේෂණ ආයතන තණබිම් සහ තණබිම්, උද්යාන විද්යාව සහ උපනිවර්තන භෝග, හරිත එළවළු, මිදි වගාව සහ වයින් සෑදීම, කපු වගාව සහ ඖෂධීය ශාක කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත.[253] සමහර ප්රදේශවල ධාන්ය, අර්තාපල්, සීනි බීට්, කපු[254] සහ දුම්කොළ වගා කිරීම ලාභදායී වේ. පශු සම්පත්, කිරි නිෂ්පාදන සහ වයින් සහ ස්ප්රීතු ද වැදගත් ගොවිපල නිෂ්පාදන වේ. කැස්පියන් ධීවර කර්මාන්තය අවධානය යොමු කරන්නේ ස්ටර්ජන් සහ බෙලූගා හි අඩුවෙමින් පවතින තොග කෙරෙහි ය. 2002 දී අසර්බයිජානියානු වෙළඳ නාවික හමුදාවට නැව් 54 ක් තිබුණි. විදේශයන්ගෙන් කලින් ආනයනය කරන ලද සමහර නිෂ්පාදන දේශීයව නිෂ්පාදනය කිරීමට පටන් ගෙන තිබේ. ඒවා අතර කොකා-කෝලා බෝතල්ස් ලිමිටඩ් විසින් කොකා-කෝලා, බකි-කැස්ටෙල් විසින් බියර්, නෙහීර් විසින් පාකට් සහ අසර්බයිජානයේ EUPEC පයිප්ප ආලේපනයෙන් තෙල් පයිප්ප ඇතුළත් වේ.[255]
සංචාරක ව්යාපාරය
[සංස්කරණය]
1980 ගණන්වල මෙම රට ප්රසිද්ධ සංචාරක ස්ථානයක් විය. 1990 ගණන්වල සෝවියට් සංගමයේ වැටීම සහ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය සංචාරක කර්මාන්තයට සහ සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස අසර්බයිජානයේ ප්රතිරූපයට හානි කළේය.[256] සංචාරක කර්මාන්තය යථා තත්ත්වයට පත්වීමට පටන් ගත්තේ 2000 ගණන්වල වන අතර, එතැන් සිට රට සංචාරක පැමිණීම් සහ රාත්රී නවාතැන් සංඛ්යාවේ ඉහළ වර්ධන වේගයක් අත්විඳ ඇත.[257] මෑත වසරවලදී, අසර්බයිජානය ආගමික, ස්පා සහ සෞඛ්ය සේවා සංචාරක සඳහා ජනප්රිය ගමනාන්තයක් බවට පත්ව ඇත.[258] ශීත ඍතුවේ දී, ෂාඩැග් කඳු නිවාඩු නිකේතනය අති නවීන පහසුකම් සහිත ස්කීං ලබා දෙයි.[259]
රජය ප්රභූ සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස සංවර්ධනය ඉහළම ප්රමුඛතාවයක් ලෙස සකසා ඇත. අසර්බයිජානියානු ආර්ථිකයට දායක වන විශාලතම තනි රට නොවේ නම්, ප්රධාන සංචාරක ව්යාපාරයක් බවට පත් කිරීම ජාතික උපාය මාර්ගයකි.[260] මෙම ක්රියාකාරකම් අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතික හා සංචාරක අමාත්යාංශය විසින් නියාමනය කරනු ලැබේ. වීසා රහිත ලකුණු ඇති රටවල් 63 ක් ඇත.[261] ඊ-වීසා[262] - අසර්බයිජාන් ජනරජයට වීසා අවශ්ය රටවල විදේශිකයින්ගේ සංචාරයක් සඳහා. ලෝක ආර්ථික සංසදයේ 2015 සංචාරක සහ සංචාරක තරඟකාරිත්ව වාර්තාවට අනුව, අසර්බයිජානය 84 වන ස්ථානයේ සිටී.[263]
ලෝක සංචාරක සහ සංචාරක කවුන්සිලයේ වාර්තාවකට අනුව, 2010 සහ 2016 අතර කාලය තුළ සංචාරක අපනයනවල ශක්තිමත්ම වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන ඉහළම රටවල් දහය අතර අසර්බයිජානය ද විය.[264] ඊට අමතරව, 2016 දී පැමිණෙන ජාත්යන්තර සංචාරක වියදම් සඳහා ශක්තිමත් දර්ශක සහිතව, වේගයෙන්ම සංවර්ධනය වන සංචාරක සහ සංචාරක ආර්ථිකයන් ඇති රටවල් අතර අසර්බයිජානය පළමු ස්ථානයට (46.1%) පත්විය.[265]
ප්රවාහනය
[සංස්කරණය]සේද මාවත සහ දකුණු-උතුරු කොරිඩෝව වැනි ප්රධාන ජාත්යන්තර රථවාහන ධමනිවල සන්ධිස්ථානයක අසර්බයිජානයේ පහසු පිහිටීම, රටේ ආර්ථිකය සඳහා ප්රවාහන අංශයේ උපායමාර්ගික වැදගත්කම ඉස්මතු කරයි.[266] ප්රවාහන අංශයට මාර්ග, දුම්රිය මාර්ග, ගුවන් සේවා සහ සමුද්ර ප්රවාහනය ඇතුළත් වේ. එය අමුද්රව්ය ප්රවාහනයේ වැදගත් ආර්ථික මධ්යස්ථානයක් ද වේ. බකු-ටිබිලිසි-සෙයිහාන් නල මාර්ගය (BTC) 2006 මැයි මාසයේදී ක්රියාත්මක වූ අතර අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ තුර්කිය යන ප්රදේශ හරහා කිලෝමීටර් 1,774 (සැතපුම් 1,102) කට වඩා විහිදේ. BTC වාර්ෂිකව බොරතෙල් ටොන් මිලියන 50 ක් දක්වා ප්රවාහනය කිරීමට නිර්මාණය කර ඇති අතර කැස්පියන් මුහුදේ තෙල් බිම්වලින් ගෝලීය වෙළඳපොළට තෙල් රැගෙන යයි.[267] අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ තුර්කිය හරහා විහිදෙන දකුණු කොකේසස් නල මාර්ගය 2006 අවසානයේ ක්රියාත්මක වූ අතර ෂා ඩෙනිස් ගෑස් ක්ෂේත්රයෙන් යුරෝපීය වෙළඳපොළට අමතර ගෑස් සැපයුම් ලබා දෙයි. ෂා ඩෙනිස් වසරකට ස්වාභාවික ගෑස් ඝන මීටර් බිලියන 296 ක් දක්වා නිෂ්පාදනය කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[268] යුරෝපා සංගමයේ අනුග්රහය ලත් සේද මාවත ව්යාපෘතියේ අසර්බයිජානය ද ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.[266]
2002 දී, රජය පුළුල් පරාසයක ප්රතිපත්ති සහ නියාමන කාර්යයන් සහිත ප්රවාහන අමාත්යාංශය ස්ථාපිත කළේය. එම වසරේම, රට මාර්ග ගමනාගමනය පිළිබඳ වියානා සම්මුතියේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.[269] ප්රමුඛතා වන්නේ ප්රවාහන ජාලය වැඩිදියුණු කිරීම සහ ආර්ථිකයේ අනෙකුත් අංශවල සංවර්ධනයට වඩා හොඳින් පහසුකම් සැලසීම සඳහා ප්රවාහන සේවා වැඩිදියුණු කිරීමයි. 2012 කාර්ස්-ටිබිලිසි-බකු දුම්රිය මාර්ගය ඉදිකිරීමේ අරමුණ වූයේ නැගෙනහිරින් චීනයේ සහ කසකස්තානයේ දුම්රිය මාර්ග තුර්කිය හරහා බටහිරින් යුරෝපීය දුම්රිය පද්ධතියට සම්බන්ධ කිරීමෙන් ආසියාව සහ යුරෝපය අතර ප්රවාහනය වැඩිදියුණු කිරීමයි. 2010 දී පුළුල් මාපක දුම්රිය මාර්ග සහ විද්යුත්කරණය කරන ලද දුම්රිය මාර්ග පිළිවෙලින් කිලෝමීටර් 2,918 (සැතපුම් 1,813) සහ කිලෝමීටර් 1,278 (සැතපුම් 794) දක්වා විහිදී ගියේය. 2010 වන විට ගුවන් තොටුපළවල් 35 ක් සහ හෙලිපෝට් එකක් තිබුණි.[270]
විද්යාව සහ තාක්ෂණය
[සංස්කරණය]
21 වන සියවසේදී, නව තෙල් හා ගෑස් උත්පාතයක් විද්යා හා තාක්ෂණ අංශවල තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීමට උපකාරී විය. නවීකරණය සහ නවෝත්පාදනය ඉලක්ක කරගත් ව්යාපාරයක් රජය දියත් කළේය. තොරතුරු තාක්ෂණයෙන් සහ සන්නිවේදන කර්මාන්තයෙන් ලැබෙන ලාභ වර්ධනය වී තෙල් නිෂ්පාදනයෙන් ලැබෙන ලාභ හා සැසඳිය හැකි බව රජය ඇස්තමේන්තු කරයි.[271] අසර්බයිජානයට විශාල හා ක්රමයෙන් වර්ධනය වන අන්තර්ජාල අංශයක් ඇත. 2012 දී, අවම වශයෙන් තවත් වසර පහක් සඳහා වේගවත් වර්ධනයක් පුරෝකථනය කරන ලදී.[272] 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ අසර්බයිජානය 95 වන ස්ථානයට පත්විය.[273] සහ 2025 දී 94 වන ස්ථානයට පත්විය.[274]
රට එහි විදුලි සංදේශ අංශය සංවර්ධනය කිරීමේදී ප්රගතියක් ලබා ඇත. සන්නිවේදන සහ තොරතුරු තාක්ෂණ අමාත්යාංශය සහ ඇස්ටෙලෙකොම් හි එහි භූමිකාව හරහා ක්රියාකරුවෙකු ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින් සහ නියාමකයින් යන දෙකම වේ. පොදු ගෙවීම් දුරකථන දේශීය ඇමතුම් සඳහා ලබා ගත හැකි අතර දුරකථන හුවමාරුවෙන් හෝ සමහර වෙළඳසැල් සහ කියෝස්ක් වලින් ටෝකනයක් මිලදී ගැනීම අවශ්ය වේ. ටෝකන මඟින් අවිනිශ්චිත කාලයක් සඳහා ඇමතුමක් ලබා දේ. 2009 වන විට, ප්රධාන දුරකථන මාර්ග 1,397,000 ක්[275] සහ අන්තර්ජාල භාවිතා කරන්නන් 1,485,000 ක් සිටියහ.[276] GSM සපයන්නන් හතර දෙනෙක් සිටිති: Azercell, Bakcell, Azerfon (Nar Mobile), Nakhtel ජංගම දුරකථන ජාල ක්රියාකරුවන් සහ එක් CDMA දුරකථන ජාල ක්රියාකරුවකු සිටී.
21 වන සියවසේදී, ප්රමුඛ අසර්බයිජානියානු භූ ගති විද්යාව සහ භූ තාක්ෂණික විද්යාඥයින් කිහිප දෙනෙකු, එල්චින් කලීලොව් සහ අනෙකුත් අයගේ මූලික කෘතිවලින් ආභාෂය ලබා, භූමිකම්පා පුරෝකථන මධ්යස්ථාන සහ භූමිකම්පා-ප්රතිරෝධී ගොඩනැගිලි සිය ගණනක් නිර්මාණය කළහ, ඒවා දැන් රිපබ්ලිකන් භූ කම්පන සේවා මධ්යස්ථානයේ වැඩි කොටසක් සමන්විත වේ.[277][278][279] අසර්බයිජාන් ජාතික අභ්යවකාශ ඒජන්සිය 2013 පෙබරවාරි 7 වන දින ප්රංශ ගයනාවේ ගයනා අභ්යවකාශ මධ්යස්ථානයේ සිට 46° නැගෙනහිර කක්ෂීය ස්ථානවල පිහිටි එහි පළමු චන්ද්රිකාව වන AzerSat 1 කක්ෂයට දියත් කළේය.[280][281][282] චන්ද්රිකාව යුරෝපය සහ ආසියාවේ සහ අප්රිකාවේ සැලකිය යුතු කොටසක් ආවරණය කරන අතර රූපවාහිනී සහ ගුවන් විදුලි විකාශනය මෙන්ම අන්තර්ජාලය සම්ප්රේෂණය කිරීමට සේවය කරයි.[283] චන්ද්රිකාවක් කක්ෂයට දියත් කිරීම, අනාගතයේදී තවත් ව්යාපෘති සාර්ථකව ක්රියාත්මක කළ හැකි, තමන්ගේම අභ්යවකාශ කර්මාන්තයක් සහිත ජාතියක් බවට පත්වීමේ අසර්බයිජානයේ පළමු පියවරයි.[284][285]
ජන විකාශනය
[සංස්කරණය]
2022 මාර්තු වන විට, 10,164,464 ක ජනගහනයෙන් 52.9% ක් නාගරික වන අතර ඉතිරි 47.1% ග්රාමීය වේ.[286] 2019 ජනවාරි මාසයේදී, මුළු ජනගහනයෙන් 50.1% ක් කාන්තාවන් විය. එම වසරේම ස්ත්රී පුරුෂ අනුපාතය කාන්තාවකට පිරිමි 0.99 ක් විය.උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය;
නාමයක් නොමැති ආශ්රේය සඳහා පෙළක් තිබිය යුතුය 2011 ජනගහන වර්ධන වේගය ලොව පුරා 1.09% ට සාපේක්ෂව 0.85% කි.[287] ජනගහන වර්ධනය සීමා කරන සැලකිය යුතු සාධකයක් වන්නේ ඉහළ සංක්රමණ මට්ටමකි. 2011 දී අසර්බයිජානය −1.14/1,000 ක සංක්රමණයක් දුටුවේය.[287]
අසර්බයිජානියානු ඩයස්පෝරාව රටවල් 42 කඋපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය;
නාමයක් නොමැති ආශ්රේය සඳහා පෙළක් තිබිය යුතුය දක්නට ලැබෙන අතර, අනෙක් අතට අසර්බයිජානය තුළ ජනවාර්ගික සුළුතරයන් සඳහා බොහෝ මධ්යස්ථාන තිබේ, ඒවාට ජර්මානු සංස්කෘතික සමාජය "කරෙල්හවුස්", ස්ලාවික් සංස්කෘතික මධ්යස්ථානය, අසර්බයිජාන-ඊශ්රායල ප්රජාව, කුර්දි සංස්කෘතික මධ්යස්ථානය, ජාත්යන්තර තාලිෂ් සංගමය, ලෙස්ජින් ජාතික මධ්යස්ථානය "සමුර්", අසර්බයිජාන-ටාටාර් ප්රජාව සහ ක්රිමියානු ටාටාර් සමාජය ඇතුළත් වේ.[288]
සමස්තයක් වශයෙන්, අසර්බයිජානයට නගර 78 ක්, නගර දිස්ත්රික්ක 63 ක් සහ විශේෂ නීතිමය තත්ත්වයකින් යුත් නගරයක් ඇත. නාගරික ආකාරයේ ජනාවාස 261 ක් සහ ගම්මාන 4248 ක් මේවා අනුගමනය කරයි.[289]
අසර්බයිජානය හි විශාලතම නගර
පරිපාලන අංශ අනුව 2013 ජන විකාශන සංඛ්යාලේඛන, අසර්බයිජාන් රාජ්ය සංඛ්යාලේඛන කමිටුව | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ස්ථානය | ආර්ථික කලාපය | ජනගහණය | ස්ථානය | ආර්ථික කලාපය | ජනගහණය | ||||
 බාකු  සුම්ගයිට් |
1 | බාකු | අබ්ෂෙරොන්-ඛිසි | 2,150,800 | 11 | කච්මාස් | ගුබා-කච්මාස් | 64,800 |  ගංජා  මින්ගචෙවිර් |
| 2 | සුම්ගයිට් | අබ්ෂෙරොන්-ඛිසි | 325,200 | 12 | අග්ඩම් | කරබාක් | 59,800 | ||
| 3 | ගංජා | ගංජා-දෂ්කාසන් | 323,000 | 13 | ජලිලාබාද් | ලංකාරන්-ඇස්ටාරා | 56,400 | ||
| 4 | මින්ගචෙවිර් | මධ්යම අරන් | 99,700 | 14 | ඛන්කන්ඩි | කරබාක් | 55,100 | ||
| 5 | ලංකාරන් | ලංකාරන්-ඇස්ටාරා | 85,300 | 15 | අග්ජබාදි | මධ්යම අරන් | 46,900 | ||
| 6 | ශිර්වාන් | මධ්යම අරන් | 80,900 | 16 | ෂාමාකි | මවුන්ටේනස් ෂිර්වාන් | 43,700 | ||
| 7 | නක්සිවන් | නක්චිවන් | 78,300 | 17 | ෆුසුලි | කරබාක් | 42,000 | ||
| 8 | ෂාම්කීර් | ගංජා-දෂ්කාසන් | 69,600 | 18 | සල්යන් | මධ්යම අරන් | 37,000 | ||
| 9 | ෂකි | ෂකි-සගතලා | 66,400 | 19 | බර්ඩා | මධ්යම අරන් | 38,600 | ||
| 10 | යෙව්ලක් | මධ්යම අරන් | 66,300 | 20 | නෙෆ්චල | මධ්යම අරන් | 38,200 | ||
ජනවාර්ගිකත්වය
[සංස්කරණය]2019 ජන සංගණනයට අනුව ජනගහනයේ ජනවාර්ගික සංයුතිය: 94.8% අසර්බයිජානියානුවන්, 1.7% ලෙස්ජින්ස්, 0.9% තාලිෂ්, 0.7% රුසියානුවන්, 0.5% අවාර්වරු, 0.4% තුර්කි ජාතිකයන්, 0.3% ටැට්වරු, 0.2% ටාටාර්වරු, 0.1% යුක්රේනියානුවන්, 0.1% ට්සකුර්වරු, 0.1% ජෝර්ජියානුවන්, 0.1% යුදෙව්වන් සහ 0.2% වෙනත් අය.[292]
භාෂා
[සංස්කරණය]නිල භාෂාව තුර්කි භාෂාවක් වන අසර්බයිජානි ය. ජාතික ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 96% ක් එය ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව ලෙස කතා කරති. රුසියානු භාෂාව තවමත් අසර්බයිජානයේ කතා කරයි. එය ජාතික ජනගහනයෙන් 0.8% ක මව් භාෂාවයි.[293] 1989 දී, නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ බහුතර භාෂාව ආර්මේනියානු භාෂාව වූ අතර එය කලාපීය ජනගහනයෙන් 76% ක් පමණ කතා කළහ.[294] පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් පසු, ආර්මේනියානු භාෂාව කතා කරන අය කලාපීය ජනගහනයෙන් 95% ක් පමණ රචනා කළහ.[295]
අවාර්, බුදුක්,[296] ජෝර්ජියානු, ජුහුරි,[296] කිනලුග්,[296] ක්රිට්ස්,[296] ලෙස්ජින්, රුටුල්,[296] තාලිෂ්, ටැට්,[296] ත්සකුර්,[296] සහ උඩි ඇතුළු තවත් සුළුතර භාෂා දුසිමක් ස්වදේශීයව කතා කරයි.[296] මේ සියල්ල කතා කරන්නේ සුළුතර ජනගහනයක් පමණි, ඔවුන්ගෙන් සමහරක් කුඩා වන අතර අඩු වෙමින් පවතී.[297]
ආගම
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානය වඩාත්ම ලෞකික මුස්ලිම් බහුතර රට ලෙස සැලකේ.[299] ජනගහනයෙන් 97% ක් පමණ මුස්ලිම්වරු වෙති.[300] මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 55-65% ක් පමණ ෂියාවරුන් යැයි ගණන් බලා ඇති අතර මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 45-55% ක් සුන්නිවරු වෙති.[301][302][303] අසර්බයිජානියානු සුන්නිවරු ප්රධාන වශයෙන් හනාෆි පාසල අනුගමනය කරති.[304][305] අසර්බයිජානයේ ලෞකික රජය ඉරාන බලපෑමට ලක් වූ ෂියා ඉස්ලාම් දෙකටම වඩා තුර්කි බලපෑමට ලක් වූ සුන්නි ඉස්ලාමයේ සුෆි අනුවාදය නිල වශයෙන් ප්රවර්ධනය කළ නමුත් ඕනෑම නිකායක ආගමික ක්රියාකාරකම් කෙරෙහි සුපරීක්ෂාකාරීව සිටියේය.[306][307] එබැවින්, සුන්නි ඉස්ලාමයට පරිවර්තනය වීමේ අඛණ්ඩ වැඩිවීමක් පවතී, එය තුර්කිය සමඟ වැඩෙන සමීපතාවයේ සංකේතයක් ලෙස සැලකේ.[308] රටේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් අනෙකුත් ඇදහිලි පිළිපදිති. එහි ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 48 වන වගන්තිය යටතේ, අසර්බයිජානය ලෞකික රාජ්යයක් වන අතර ආගමික නිදහස සහතික කරයි. 2006-2008 ගැලප් මත විමසුමකදී, අසර්බයිජානයෙන් ප්රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් 21% ක් පමණක් ආගම ඔවුන්ගේ දෛනික ජීවිතයේ වැදගත් කොටසක් බව ප්රකාශ කළහ.[309]
ජාතියේ ආගමික සුළුතරයන්ගෙන්, ඇස්තමේන්තුගත කිතුනුවන් 280,000 (3.1%)[310] බොහෝ දුරට රුසියානු සහ ජෝර්ජියානු ඕතඩොක්ස් සහ ආර්මේනියානු අපෝස්තලික වේ (සියලුම ආර්මේනියානුවන් පාහේ නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි වෙන් වූ කලාපයේ ජීවත් වෙති).[287] 2003 දී, රෝමානු කතෝලිකයන් 250 ක් සිටියහ.[311] 2002 වන විට අනෙකුත් ක්රිස්තියානි නිකායන් අතර ලුතරන්, බැප්ටිස්ට් සහ මොලොකන්වරු ඇතුළත් වේ.[312] කුඩා රෙපරමාදු ප්රජාවක් ද ඇත.[313][314] අසර්බයිජානයේ වසර 2,000 ක ඉතිහාසයක් ඇති පුරාණ යුදෙව් ජනගහනයක් ද ඇත; යුදෙව් සංවිධාන ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ඊශ්රායලයෙන් සහ එක්සත් ජනපදයෙන් පිටත ඇති එකම යුදෙව් බහුතරයක් සිටින නගරය වන අසර්බයිජානයේ යුදෙව්වන් 12,000 ක් ඉතිරිව සිටින බවයි.[315][316][317][318] අසර්බයිජානය බහායි, හරේ ක්රිෂ්ණා සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්ගේ ප්රජාවන්ගේ සාමාජිකයින්ට මෙන්ම අනෙකුත් ආගමික ප්රජාවන්ගේ අනුගාමිකයින්ටද නිවහන වේ.[312] සමහර ආගමික ප්රජාවන් ආගමික නිදහසෙන් නිල නොවන ලෙස සීමා කර ඇත. මේ කාරණය පිළිබඳ එක්සත් ජනපද රාජ්ය දෙපාර්තමේන්තු වාර්තාවක ඇතැම් මුස්ලිම් සහ ක්රිස්තියානි කණ්ඩායම්වල සාමාජිකයින් රඳවා තබා ගැනීම ගැන සඳහන් වන අතර, බොහෝ කණ්ඩායම් ආගම නියාමනය කරන ආයතනය වන අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ආගමික සංගම් පිළිබඳ රාජ්ය කමිටුවේ ලියාපදිංචි වීමට අපහසු වී ඇත.[319]
අධ්යාපනය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානුවන්ගෙන් සාපේක්ෂව ඉහළ ප්රතිශතයක් යම් ආකාරයක උසස් අධ්යාපනයක් ලබා ඇත, විශේෂයෙන් විද්යාත්මක හා තාක්ෂණික විෂයයන් තුළ.[320] සෝවියට් යුගයේදී, සම්මත හෝඩියේ වෙනස්කම් දෙකක් තිබියදීත්, එනම් 1920 ගණන්වල පර්සෝ-අරාබි අක්ෂර මාලාවේ සිට ලතින් දක්වා සහ 1930 ගණන්වලදී රෝම සිට සිරිලික් දක්වා වුවද, සාක්ෂරතාවය සහ සාමාන්ය අධ්යාපන මට්ටම් ඒවායේ ඉතා පහළ ආරම්භක ස්ථානයේ සිට නාටකාකාර ලෙස ඉහළ ගියේය. සෝවියට් දත්ත වලට අනුව, 1970 දී පිරිමි සහ ගැහැණු (වයස අවුරුදු නවයේ සිට හතළිස් නවය දක්වා) සියයට 100 ක් සාක්ෂරතාවයෙන් පෙළුණි.[320] 2009 එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන් වාර්තාවට අනුව, සාක්ෂරතා අනුපාතය සියයට 99.5 කි.[321]
නිදහසින් පසු, සෝවියට් සංගමයෙන් වෙන්වීම සඳහා පාර්ලිමේන්තුව සම්මත කළ පළමු නීතිවලින් එකක් වූයේ සිරිලික් වෙනුවට නවීකරණය කරන ලද ලතින් හෝඩියක් අනුගමනය කිරීමයි.[322] ඊට අමතරව අසර්බයිජානියානු ක්රමය සුළු ව්යුහාත්මක වෙනසක් සිදු කර ඇත. මූලික වෙනස්කම් අතර ආගමික අධ්යාපනය නැවත ස්ථාපිත කිරීම (සෝවියට් යුගයේදී තහනම් කරන ලදී) සහ අසර්බයිජානියානු භාෂාව භාවිතය නැවත අවධාරණය කර ඇති සහ දෘෂ්ටිවාදාත්මක අන්තර්ගතය ඉවත් කර ඇති විෂයමාලා වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ. ප්රාථමික පාසල් වලට අමතරව, අධ්යාපන ආයතනවලට පෙර පාසල්, සාමාන්ය ද්විතීයික පාසල් සහ විශේෂිත ද්විතීයික පාසල් සහ කාර්මික පාසල් ඇතුළු වෘත්තීය පාසල් දහස් ගණනක් ඇතුළත් වේ. නවවන ශ්රේණිය දක්වා අධ්යාපනය අනිවාර්ය වේ.[323]
සංස්කෘතිය
[සංස්කරණය].jpg)
අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය බොහෝ බලපෑම්වල ප්රතිඵලයක් ලෙස වර්ධනය වී ඇත; ඒ නිසා අසර්බයිජානුවන් බොහෝ ආකාරවලින් ද්වි-සංස්කෘතික වේ. ගෝලීයකරණය වූ පාරිභෝගික සංස්කෘතිය ඇතුළු බටහිර බලපෑම් නොතකා ජාතික සම්ප්රදායන් ආරක්ෂා වී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, නොව්රුස් බයිරාම් යනු සොරොස්ට්රියානුවාදයේ සාම්ප්රදායික අලුත් අවුරුදු සැමරුමෙන් ලබාගත් පවුලේ නිවාඩු දිනයකි.[324]
අසර්බයිජානියානු ජාතික සහ සාම්ප්රදායික ඇඳුම් වන්නේ චොකා සහ පැපකි ය. රාජ්ය අයවැයෙන් අරමුදල් සපයන රුසියානු, ජෝර්ජියානු, කුර්දි, ලෙස්ජියන් සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ගුවන් විදුලි විකාශන ඇත.[325] බලකන් සහ කච්මාස් හි සමහර දේශීය ගුවන් විදුලි මධ්යස්ථාන අවාර් සහ ටැට් භාෂාවෙන් විකාශන සංවිධානය කරයි.[325] බාකු හි පුවත්පත් කිහිපයක් රුසියානු, කුර්දි (ඩෙන්ගි කුර්ඩ්), ලෙස්ජියන් (සමුර්) සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ප්රකාශයට පත් කෙරේ.[325] යුදෙව් සමාජය "සොක්නට්" විසින් අසීස් පුවත්පත ප්රකාශයට පත් කරයි.[325]
ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සාමාන්යයෙන් නැගෙනහිර සහ බටහිර අංග ඒකාබද්ධ කරයි,[326] පර්සියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ දැඩි බලපෑම් සමඟ. බාකු හි බිත්ති සහිත නගරයේ මේඩන් කුළුණ සහ ෂිර්වන්ෂාහි මාලිගය වැනි බොහෝ පුරාණ ගෘහ නිර්මාණ නිධන් සංරක්ෂණය කර ඇත. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ඇතුළත් කිරීම් අතරට බාකු හි අටේෂ්ගා, මොමින් ඛතුන් සොහොන් ගෙය, හිර්කන් ජාතික වනෝද්යානය, බිනගඩි ඇස්ෆල්ට් විල, ලොක්බටන් මඩ ගිනි කන්ද, ෂුෂා ප්රාන්ත ඓතිහාසික හා වාස්තු විද්යාත්මක රක්ෂිතය, බාකු අදියර කන්ද, කැස්පියන් වෙරළ ආරක්ෂක ඉදිකිරීම්, ඕර්ඩුබාද් ජාතික රක්ෂිතය සහ ෂාකි ඛාන්ස්ගේ මාලිගය ඇතුළත් වේ.[327][328]
අනෙකුත් වාස්තු විද්යාත්මක නිධානයන් අතර මර්ඩකන්හි චතුරස්රාකාර මාලිගය, යුකාරි චාර්ඩග්ලර් හි පරිගල, අරස් ගඟ හරහා විහිදෙන පාලම් කිහිපයක් සහ සොහොන් කොත් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. 19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, කුඩා ස්මාරක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් නිර්මාණය කරන ලද නමුත්, බාකු සහ වෙනත් තැන්වල සුවිශේෂී නිවාස ඉදිකරන ලදී. මෑත කාලීන වාස්තු විද්යාත්මක ස්මාරක අතර, බාකු උමං මාර්ග ඒවායේ සුඛෝපභෝගී අලංකරණය සඳහා කැපී පෙනේ.[329]
නූතන අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ කාර්යය වන්නේ නූතන සෞන්දර්යයේ විවිධාකාර යෙදීම, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියෙකුගේම කලාත්මක ශෛලිය සෙවීම සහ පවතින ඓතිහාසික-සංස්කෘතික පරිසරය ඇතුළත් කිරීමයි. හෙයිඩර් අලියෙව් සංස්කෘතික මධ්යස්ථානය, ෆ්ලේම් ටවර්ස්, බාකු ක්රිස්ටල් හෝල්, බාකු වයිට් සිටි සහ සොකාර් කුළුණ වැනි ප්රධාන ව්යාපෘති රටේ අහස රේඛාව පරිවර්තනය කර එහි සමකාලීන අනන්යතාවය ප්රවර්ධනය කර ඇත.[330][331]
සංගීතය සහ නැටුම්
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානයේ සංගීතය වසර දහසකට ආසන්න කාලයක් පුරා දිවෙන ජන සම්ප්රදායන් මත ගොඩනැගී ඇති අතර,[332] ඒකභාණ්ඩ ලාංඡනය වටා පරිණාමය වෙමින්, රිද්මයානුකූලව විවිධ තනු නිපදවයි.[333] සංගීතයට ශාඛා මාදිලියේ පද්ධතියක් ඇත, එහිදී ප්රධාන සහ සුළු පරිමාණයන්හි වර්ණකරණය ඉතා වැදගත් වේ.[333] ජාතික සංගීත භාණ්ඩ අතර තත් භාණ්ඩ 14 ක්, බෙර වාද්ය භාණ්ඩ අටක් සහ සුළං උපකරණ හයක් ඇත.[334] ද ග්රෝව් ඩික්ෂනරි ඔෆ් මියුසික් ඇන්ඩ් මියුසිෂියන්ස් ට අනුව, "ජනවාර්ගිකත්වය, සංස්කෘතිය සහ ආගම අනුව අසර්බයිජානියානුවන් තුර්කියට වඩා සංගීතමය වශයෙන් ඉරානයට බොහෝ සමීප ය."[335]
.jpg)
මුගම් සාමාන්යයෙන් කවි සහ සංගීත භාණ්ඩ අතරමැදි සහිත කට්ටලයකි. මුගම් රඟ දක්වන විට, ගායකයින්ට ඔවුන්ගේ හැඟීම් ගායනය සහ සංගීතය බවට පරිවර්තනය කිරීමට සිදුවේ. මධ්යම ආසියානු රටවල මුගම් සම්ප්රදායන්ට වෙනස්ව, අසර්බයිජානියානු මුගම් වඩාත් නිදහස් ස්වරූපයක් ගන්නා අතර අඩු දෘඩතාවයකින් යුක්ත වේ; එය බොහෝ විට ජෑස් හි වැඩිදියුණු කළ ක්ෂේත්රයට සංසන්දනය කෙරේ.[336] යුනෙස්කෝව අසර්බයිජානියානු මුගම් සම්ප්රදාය වාචික හා අස්පෘශ්ය මානව උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කළේය. මේකානා යනු සාම්ප්රදායික අසර්බයිජානියානු සුවිශේෂී ජන සහායක නොවන ගීතයකි, සාමාන්යයෙන් විශේෂිත විෂයයක් පිළිබඳව වැඩිදියුණු කරන කිහිප දෙනෙකු විසින් ගායනා කරනු ලැබේ.[337]
අෂික් කවි, කතන්දර කීම, නැටුම් සහ ගායන සහ සංගීත භාණ්ඩ සංගීතය අසර්බයිජානියානු සංස්කෘතියේ සංකේතයක් ලෙස පවතින සාම්ප්රදායික රංගන කලාවකට ඒකාබද්ධ කරයි. එය සාස් ගායනා කර වාදනය කරන අද්භූත ට්රබඩෝර් හෝ සංචාරක බාර්ඩ් ය. මෙම සම්ප්රදායේ ආරම්භය පුරාණ තුර්කි ජනයාගේ ෂැමනිස්ටික් විශ්වාසයන්ගෙන් යුක්ත වේ.[338] අෂික්වරුන්ගේ ගීත පොදු පදනම් වටා අර්ධ වශයෙන් වැඩිදියුණු කර ඇත. අසර්බයිජානයේ අෂික් කලාව 2009 දී යුනෙස්කෝව විසින් අස්පෘශ්ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.[339]
1960 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, බටහිර බලපෑමට ලක් වූ අසර්බයිජානියානු පොප් සංගීතය, එහි විවිධ ස්වරූපවලින්, අසර්බයිජානයේ ජනප්රිය වෙමින් පවතින අතර, රොක් සහ හිප් හොප් වැනි ප්රභේද බහුලව නිෂ්පාදනය කර රස විඳිති. අසර්බයිජානියානු පොප් සහ අසර්බයිජානියානු ජන සංගීතය බිහි වූයේ අලිම් කාසිමොව්, රෂීඩ් බෙහ්බුඩොව්, වාගිෆ් මුස්තෆාසාදේ, මුස්ලිම් මාගෝමයෙව්, ෂොව්කට් අලක්බරෝවා සහ රුබාබා මුරඩෝවා වැනි රංගන ශිල්පීන්ගේ ජාත්යන්තර ජනප්රියත්වයත් සමඟය.[340] අසර්බයිජානය යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේ උද්යෝගිමත් සහභාගිවන්නෙකි. අසර්බයිජානය 2008 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී සිය මංගල දර්ශනය ආරම්භ කළේය. රටේ ප්රවේශය 2009 දී තුන්වන ස්ථානය සහ ඊළඟ වසරේ පස්වන ස්ථානය ලබා ගත්තේය.[341] එල් සහ නිකී 2011 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී පළමු ස්ථානය දිනා ගත්තේ "රනිං ස්කේඩ්" ගීතය සමඟින් වන අතර, 2012 දී බාකු හි තරඟය පැවැත්වීමට අසර්බයිජානයට අයිතිය ලබා දුන්නේය.[342][343] 2018 වසරේ තරඟය දක්වා පැවැත්වෙන සෑම අවසන් මහා තරඟයකටම ඔවුන් සුදුසුකම් ලබා ඇති අතර, ගායක අයිසෙල් විසින් රචිත X My Heart සමඟින් ඇතුළත් වේ.[344]
අසර්බයිජානියානු ජන නැටුම් දුසිම් ගණනක් ඇත. ඒවා විධිමත් සැමරුම් වලදී සිදු කරනු ලබන අතර නර්තන ශිල්පීන් ජාතික නැටුම් තුළ හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති චොකා වැනි ජාතික ඇඳුම් අඳිති. බොහෝ නැටුම් ඉතා වේගවත් රිද්මයක් ඇත.[345]
කලාව
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානියානු කලාව ලුහුබැඳීම, ආභරණ, ලෝහ කැටයම් කිරීම, ලී, ගල් හෝ අස්ථි කැටයම් කිරීම, කාපට් සෑදීම, ලේස් කිරීම, රටා රෙදි විවීම සහ මුද්රණය කිරීම සහ ගෙතීම සහ එම්බ්රොයිඩර් වැනි පුළුල් පරාසයක අත්කම් වලින් නියෝජනය වේ. මෙම සෑම ආකාරයකම අලංකාර කලාවක්, අසර්බයිජානියානු ජාතියේ දායාදයන් පිළිබඳ සාක්ෂි, මෙහි බෙහෙවින් පක්ෂව පවතී. අසර්බයිජානයේ කලා හා ශිල්ප සංවර්ධනයට අදාළ බොහෝ රසවත් කරුණු විවිධ කාලවලදී මෙම ස්ථාන නැරඹීමට ගිය බොහෝ වෙළෙන්දන්, සංචාරකයින් සහ රාජ්ය තාන්ත්රිකයින් විසින් වාර්තා කරන ලදී.[346]
අසර්බයිජානියානු කාපට් යනු විවිධ ප්රමාණයේ සාම්ප්රදායික අතින් සාදන ලද රෙදිපිළි වර්ගයක් වන අතර, ඝන වයනයක් සහ ගොඩවල් හෝ ගොඩවල් රහිත මතුපිටක් ඇති අතර, එහි රටා අසර්බයිජානයේ බොහෝ කාපට් සාදන කලාපවල ලක්ෂණයකි. 2010 නොවැම්බර් මාසයේදී යුනෙස්කෝව විසින් අසර්බයිජානියානු කාපට් අස්පෘශ්ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.[347][348] අසර්බයිජානියානු කාපට් විශාල කණ්ඩායම් කිහිපයක් සහ උප කාණ්ඩ රාශියක් යටතේ වර්ගීකරණය කළ හැකිය. අසර්බයිජානියානු කාපට් පිළිබඳ විද්යාත්මක පර්යේෂණ ප්රමුඛ සෝවියට් යුගයේ විද්යාඥයෙකු සහ කලාකරුවෙකු වන ලතීෆ් කරිමොව්ගේ නම සමඟ සම්බන්ධ වේ.[349]
අසර්බයිජානය පුරාණ කාලයේ සිටම විවිධාකාර ශිල්පීය ක්රමවල මධ්යස්ථානයක් ලෙස ප්රසිද්ධ වී ඇත. පුරාවිද්යාව ක්රි.පූ. 2 වන සහස්රය දක්වා එම දිනයන්හි හොඳින් දියුණු වූ කෘෂිකර්මාන්තය, තොග එසවීම, ලෝහ වැඩ, මැටි භාණ්ඩ, පිඟන් මැටි සහ කාපට් රෙදි විවීම සඳහා සාක්ෂි දරයි. BTC නල මාර්ගයෙන් අනාවරණය කරගත් ඩෂ්බුලක්, හසන්සු, සයාම්චායි සහ ටොවුස්චායි හි පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන මගින් මුල් යකඩ යුගයේ කෞතුක වස්තු අනාවරණය වී තිබේ.[350]
ක්රි.පූ. 1 සිට 4 වන සහස්රය දක්වා දිවෙන ගැමිගයා පෙට්රොග්ලිෆ්ස් අසර්බයිජානයේ ඕර්ඩුබාද් දිස්ත්රික්කයේ පිහිටා ඇත. ඒවා මුවන්, එළුවන්, ගොනුන්, බල්ලන්, සර්පයන්, පක්ෂීන්, අපූරු ජීවීන්ගේ රූප සහිත ඉවත් කරන ලද සහ කැටයම් කරන ලද පාෂාණ සිතුවම් 1,500 කින් පමණ සමන්විත වන අතර, මිනිසුන්, කරත්ත සහ විවිධ සංකේත බාසල්ට් පාෂාණ මත තිබී හමු විය.[351] නෝර්වීජියානු ජනවාර්ගික විද්යාඥයෙකු සහ වික්රමාන්විත තෝර් හෙයර්ඩාල් ඒත්තු ගැන්වූයේ එම ප්රදේශයේ මිනිසුන් ක්රි.ව. 100 දී පමණ ස්කැන්ඩිනේවියාවට ගොස්, ඔවුන්ගේ බෝට්ටු තැනීමේ කුසලතා ඔවුන් සමඟ රැගෙන ගොස්, උතුරු යුරෝපයේ වයිකින් බෝට්ටු බවට පරිවර්තනය කළ බවයි.[352][353]
සියවස් ගණනාවක් පුරා, අසර්බයිජානියානු කලාව බොහෝ ශෛලීය වෙනස්කම් වලට භාජනය වී ඇත. සිතුවම් කලාව සාම්ප්රදායිකව වර්ණ හා ආලෝකයේ උණුසුමකින් සංලක්ෂිත වන අතර, එය අසීම් අසීම්සාඩ් සහ බහ්රුස් කන්ගාර්ලිගේ කෘතිවලින් නිදර්ශනය වන අතර ආගමික චරිත සහ සංස්කෘතික ආකෘතීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.[354] රොමේනස්ක් සහ ඔටෝමාන් යුගවල සිට සෝවියට් සහ බැරොක් යුග දක්වා වසර සිය ගණනක් තිස්සේ කොකේසස්හි අසර්බයිජානියානු සිතුවම් ප්රමුඛස්ථානයක් ගත් අතර, ඉන් දෙවැන්න අසර්බයිජානයේ මල් ඵල ගැන්වීය. කැපී පෙනෙන කලාකරුවන් අතර සත්තාර් බහ්ලුල්සාඩ්, ටොග්රුල් නරිමන්බෙකොව්, තහීර් සලාහෝව්, අලක්බාර් රෙසගුලියෙව්, මිර්සා ගඩිම් ඉරාවානි, මිකායිල් අබ්දුල්ලායෙව් සහ බෝයුකාගා මිර්සාසාඩ් ඇතුළත් වේ.[355]
-
උස්තා ගම්බර් කරබාකි - ජීවන වෘක්ෂය (ශාකි ඛාන්ගේ මාලිගය) -
මිර්සා ගඩිම් ඉරාවානි – වාඩි වී සිටින කාන්තාවකගේ ප්රතිමූර්තිය (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය) -
බහ්රුස් කන්ගර්ලි - කඳු සහිත භූ දර්ශනය (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය) -
අසීම් අසීම්සාඩ් - රීච්ස්ටැග් නටබුන් (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය)
සාහිත්යය
[සංස්කරණය]ලිඛිත අසර්බයිජානියානු සාහිත්යයේ පැරණිතම පුද්ගලයා වූයේ පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු ගසල් වලින් සමන්විත දිවානයක් රචනා කළ ඉස්සෙඩින් හසනොග්ලු ය.[356][357] පර්සියානු ගසල් වලදී ඔහු පෑන නාමයක් භාවිතා කළ අතර ඔහුගේ අසර්බයිජානියානු ගසල් රචනා කරන ලද්දේ ඔහුගේම හසනොග්ලු යන නමිනි.[356] මධ්යකාලීන කතුවරුන් අතර පර්සියානු කවියෙකු සහ දාර්ශනිකයෙකු වන නිසාමි, ඔහුගේ උපන් ස්ථානය අනුව ගංජාවි ලෙස හැඳින්වූ අතර, "The Treasure of Mysteries", "Khosrow and Shīrīn" සහ "Leyli and Mejnūn" ඇතුළු ආදර කවි පහකින් සමන්විත Khamsa ("The Quintuplet") හි කතුවරයා වූ ගන්ජා ද විය.[358]
සම්භාව්ය සාහිත්යය 14 වන සියවසේදී ටබ්රිස් සහ ෂිර්වාන් යන විවිධ මුල් මධ්යතන යුගයේ උපභාෂා මත පදනම්ව නිර්මාණය විය. මෙම යුගයේ කවියන් අතර ගාසි බුර්හනඩින්, හකිකි (ජහාන් ෂා කාරා කොයුන්ලුගේ පෑන නාමය) සහ හබිබි ද වූහ.[359] 14 වන සියවසේ අවසානය, 14 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේ[360] ශ්රේෂ්ඨ අසර්බයිජානියානු[361][362][363] හුරුෆි අද්භූත කවියෙකු වූ සහ තුර්කි සාහිත්ය ඉතිහාසයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන මුල් දිවාන් ගුරුවරයෙකු වූ ඉමාදද්දීන් නසිමිගේ[364] සාහිත්ය ක්රියාකාරකම්වල ආරම්භය විය. ඔහු පර්සියානු[362][365] සහ අරාබි භාෂාවෙන් කවි රචනා කළේය.[360] දිවාන් සහ ගසල් ශෛලීන් "ඛතායි" යන පෑන නාමයෙන් ලියූ කසෙම්-ඊ අන්වර්, ෆුසුලි සහ සෆාවිඩ් ෂා ඉස්මයිල් I යන කවියන් විසින් තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.
ඩෙඩේ කෝර්කුට් පොත 16 වන සියවසේ පිටපත් කරන ලද අත්පිටපත් දෙකකින් සමන්විත වන අතර[366] එය 15 වන සියවසට පෙර ලියා නොමැත.[367][368] එය ඔගුස් නාමිකයන්ගේ වාචික සම්ප්රදාය පිළිබිඹු කරන කථා 12 ක එකතුවකි.[368] 16 වන සියවසේ කවියෙකු වූ ෆුසුලි අරාබි, පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් ඔහුගේ කාලානුරූපී දාර්ශනික සහ ගීතමය කසාල් නිෂ්පාදනය කළේය. ඔහුගේ පරිසරයේ සියුම් සාහිත්ය සම්ප්රදායන්ගෙන් ඉමහත් ප්රයෝජන ලබා ගනිමින් සහ ඔහුගේ පූර්වගාමීන්ගේ උරුමය මත ගොඩනඟා ගනිමින්, ෆුසුලි ඔහුගේ සමාජයේ ප්රමුඛ සාහිත්ය චරිතයක් වීමට නියමිත විය. ඔහුගේ ප්රධාන කෘති අතරට ද දිවාන් ඔෆ් ගසල්ස් සහ ද කාසිඩාස් ඇතුළත් වේ. එම සියවසේදීම, අෂික් (අසර්බයිජානි: Aşıq) කාව්යමය ප්රභේදයේ වර්ධනයත් සමඟ අසර්බයිජානියානු සාහිත්යය තවදුරටත් සමෘද්ධිමත් විය. එම කාලය තුළම, ඛාටි (අරාබි: خطائی පව්කාරයා) යන අන්වර්ථ නාමයෙන් ෂා ඉස්මයිල් මම අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් පද 1,400 ක් පමණ ලිවූ අතර,[369] ඒවා පසුව ඔහුගේ දිවාන් ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී කොෂ්මා (අසර්බයිජානි: qoşma වැඩිදියුණු කිරීම) ලෙස හැඳින්වෙන අද්විතීය සාහිත්ය ශෛලියක් හඳුන්වා දෙන ලද අතර එය ෂා ඉස්මයිල් විසින් සහ පසුව ඔහුගේ පුත් සහ අනුප්රාප්තිකයා වූ I වන ෂා ටහ්මාස්ප් විසින් වර්ධනය කරන ලදී.[370]
17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී, ෆුසුලිගේ අද්විතීය ප්රභේද මෙන්ම හික් කාව්යය ද ප්රමුඛ කවියන් සහ ලේඛකයින් වන ටබ්රිස්හි කොව්සි, ෂා අබ්බාස් සානි, ආගා මෙසිහ් ෂිර්වානි, නිෂාත්, මොල්ලා වලි විදාඩි, මොල්ලා පනා වාගිෆ්, අමානි, සෆාර් සහ තවත් අය විසින් භාර ගන්නා ලදී. තුර්කි ජාතිකයන්, ටර්ක්මන් ජාතිකයන් සහ උස්බෙක් ජාතිකයන් සමඟින්, අසර්බයිජානි ජාතිකයන් කොරොග්ලු වීර කාව්යය (අසර්බයිජානි: kor oğlu අන්ධයාගේ පුත්රයා) සමරති, එය ජනප්රවාදගත ජන වීරයෙකි.[371] කොරොග්ලු වීර කාව්යයේ ලේඛනගත අනුවාද කිහිපයක් අසර්බයිජානයේ ජාතික විද්යා ඇකඩමියේ අත්පිටපත් ආයතනයේ පවතී.[357]
මාධ්ය
[සංස්කරණය]අසර්බයිජානයේ පළමු පුවත්පත වන අකින්චි 1875 දී ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. රජයට අයත් රූපවාහිනී නාලිකා තුනක් ඇත: AzTV, Idman TV සහ Medeniyyet TV. එක් පොදු නාලිකාවක් සහ පෞද්ගලික නාලිකා 6 ක් ඇත: İctimai Television, Space TV, Lider TV, Azad Azerbaijan TV, Xazar TV, Real TV[az] සහ ARB.[372]
සිනමාව
[සංස්කරණය]
අසර්බයිජානයේ චිත්රපට කර්මාන්තය 1898 දක්වා දිව යයි. සිනමාකරණයට සම්බන්ධ වූ පළමු රටවල් අතර අසර්බයිජානය ද විය,[373] උපකරණය මුලින්ම දර්ශනය වූයේ බාකු හි ය.[374] 1919 දී අසර්බයිජානය රුසියාවෙන් නිදහස ලැබීමේ පළමු සංවත්සරයේදී, මැයි 27 වන දින රූගත කරන ලද The Celebration of the Anniversary of Azerbaijan Independence වාර්තා චිත්රපටයක් රූගත කරන ලද අතර 1919 ජුනි මාසයේදී බාකු හි සිනමාහල් කිහිපයකදී තිරගත විය.[375] 1920 දී සෝවියට් බලය ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ විප්ලවවාදී කමිටුවේ සභාපති නරිමන් නරිමානොව්, අසර්බයිජානයේ සිනමාව ජනසතු කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. මෙය අසර්බයිජානියානු සජීවිකරණ නිර්මාණයට ද බලපෑවේය.[375]
1991 දී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, නැගෙනහිර-බටහිර පළමු බාකු ජාත්යන්තර චිත්රපට උළෙල බාකු හිදී පැවැත්විණි. 2000 දෙසැම්බර් මාසයේදී, හිටපු ජනාධිපති හෙයිඩර් අලියෙව් අගෝස්තු 2 අසර්බයිජානයේ චිත්රපට නිෂ්පාදකයින්ගේ වෘත්තීය නිවාඩු දිනය ලෙස ප්රකාශයට පත් කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. අද අසර්බයිජානියානු චිත්රපට නිෂ්පාදකයින් නැවතත් 1920 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමට පෙර සිනමාකරුවන් මුහුණ දුන් ගැටළු වලට සමාන ගැටළු සමඟ කටයුතු කරයි. නැවතත්, චිත්රපටවල අන්තර්ගතය සහ අනුග්රහය පිළිබඳ තේරීම් දෙකම බොහෝ දුරට චිත්රපට නිෂ්පාදකයාගේ මුලපිරීම මත රඳා පවතී.[373]
ආහාර පිසීම
[සංස්කරණය]අසර්බයිජානියානු ආහාර පිසීමේදී සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් බහුලව භාවිතා වේ. මින්ට්, කොත්තමල්ලි (කොත්තමල්ලි), ඩිල්, බැසිල්, පාර්ස්ලි,ටැරගන්, ලීක්ස්, චයිව්ස්, තයිම්, මාජෝරම්, කොළ ළූණු සහ වෝටර්ක්රෙස් ඇතුළු නැවුම් ඖෂධ පැළෑටි ජනප්රිය වන අතර බොහෝ විට මේසය මත ප්රධාන කෑම වර්ග සමඟ ඇත. භූමියේ දේශගුණික විවිධත්වය සහ සාරවත් බව කැස්පියන් මුහුදේ මාළු, දේශීය මස් (ප්රධාන වශයෙන් එළුමස් සහ හරක් මස්) සහ සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් මත පදනම් වූ ජාතික කෑම වර්ග වලින් පිළිබිඹු වේ.
කුංකුම-සහල් ප්ලොව් යනු අසර්බයිජානයේ ප්රමුඛතම ආහාරය වන අතර කළු තේ ජාතික පානයයි.[376] අසර්බයිජානියානුවන් බොහෝ විට සාම්ප්රදායික ආමුඩු (පෙයාර්ස් හැඩැති) වීදුරු භාවිතා කරන්නේ ඔවුන්ට ඉතා ශක්තිමත් තේ සංස්කෘතියක් ඇති බැවිනි.[377][378] ජනප්රිය සාම්ප්රදායික කෑම වර්ග අතර බොස්බාෂ් (විවිධ එළවළු එකතු කිරීමත් සමඟ කලාපීය ප්රභේද කිහිපයක පවතින බැටළු සුප්), කුටබ් (හරිතයන් හෝ අඹරන ලද මස් පිරවූ බැදපු පිරිවැටුම) සහ දුෂ්බරා (බිම් මස් සහ කුළුබඩු වලින් පිරුණු ඩම්ප්ලිං) ඇතුළත් වේ.
ක්රීඩාව
[සංස්කරණය]
නිදහස් විලාසිතා මල්ලවපොර සාම්ප්රදායිකව අසර්බයිජානයේ ජාතික ක්රීඩාව ලෙස සලකනු ලබන අතර, ජාත්යන්තර ඔලිම්පික් කමිටුවට සම්බන්ධ වීමෙන් පසු අසර්බයිජානය රන් හතරක් ඇතුළුව පදක්කම් දහහතරක් දිනා ඇත. වඩාත්ම ජනප්රිය ක්රීඩා වන්නේ පාපන්දු සහ මල්ලවපොර.[379]
ලියාපදිංචි ක්රීඩකයින් 9,122 ක් සිටින අසර්බයිජානයේ පාපන්දු සම්මේලන සංගමය රටේ විශාලතම ක්රීඩා සංගමයයි.[380][381] ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම ජාතික පාපන්දු සමාජ හා සසඳන විට ජාත්යන්තර ක්ෂේත්රයේ සාපේක්ෂව අඩු කාර්ය සාධනයක් පෙන්නුම් කරයි. වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වන්නේ නෙෆ්ට්සි, කරබාග් සහ ගබාලා ය. 2012 දී, යුරෝපීය තරඟයක කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසි පළමු අසර්බයිජානියානු කණ්ඩායම බවට නෙෆ්චි බාකු පත්විය.[382][383] 2014 දී, කරබාග් UEFA යුරෝපා ලීගයේ කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසෙන දෙවන අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. 2017 දී, UEFA චැම්පියන්ස් ලීගයේ ප්ලේ-ඕෆ් වටයේදී කෝපන්හේගන් 2-2 (a) කින් පරාජය කිරීමෙන් පසු, කරබාග් කණ්ඩායම් අදියරට ළඟා වූ පළමු අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. [384]
ෆුට්සල් යනු අසර්බයිජානයේ තවත් ජනප්රිය ක්රීඩාවකි. අසර්බයිජාන ජාතික ෆුට්සල් කණ්ඩායම 2010 UEFA ෆුට්සල් ශූරතාවලියේ සිව්වන ස්ථානයට පත්වූ අතර, දේශීය සමාජයක් වන අරස් නැක්සිවන් 2009–10 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ සහ 2013–14 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ ලෝකඩ පදක්කම් දිනා ගත්තේය.[385] 2013/2014 සහ 2014/2015 වාරවලදී ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු සමාජයක් වන ඇට්ලෙටිකෝ ඩි මැඩ්රිඩ් හි ප්රධාන අනුග්රාහකයා වූයේ අසර්බයිජානයයි, එය 'ලෝකයේ අසර්බයිජානයේ ප්රතිරූපය ප්රවර්ධනය කළ යුතු' බව සමාජය විස්තර කළ හවුල්කාරිත්වයකි.[386]
අසර්බයිජානය ලෝක චෙස් ක්රීඩාවේ සාම්ප්රදායික බලාගාරවලින් එකක් වන අතර,[387] ජාත්යන්තර චෙස් තරඟාවලි සහ තරඟ රැසකට සත්කාරකත්වය ලබා ඇති අතර 2009, 2013 සහ 2017 දී යුරෝපීය කණ්ඩායම් චෙස් ශූරතා ජයග්රාහකයින් බවට පත්ව ඇත.[388][389][390] කැපී පෙනෙන චෙස් ක්රීඩකයින් අතර ටෙයිමූර් රඩ්ජබොව්, ෂාරියාර් මම්මඩියාරොව්, ව්ලැඩිමීර් මකොගොනොව්, වුගාර් ගෂිමොව් සහ හිටපු ලෝක චෙස් ශූර ගැරී කැස්පරොව් ඇතුළත් වේ. 2014 වන විට, 22 වන කාණ්ඩයේ ඉසව්වක් වන ෂම්කීර් චෙස් ක්රීඩාවේ නිජබිම සහ සියලු කාලයේ ඉහළම ශ්රේණිගත තරඟාවලි වලින් එකකි.[391] බැක්ගැමන් ක්රීඩාව අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය තුළ ද ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.[392] මෙම ක්රීඩාව අසර්බයිජානයේ ඉතා ජනප්රිය වන අතර දේශීය ජනතාව අතර බහුලව ක්රීඩා කෙරේ.[393] අසර්බයිජානියානු විශේෂඥයින් විසින් සංවර්ධනය කර විශ්ලේෂණය කරන ලද බැක්ගැමන් ක්රීඩාවේ විවිධ වෙනස්කම් ද ඇත.[394]
2005 යුරෝපීය ශූරතාවලියේදී අසර්බයිජාන් කාන්තා වොලිබෝල් සුපර් ලීගය සිව්වන ස්ථානයට පත්විය.[395] පසුගිය වසර කිහිපය තුළ, රබිටා බාකු සහ අසරේල් බාකු වැනි සමාජ යුරෝපීය කුසලාන වලදී විශිෂ්ට සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගත්තේය.[396] අසර්බයිජානියානු වොලිබෝල් ක්රීඩිකාවන් අතර වැලෙරියා කොරොටෙන්කෝ, ඔක්සානා පාර්කොමෙන්කෝ, ඉනෙස්සා කෝර්ක්මාස්, නටාලියා මාමඩෝවා සහ ඇල හසානෝවා වැනි අය ඇතුළත් වේ.
අනෙකුත් අසර්බයිජානියානු ක්රීඩකයින් වන්නේ මල්ලවපොර ක්රීඩාවෙන් නැමිග් අබ්දුල්ලායෙව්, ටොග්රුල් අස්ගරොව්, රොව්ෂාන් බයිරමොව්, ෂරීෆ් ෂරිෆොව්, මරියා ස්ටැඩ්නික් සහ ෆරීඩ් මන්සුරොව්, ජූඩෝ ක්රීඩාවෙන් නසීම් හුසේනොව්, එල්නූර් මාමඩ්ලි, එල්කාන් මාමඩොව් සහ රුස්ටම් ඔරුජොව්, කරාටේ ක්රීඩාවෙන් රෆායෙල් අගයෙව්, බොක්සිං ක්රීඩාවෙන් මැගොමෙඩ්රසුල් මජිඩොව් සහ අගාසි මාමඩොව්, ඔලිම්පික් බර ඉසිලීමේදී නිසාමි පෂායෙව්, පැන්ක්රේෂන් හි අසාද් අස්ගරොව්, කික් බොක්සිං ක්රීඩාවේදී එඩ්වඩ් මාමඩොව් සහ කේ-1 සටන් කරුවෙකු වන සබිත් සමෙඩොව් ය.
අසර්බයිජානයේ 2012 දී ඉදිකරන ලද ෆෝමියුලා වන් ධාවන පථයක් ඇත,[397] සහ 2016 දී[398] සහ 2017 සිට අසර්බයිජාන් ග්රෝන් ප්රී රට තුළ පැවැත්විණි. රට තුළ පැවැත්වෙන අනෙකුත් වාර්ෂික ක්රීඩා ඉසව් වන්නේ බාකු කුසලාන ටෙනිස් තරඟාවලිය සහ ටුවර් ඩි'අසර්බයිජාන් පාපැදි තරඟයයි.
2000 දශකයේ අග භාගයේ සිට අසර්බයිජානය ප්රධාන ක්රීඩා තරඟ කිහිපයක් පැවැත්වීය, ඒවාට 2013 F1 පවර්බෝට් ලෝක ශූරතාවලිය, 2012 FIFA U-17 කාන්තා ලෝක කුසලානය, 2011 AIBA ලෝක බොක්සිං ශූරතාවලිය, 2010 යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලිය, 2009 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය, 2014 යුරෝපීය ටයිකොන්ඩෝ ශූරතාවලිය, 2014 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය සහ 2016 ලෝක චෙස් ඔලිම්පියාඩ් ඇතුළත් වේ.[399] 2015 යුරෝපීය ක්රීඩා උළෙල පැවැත්වීමට බාකු තෝරා ගන්නා ලදී.[400] 2017 දී සිව්වන ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා ක්රීඩා උළෙල[401] සහ 2019 යුරෝපීය තරුණ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල,[402] බාකු විසින් පවත්වන ලද අතර UEFA යුරෝ 2020 හි සත්කාරකත්වය ද දැරීය.[403]
සටහන්
[සංස්කරණය]- ^ එරා :
i/ˌæzərbaɪˈdʒɑːn,_ʔˈdʒæn/ AZ-ər-by-JA(H)N, එජ :i/ˌɑːzərbaɪˈdʒɑːn,_ˌæzʔ/ A(H)Z-ər-by-JAHN;[9] අසර්බයිජානි: Azərbaycan [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn]
- ^ අසර්බයිජානි: Azərbaycan Respublikası [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn ɾespublikɑˈsɯ]; Azerbaijan Republic is sometimes used in an official capacity.
- ^ While often politically aligned with Europe, Azerbaijan is generally considered to be at least mostly in Southwest Asia geographically with its northern part bisected by the standard Asia–Europe divide, the Greater Caucasus. The United Nations' classification of world regions places Azerbaijan in Western Asia,[10] the CIA World Factbook places it mostly in Southwest Asia,[3] and Merriam-Webster's Collegiate Dictionary places it in both.[11]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "The Constitution of the Republic of Azerbaijan" (PDF). President of the Republic of Azerbaijan. The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 31 August 2020.
I. The official language of the Republic of Azerbaijan is Azerbaijani Language. The Republic of Azerbaijan guarantees the development of Azerbaijani Language.
- ^ "National (ethnic) composition of population". State Statistics Committee. 2019. 11 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 September 2023.
- ^ a b "CIA World Factbook – Azerbaijan". 27 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 January 2021.
- ^ a b LaPorte, Jody (2016). "Semi-presidentialism in Azerbaijan". In Elgie, Robert; Moestrup, Sophia (eds.). Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia. London: Palgrave Macmillan (published 15 May 2016). pp. 91–117. doi:10.1057/978-1-137-38781-3_4. ISBN 978-1-137-38780-6. LCCN 2016939393. OCLC 6039791976.
LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan's regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan's president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan's semi-presidential regime.
- ^ "Azerbaijan". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 24 September 2022. (Archived 2022 edition)
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Azerbaijan)". International Monetary Fund. April 2025. සම්ප්රවේශය 20 July 2025.
- ^ "Gini Index coefficient". CIA World Factbook. 17 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 July 2021.
- ^ "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 May 2025. 6 May 2025 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 6 May 2025.
- ^ Wells, John C. (2008). Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.). Longman. ISBN 978-1-4058-8118-0.; Roach, Peter (2011). Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-15253-2.
- ^ "Geographic Regions". unstats.un.org. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- ^ "Definition of AZERBAIJAN". www.merriam-webster.com (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- ^ Harcave, Sidney (1968). Russia: A History (6th ed.). Lippincott. p. 267.
- ^ Mojtahed-Zadeh, Pirouz (2007). Boundary Politics and International Boundaries of Iran: A Study of the Origin, Evolution, and Implications of the Boundaries of Modern Iran with Its 15 Neighbors in the Middle East by a Number of Renowned Experts in the Field. Universal. p. 372. ISBN 978-1-58112-933-5.
- ^ Swietochowski, Tadeusz (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press. pp. 69, 133. ISBN 978-0-231-07068-3.
- ^ L. Batalden, Sandra (1997). The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics. Greenwood Publishing Group. p. 98. ISBN 978-0-89774-940-4.
- ^ "Азербайджан. Восстановлена государственная независимость". Ельцин Центр (රුසියානු බසින්). 24 September 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 September 2021.
- ^ King, David C. (2006). Azerbaijan. Marshall Cavendish. p. 27. ISBN 978-0-7614-2011-8.
- ^ Резолюция СБ ООН № 822 от 30 April 1993 года (රුසියානු බසින්). United Nations. 3 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года (රුසියානු බසින්). United Nations. 21 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года (රුසියානු බසින්). United Nations. 3 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года (රුසියානු බසින්). United Nations. 3 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ Kramer, Andrew E. (10 November 2020). "Facing Military Debacle, Armenia Accepts a Deal in Nagorno-Karabakh War". The New York Times. 10 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- ^ "Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations". British Foreign & Commonwealth Office. 9 June 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ Europa Publications Limited (1998). Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. Routledge. p. 154. ISBN 978-1-85743-058-5.
- ^ Cornell, Svante E. (2010). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe. pp. 165, 284.
Indicative of general regional trends and a natural reemergence of previously oppressed religious identity, an increasingly popular ideological basis for the pursuit of political objectives has been Islam.... The government, for its part, has shown an official commitment to Islam by building mosques and respecting Islamic values... Unofficial Islamic groups sought to use aspects of Islam to mobilize the population and establish the foundations for a future political struggle.... Unlike Turkey, Azerbaijan does not have the powerful ideological legacy of secularism... the conflict with Armenia has bred frustration that is increasingly being answered by a combined Islamic and nationalist sentiment, especially among younger people... All major political forces are committed to secularism and are based, if anything, on a nationalist agenda.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;ciaනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Human Rights Watch: Azerbaijan". Human Rights Watch. 17 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 March 2014.
- ^ Chamoux, François (2003). Hellenistic Civilization. John Wiley and Sons. p. 26. ISBN 978-0-631-22241-5.
- ^ Bosworth A.B., Baynham E.J. (2002). Alexander the Great in Fact and fiction. Oxford University Press. p. 92. ISBN 978-0-19-925275-6.
- ^ Houtsma, M. Th. (1993). First Encyclopaedia of Islam 1913–1936 (reprint ed.). Brill. ISBN 978-90-04-09796-4.
- ^ Schippmann, Klaus (1989). Azerbaijan: Pre-Islamic History. Encyclopædia Iranica. pp. 221–224. ISBN 978-0-933273-95-5.
- ^ Nevertheless, "despite being one of the chief vassals of Sasanian Shahanshah, the Albanian king had only a semblance of authority, and the Sassanid marzban (military governor) held most civil, religious, and military authority.
- ^ Swietochowski, Tadeusz (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-3550-4.
- ^ Darmesteter, James (2004). "Frawardin Yasht". Avesta Khorda Avesta: Book of Common Prayer (reprint ed.). Kessinger Publishing. p. 93. ISBN 978-1-4191-0852-5. 29 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 February 2007.
- ^ "Azerbaijan: Early History: Iranian and Greek Influences". U.S. Library of Congress. 12 December 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 June 2006.
- ^ Sabahi, Farian (2000). La pecora e il tappeto: i nomadi Shahsevan dell'Azerbaigian iraniano (ඉතාලි බසින්). Ariele. p. 23. ISBN 978-88-86480-74-1.
- ^ Atabaki, Touraj (4 September 2006). Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers. I.B.Tauris. p. 132. ISBN 978-1-86064-964-6.
- ^ Atabaki, Touraj (2000). Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris. p. 25. ISBN 978-1-86064-554-9.
- ^ Dekmejian, R. Hrair; Simonian, Hovann H. (2003). Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region. I.B. Tauris. p. 60. ISBN 978-1-86064-922-6.
Until 1918, when the Musavat regime decided to name the newly independent state Azerbaijan, this designation had been used exclusively to identify the Iranian province of Azerbaijan.
- ^ Rezvani, Babak (2014). Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift. Amsterdam: Amsterdam University Press. p. 356. ISBN 978-90-485-1928-6.
The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwestern Iran that has been called since so long ago.
- ^ Fragner, B.G. (2001). Soviet Nationalism: An Ideological Legacy to the Independent Republics of Central Asia. I.B. Tauris and Company. pp. 13–32.
In the post Islamic sense, Arran and Shirvan are often distinguished, while in the pre-Islamic era, Arran or the western Caucasian Albania roughly corresponds to the modern territory of the Republic of Azerbaijan. In the Soviet era, in a breathtaking manipulation, historical Azerbaijan (northwestern Iran) was reinterpreted as "South Azerbaijan" for the Soviets to lay territorial claim on historical Azerbaijan proper which is located in modern-day northwestern Iran.
- ^ Atabaki, Touraj (2000). Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris. p. 8. ISBN 978-1-86064-554-9.
- ^ Bournoutian, George A. (2016). The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia. Gibb Memorial Trust. p. 18. ISBN 978-1-909724-83-9.
(...) the Baku and Elisavetpol guberniias, declared their independence (to 1920), and, despite Iranian protests, took the name of Azerbaijan (as noted, the same designation as the historical region in northwestern Iran) (...)
- ^ Comrie, Bernard (1981). The languages of the Soviet Union. Cambridge [England]: Cambridge University Press. p. 162. ISBN 978-0-521-29877-3. OCLC 6627395.
- ^ Azakov, Siyavush. "National report on institutional landscape and research policy Social Sciences and Humanities in Azerbaijan" (PDF). Azerbaijan National Academy of Sciences. 16 November 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 May 2007.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය Library of Congressනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය dictionaryනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ H. Dizadji (2010). Journey from Tehran to Chicago: My Life in Iran and the United States, and a Brief History of Iran. US: Trafford Publishing. p. 105. ISBN 978-1-4269-2918-2.
- ^ Chaumont, M. L. (1984). "Albania". Encyclopædia Iranica. 26 May 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2012.
- ^ Shaw, Ian (2017). Christianity: The Biography: 2000 Years of Global History. Zondervan Academic. ISBN 978-0-310-53628-4.
- ^ Ehsan Yarshater (1983). The Cambridge history of Iran, Volume 1. Cambridge University Press. p. 141. ISBN 978-0-521-20092-9.
- ^ Barthold, V.V. Sochineniya; p. 558: "Whatever the former significance of the Oghuz people in Eastern Asia, after the events of the 8th and 9th centuries, it focuses more and more on the West, on the border of the Pre-Asian cultural world, which was destined to be invaded by the Oghuz people in the 11th century, or, as they were called only in the west, by the Turkmen."
- ^ Canby, Sheila R.; Beyazit, Deniz; Rugiadi, Martina; Peacock, A. C. S. (27 April 2016). Court and Cosmos: The Great Age of the Seljuqs (ඉංග්රීසි බසින්). Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-1-58839-589-4.
- ^ Hewsen, Robert H.; Salvatico, Christoper C. (2001). Armenia: A Historical Atlas (ඉංග්රීසි බසින්). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-33228-4.
- ^ Samuelian, Thomas J. (1982). Hewsen, Robert H. (1982). Thomas J. Samuelian, ed. "Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians". Classical Armenian Culture: Influences and Creativity. (Philadelphia: Scholars Press. p. 45.). Scholars Press. ISBN 978-0-89130-565-1.
- ^ Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: a Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. pp. 32–33, map 19 (shows the territory of modern Nagorno–Karabakh as part of the Orontids' Kingdom of Armenia).
- ^ Моисей Хоренский. Армянская География VII в. Перевод Патканова К.П. СПб., 1877. стр. 40,17
- ^ Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. Medieval Armenian Culture. Chico, CA, 1983
- ^ Yarshater, E. (1987). "The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. Vol. III/2. 17 November 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 January 2012.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_publisher_location.
- ^ Roy, Olivier (2007). The new Central Asia: geopolitics and the birth of nations (reprint ed.). I.B. Tauris. p. 6. ISBN 978-1-84511-552-4.
- ^ "Neẓāmī". Encyclopædia Britannica. 2009. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/413374/Nezami. ප්රතිෂ්ඨාපනය 28 February 2009.
- ^ "Khāqānī". Encyclopædia Britannica. 19 March 2024. https://www.britannica.com/biography/Khaqani. ප්රතිෂ්ඨාපනය 23 November 2020.
- ^ R. Ward, Steven (2009). Immortal: a military history of Iran and its armed forces. Georgetown University Press. p. 43. ISBN 978-1-58901-258-5.
- ^ Malcolm Wagstaff, John (1985). The evolution of middle eastern landscapes: an outline to A.D. 1840, Part 1840. Rowman & Littlefield. p. 205. ISBN 978-0-389-20577-7.
- ^ L. Altstadt, Audrey (1992). The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule. Hoover Press. p. 5. ISBN 978-0-8179-9182-1.
- ^ Akiner, Shirin (2004). The Caspian: Politics, Energy and Security. RoutledgeCurzon. p. 158. ISBN 978-0-7007-0501-6.
- ^ Balland, D.. "ĀŠRAF ḠILZAY". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/asraf-gilzay-the-afghan-chief-who-ruled-as-shah-over-part-of-iran-from-1137-1725-to-1142-1729. ප්රතිෂ්ඨාපනය 31 December 2011.
- ^ Swietochowski, Tadeusz (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press. pp. 69, 133. ISBN 978-0-231-07068-3.
- ^ L. Batalden, Sandra (1997). The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics. Greenwood Publishing Group. p. 98. ISBN 978-0-89774-940-4.
- ^ Walker, Christopher J. (1980). Armenia, the survival of a nation. Croom Helm. p. 45. ISBN 978-0-7099-0210-2.
Tsitsianov next moved against the semi-independent Iranian khanates. On the thinnest of pretexts, he captured the Muslim town of Gandja, the seat of Islamic learning in the Caucasus (...)
- ^ Saparov, Arsène (2014). From Conflict to Autonomy in the Caucasus: The Soviet Union and the Making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh. Routledge. ISBN 978-1-317-63783-7.
Even though these principalities [the khanates] had not been under Iranian suzerainty since the assassination of Nadir Shah in 1747, they were traditionally considered an inalienable part of Iranian domains. (...) To the semi-independent Caucasian principalities, the appearance of the new Great Power (...)
- ^ Kashani-Sabet, Firoozeh (May 1997). "Fragile Frontiers: The Diminishing Domains of Qajar Iran". International Journal of Middle East Studies. 29 (2): 210. doi:10.1017/s0020743800064473. ISSN 0020-7438.
In 1795, Ibrahim Khalil Khan, the wali of Qarabagh, warned Sultan Selim III of Aqa Muhammad Khan's ambitions. Fearing for his independence, he informed the Sultan of Aqa Muhammad Khan's ability to subdue Azerbaijan and later Qarabagh, Erivan, and Georgia.
- ^ Barker, Adele Marie; Grant, Bruce (2010). The Russia Reader: History, Culture, Politics. Duke University Press. p. 253. ISBN 978-0-8223-4648-7.
But they were relatively more accessible given the organization of small, centralized, semi-independent khanates that functioned through the decline of Iranian rule after the death of Nadir Shah in the mid-eighteenth century (...)
- ^ Avery, Peter; Hambly, Gavin (1991). The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press. p. 126. ISBN 978-0-521-20095-0.
Agha Muhammad Khan could now turn to the restoration of the outlying provinces of the Safavid kingdom. Returning to Tehran in the spring of 1795, he assembled a force of some 60,000 cavalries and infantry and in Shawwal Dhul-Qa'da/May, set off for Azarbaijan, intending to conquer the country between the rivers Aras and Kura, formerly under Safavid control. This region comprised a number of khanates of which the most important was Qarabagh, with its capital at Shusha; Ganja, with its capital of the same name; Shirvan across the Kura, with its capital at Shamakhi; and to the north-west, on both banks of the Kura, Christian Georgia (Gurjistan), with its capital at Tiflis.
- ^ Encyclopedia of Soviet law By Ferdinand Joseph Maria Feldbrugge, Gerard Pieter van den Berg, William B. Simons, Page 457
- ^ King, Charles (2008). The ghost of freedom: a history of the Caucasus. University of Michigan. p. 10. ISBN 978-0-19-517775-6.
- ^ Hacikyan, Agop Jack; Basmaijan, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan, eds. (2005). The Heritage of Armenian Literature: From the eighteenth century to modern times. Detroit: Wayne State University Press. p. 6. ISBN 978-0-8143-3221-4.
- ^ Gabor Agoston, Bruce Alan Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing, 1 January 2009 ISBN 978-1-4381-1025-7 p. 125
- ^ Multiple Authors. "Caucasus and Iran". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/caucasus-index. ප්රතිෂ්ඨාපනය 3 September 2012.
- ^ Tucker, Spencer C., ed. (2010). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East. ABC-CLIO. p. 1035. ISBN 978-1-85109-672-5.
January 1804. (...) Russo-Persian War. Russian invasion of Persia. (...) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804–1813).
- ^ Goldstein, Erik (1992). Wars and Peace Treaties: 1816 to 1991. London: Routledge. p. 67. ISBN 978-0-415-07822-1.
- ^ a b Timothy C. Dowling (2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond pp. 728–729 ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-948-6
- ^ a b c d උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය Swietochowski Borderlandනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ L. Batalden, Sandra (1997). The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics. Greenwood Publishing Group. p. 98. ISBN 978-0-89774-940-4.
- ^ Ebel, Robert E.; Menon, Rajan (2000). Energy and conflict in Central Asia and the Caucasus. Rowman & Littlefield. p. 181. ISBN 978-0-7425-0063-1.
- ^ Andreeva, Elena (2010). Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism (reprint ed.). Taylor & Francis. p. 6. ISBN 978-0-415-78153-4.
- ^ Çiçek, Kemal; Kuran, Ercüment (2000). The Great Ottoman-Turkish Civilisation. University of Michigan. ISBN 978-975-6782-18-7.
- ^ Meyer, Karl E.; Brysac, Shareen Blair (17 March 2009). Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia (ඉංග්රීසි බසින්). Basic Books. p. 66. ISBN 978-0-7867-3678-2.
- ^ Cronin, Stephanie, ed. (2013). Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions since 1800. Routledge. p. 63. ISBN 978-0-415-62433-6.
Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (...) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.
- ^ Dowling, Timothy C., ed. (2015). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond. ABC-CLIO. p. 729. ISBN 978-1-59884-948-6.
In May 1826, Russia, therefore, occupied Mirak, in the Erivan khanate, in violation of the Treaty of Gulistan.
- ^ Alexander Mikaberidze (2015). Historical Dictionary of Georgia. Rowman & Littlefield. p. 664. ISBN 978-1-4422-4146-6.
- ^ Gasimov, Zaur (2022). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". Iranian Studies. 55 (1): 38. doi:10.1080/00210862.2020.1865136. S2CID 233889871.
The preoccupation with Iranian culture, literature, and language was widespread among Baku-, Ganja-, and Tiflis-based Shia as well as Sunni intellectuals, and it never ceased throughout the nineteenth century.
{{cite journal}}: CS1 maint: ref duplicates default (link) - ^ a b Gasimov 2022, p. 37: "Azerbaijani national identity emerged in post-Persian Russian-ruled East Caucasia at the end of the nineteenth century, and was finally forged during the early Soviet period."
- ^ Swietochowski, Tadeusz. Eastern Europe, Russia, and Central Asia 2003 Taylor and Francis, 2003. ISBN 978-1-85743-137-7 p. 104
- ^ Smith, Michael (April 2001). "Anatomy of Rumor: Murder Scandal, the Musavat Party and Narrative of the Russian Revolution in Baku, 1917–1920". Journal of Contemporary History. 36 (2): 228. doi:10.1177/002200940103600202. S2CID 159744435.
The results of the March events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus
- ^ Minahan, James B. (1998). Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Bloomsbury Academic. p. 22. ISBN 978-0-313-30610-5.
The tensions and fighting between the Azerbaijanis and the Armenians in the federation culminated in the massacre of some 12,000 Azerbaijanis in Baku by radical Armenians and Bolshevik troops in March 1918
- ^ Michael Smith. "Pamiat' ob utratakh i Azerbaidzhanskoe obshchestvo/Traumatic Loss and Azerbaijani. National Memory". Azerbaidzhan i Rossiia: obshchestva i gosudarstva (Azerbaijan and Russia: Societies and States) (රුසියානු බසින්). Sakharov Center. 1 April 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 August 2011.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය I.B.Taurisනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය I.B. Taurisනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය Amsterdam University Pressනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ a b c Kazemzadeh, Firuz (1951). The Struggle for Transcaucasia: 1917–1921. The New York Philosophical Library. pp. 124, 222, 229, 269–270. ISBN 978-0-8305-0076-5.
- ^ Schulze, Reinhard. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 978-1-86064-822-9.
- ^ Pope, Hugh (2006). Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world. New York: The Overlook Press. p. 116. ISBN 978-1-58567-804-4.
- ^ Pipes, Richard (1997). The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923 (2nd ed.). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. pp. 218–220, 229. ISBN 978-0-674-30951-7.
- ^ Raymond Duncan, Walter; Holman (Jr.), G. Paul (1994). Ethnic nationalism and regional conflict: the former Soviet Union and Yugoslavia. US: Westview Press. pp. 109–112. ISBN 978-0-231-07068-3.
- ^ "Azerbaijan celebrates day of victory over fascism". "Contact.az". 9 May 2011. 24 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 May 2011.
- ^ "Victory over Nazis 'was impossible without Baku oil'". "AzerNEWS". 8 May 2010. 4 September 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 May 2010.
- ^ Michael P., Croissant (1998). The Armenia-Azerbaijan Conflict: causes and implications. Westport, CT: Praeger Publishers. pp. 36, 37. ISBN 978-0-275-96241-8.
- ^ "Human Rights Watch. "Playing the "Communal Card": Communal Violence and Human Rights"". Human Rights Watch. 11 October 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 May 2011.
- ^ a b "Milli Məclisin tarixi. Azərbaycan SSR Ali Soveti (1920–1991-ci illər)" [The history of Milli Majlis. Supreme Soviet of Azerbaijan SSR (1920–1991)]. 30 October 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 December 2010.
- ^ David C. King (2006). Azerbaijan. Marshall Cavendish. p. 116. ISBN 978-0-7614-2011-8.
- ^ "Bishkek Protocol | UN Peacemaker". United Nations. 6 February 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 August 2019.
- ^ "Azerbaijan". The World Factbook (2025 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 8 May 2022. (Archived 2022 edition)
- ^ De Waal, Thomas (2013). Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, p. 286. ISBN 978-0-8147-1945-9.
- ^ "Massacre by Armenians Being Reported". The New York Times. 3 March 1992. 11 March 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 September 2013.
- ^ Smolowe, Jill (16 March 1992). "Tragedy Massacre in Khojaly". Time. 28 February 2005 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 September 2013.
- ^ A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh සංරක්ෂණය කළ පිටපත 8 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine. International Herald Tribune. 29 November 2003.
- ^ "General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces". United Nations General Assembly. 14 March 2008. 21 January 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 March 2008.
- ^ Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine. EurasiaNet.org. 30 August 2003.
- ^ "Azerbaijan Soviet Socialist Republic සංරක්ෂණය කළ පිටපත 3 නොවැම්බර් 2011 at the Wayback Machine". The Great Soviet Encyclopedia (1979).
- ^ "Timeline: Azerbaijan A chronology of key events". BBC News. 31 March 2011. 9 April 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2011.
- ^ "Azeri rights activist says 35 imprisoned special police unit members very sick". BBC Archive. 2 June 2000. 18 November 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 August 2009.
- ^ Efron, Sonni (18 March 1995). "Azerbaijan Coup Attempt Crushed Caucasus: Loyal forces storm a building and overcome mutinous police units, president reports". Los Angeles Times. 24 June 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 August 2009.
- ^ Mulvey, Stephen (14 October 2003). "Aliyev and son keep it in the family". BBC News. 1 March 2004 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 October 2003.
- ^ "Nov 2013 – Action against opposition". Keesing's Record of World Events. November 2013. p. 53026. 17 May 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 May 2014.
- ^ a b "Fighting over Nagorno-Karabakh goes on despite US mediation". Associated Press. 24 October 2020. 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- ^ "Fury and celebrations as Russia brokers peace deal to end Nagorno-Karabakh war". The Independent. 11 November 2020. 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- ^ a b "Strong economic performance in Caucasus amid geopolitical turmoil". www.ebrd.com (ඉංග්රීසි බසින්). 1 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2023.
- ^ "Azerbaijan: The veneer of democracy is peeling off Baku's authoritarian political structure". 2 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2023.
- ^ Haas, Devin (14 August 2023). "Rural Azerbaijan risks falling further behind wealthy Baku". Emerging Europe (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 29 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2023.
- ^ Stocks, Miranda Patrucic, Ilya Lozovsky, Kelly Bloss, and Tom. "Azerbaijan's Ruling Aliyev Family and Their Associates Acquired Dozens of Prime London Properties Worth Nearly $700 Million". OCCRP (ඉංග්රීසි බසින්). 31 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2023.
{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ^ Demourian, Avet (29 September 2023). "More than 80% of Nagorno-Karabakh's population flees as future uncertain for those who remain". AP News (ඉංග්රීසි බසින්). 30 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 January 2024.
- ^ Zürcher, Christoph (2007). The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus ([Online-Ausg.]. ed.). New York: New York University Press. p. 168. ISBN 978-0-8147-9709-9.
- ^ Ebel, Francesca (28 September 2023). "Defeated by force, Nagorno-Karabakh government declares it will dissolve". The Washington Post. සම්ප්රවේශය 28 September 2023.
- ^ U.S. secures strategic transit corridor in Armenia-Azerbaijan peace deal – Reuters
- ^ Cancryn, Alejandra Jaramillo, Adam (8 August 2025). "Trump touts his favorite type of foreign deal — promoting peace in Armenia-Azerbaijan with some personal branding | CNN Politics". CNN (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 8 August 2025.
{{cite news}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ^ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 October 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution" (PDF). Scientific Data. 5 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ a b "Geographical data". The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. 25 May 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ "Naxcivan | History & Geography | Britannica". www.britannica.com (ඉංග්රීසි බසින්). 24 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 January 2022.
- ^ a b c d e "Azerbaijan: Biodiversity". Central Asia and Transcaucasus Network on Plant Genetic Resources. 2003. 8 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 February 2017.
- ^ "Azerbaijan's mud volcanoes on Seven Wonders of Nature shortlist". News.Az. 10 February 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 February 2010.
- ^ "Ecological problems in Azerbaijan". Enrin.grida.no. 11 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "Orography of Azerbaijan". United Nations Environment Programme. 11 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "Azerbaijan » Asian Mountain Outfitters". asianmountainoutfitters.com (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ a b "Azerbaijan – Climate". Heydar Aliyev Foundation. 26 January 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ "The climate-forming factors - Azerbaijan.az". azerbaijan.az. සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ "What is the Climate of Azerbaijan Like?". WorldAtlas (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 10 April 2019. සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ "Climate". State Land and Cartography Committee. 18 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "20 reasons to visit Azerbaijan". Turalux - International DMC & MICE and EVENT Agency (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 15 April 2019. සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ a b c d "Climate". Water Resources of the Azerbaijan Republic. Institute of Hydrometeorology, Ministry of Ecology and Natural Resources. 24 May 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ "World Bank Climate Change Knowledge Portal". climateknowledgeportal.worldbank.org (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ Caviglia, ClimeChart com-Michael. "Climate Country Overview for Azerbaijan | Weather Patterns and Climate Data". www.climechart.com (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 4 April 2025.
- ^ Joyce Chepkemoi (25 April 2017). "Major Rivers Of Azerbaijan". worldatlas.com. 2 December 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 November 2020.
- ^ FAO. 2009. AQUASTAT Transboundary River Basins – Kura Araks River Basin. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Rome, Italy https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/76c1f173-ef42-40a2-a519-71c273f6db2e/content
- ^ Kleveman, Lutz (2003). The new great game: blood and oil in Central Asia. Atlantic Monthly Press. p. 15. ISBN 978-0-87113-906-1. සම්ප්රවේශය 21 November 2010.
- ^ "The Karabakh Horse". Karabakh Foundation. 13 October 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Azerbaijan – Flora". Heydar Aliyev Foundation. 1 July 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 March 2010.
- ^ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- ^ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
- ^ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023. 11 September 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2024.
- ^ "Global Forest Resources Assessment 2020, Azerbaijan". Food Agriculture Organization of the United Nations. 19 September 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 September 2024.
- ^ Geybulla, Arzu (February 2023). "Uncensored journalism in censored times: Challenges of reporting on Azerbaijan". Journalism (ඉංග්රීසි බසින්). 24 (2): 313–327. doi:10.1177/14648849211036872. ISSN 1464-8849. S2CID 238548904.
- ^ Rookwood, Joel (3 April 2022). "From sport-for-development to sports mega-events: conflict, authoritarian modernisation and statecraft in Azerbaijan". Sport in Society. 25 (4): 847–866. doi:10.1080/17430437.2021.2019710. S2CID 245453904.
- ^ Toepfl, Florian; Litvinenko, Anna (12 March 2021). "Critically Commenting Publics as Authoritarian Input Institutions: How Citizens Comment Beneath their News in Azerbaijan, Russia, and Turkmenistan". Journalism Studies. 22 (4): 475–495. doi:10.1080/1461670X.2021.1882877. S2CID 232081024. 1 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 September 2023.
- ^ Lebanidze, Bidzina (2020). "Introduction". Russia, EU and the Post-Soviet Democratic Failure. Vergleichende Politikwissenschaft (ඉංග්රීසි බසින්). Springer Fachmedien. pp. 1–16. doi:10.1007/978-3-658-26446-8_1. ISBN 978-3-658-26446-8. S2CID 242740253. 6 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2023.
- ^ Umudov, Agshin (2019). "Europeanization of Azerbaijan: Assessment of Normative Principles and Pragmatic Cooperation". Politik und Gesellschaft im Kaukasus: Eine unruhige Region zwischen Tradition und Transformation (ජර්මන් බසින්). Springer Fachmedien. pp. 67–68. ISBN 978-3-658-26374-4.
- ^ Goyushov, Altay; Huseynli, Ilkin (2019). "Halted Democracy: Government Hijacking of the New Opposition in Azerbaijan". Politik und Gesellschaft im Kaukasus: Eine unruhige Region zwischen Tradition und Transformation (ජර්මන් බසින්). Springer Fachmedien. pp. 27–51. doi:10.1007/978-3-658-26374-4_2. ISBN 978-3-658-26374-4. S2CID 211343684.
- ^ Bedford, Sofie; Vinatier, Laurent (October 2019). "Resisting the Irresistible: 'Failed Opposition' in Azerbaijan and Belarus Revisited". Government and Opposition (ඉංග්රීසි බසින්). 54 (4): 686–714. doi:10.1017/gov.2017.33. ISSN 0017-257X. S2CID 149006054.
- ^ Kamilsoy, Najmin (1 September 2023). "Unintended transformation? Organizational responses to regulative crackdown on civil society in Azerbaijan". Southeast European and Black Sea Studies. 25 (2): 229–248. doi:10.1080/14683857.2023.2243698. S2CID 261468959.
- ^ Bajek, Mateusz (2020). "The meaning behind Azerbaijan's forged elections". New Eastern Europe (English බසින්). pp. 107–113. 6 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2023.
{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ^ Synovitz, Ron (7 February 2020). "Azerbaijan's 'Equal Coverage' Law Stifles Media Reports On Elections". Radio Free Europe/Radio Liberty (ඉංග්රීසි බසින්). 6 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2023.
- ^ Kramer, Richard Kauzlarich, David J. (11 April 2018). "Azerbaijan's Election Is a Farce". Foreign Policy. 6 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2023.
{{cite news}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ^ McCallion, Chris (22 September 2022). "A small war in Central Asia is a big problem for Joe Biden's narrative about taking on Russia and China". Insider.com (ඉංග්රීසි බසින්). 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 September 2022.
- ^ "Freedom House: Azerbaijan". 23 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 February 2023.
- ^ "freedomhouse.org: Combined Average Ratings: Independent Countries 2009". Freedom House. 23 December 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 October 2023.
- ^ "Azerbaijan: Freedom in the World 2024 Country Report". Freedom House (ඉංග්රීසි බසින්). 18 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 April 2024.
- ^ "State power". courts.gov.az. 6 August 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 November 2020.
- ^ (Constitution of Azerbaijan Republic, Articles 104–107)
- ^ "Monitors criticize Azerbaijani elections". Al Jazeera. 11 November 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 November 2010.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ රජය සහ දේශපාලනය LaPorte2016නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi". president.az (අසර්බයිජාන් බසින්). 8 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 December 2018.
- ^ "Təhlükəsizlik Şurası". president.az (අසර්බයිජාන් බසින්). 21 July 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 24 November 2020.
- ^ a b "Azerbaijan – Foreign Relations". Country Studies. 25 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 31 May 2007.
- ^ "Bilateral relations". Ministry of Foreign Affairs. 4 May 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 May 2007.
- ^ Lenk, Arthur (7 March 2007). "15th anniversary of Israel-Azerbaijan diplomatic relations" (PDF). Ministry of Foreign Affairs of Israel. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 21 March 2008.
- ^ Kardas, Saban. "Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan". Eurasia Daily Monitor Volume. 9 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 December 2010.
- ^ Katik, Mevlut. "Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position". EurasiaNet. 9 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 December 2010.
- ^ a b උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ රජය සහ දේශපාලනය FCOනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Elections & Appointments – Human Rights Council". United Nations. 20 December 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 January 2009.
- ^ a b c "National Security Concept of the Republic of Azerbaijan" (PDF). United Nations. 23 May 2007. 13 January 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 23 May 2007.
- ^ Selim Özertem, Hasan. "Independence of Kosovo and the Nagorno-Karabakh Issue". TurkishWeekly. 3 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 April 2008.
- ^ "Rex Tillerson affirms US support for Azerbaijan's efforts to diversify its economy" (ඉංග්රීසි බසින්). 29 March 2017. 15 April 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 April 2017.
- ^ "US Congress puts the squeeze on military aid to Azerbaijan". The National. July 2021. 1 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 July 2021.
- ^ "Disgraced: Azerbaijan and the End of Election Monitoring As We Know It" (PDF). European Stability Initiative. 5 November 2013. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ Jamie Doward. "Plush hotels and caviar diplomacy: how Azerbaijan's elite wooed MPs". The Guardian. 5 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ "Europe's caviar diplomacy with Azerbaijan must end". 30 November 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ "Baku Smooths Over Its Rights Record with a Thick Layer of Caviar". RadioFreeEurope/RadioLiberty. 8 November 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ Project, Organized Crime and Corruption Reporting. "The Azerbaijani Laundromat". OCCRP (ඉංග්රීසි බසින්). 21 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2023.
- ^ Azerbaijan: Short History of Statehood සංරක්ෂණය කළ පිටපත 18 ජූලි 2007 at the Wayback Machine, Embassy of Republic of Azerbaijan in Pakistan, 2005, Chapter 3.
- ^ Creation of National Army in 1918 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine (රුසියානු බසින්).
- ^ Law of the Republic of Azerbaijan on Armed Forces සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 ඔක්තෝබර් 2017 at the Wayback Machine, No. 210-XII, 9 October 1991 (රුසියානු බසින්).
- ^ "Army Day Celebrated in Azerbaijan". Trend.Az (ඉංග්රීසි බසින්). 26 June 2008. 9 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 October 2023.
- ^ C. W. Blandy Azerbaijan: Is War Over Nagornyy Karabakh a Realistic Option? Advanced Research and Assessment Group. Caucasus Series 08/17. – Defense Academy of the United Kingdom, 2008, p. 12 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 මැයි 2011 at the Wayback Machine
- ^ a b උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ රජය සහ දේශපාලනය ciaනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Выступление Президента Азербайджанской Республики, Верховного Главнокомандующего Гейдара Алиева на церемонии, посвященной 5-й годовщине образования Национальной гвардии – Штаб Национальной гвардии Азербайджана (රුසියානු බසින්). Heydar Aliyev Heritage Research Center. 25 December 1996. 24 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Abbasov, Shahin. "Azerbaijan: Baku Can Leapfrog over Ukraine, Georgia for NATO Membership". EurasiaNet. 6 June 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 June 2009.
- ^ "Military expenditure (current USD) – Azerbaijan". World Bank. 4 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 September 2022.
- ^ "Military expenditure (% of GDP) – Azerbaijan". World Bank. 4 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 September 2022.
- ^ "Military expenditure (% of general government expenditure) – Azerbaijan". World Bank. 4 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 September 2022.
- ^ "Azerbaijan to start manufacturing arms, military hardware in 2008". BBC Monitoring Service. 11 February 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 January 2008.
- ^ "Azerbaijan to produce tanks, aviation bombs and pilotless vehicles in 2009". panarmenian. 9 January 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 December 2008.
- ^ "Uzeir Jafarov: "Azerbaijan will be unable to produce competitive military technique in the next five years"". Today.Az. 23 March 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 September 2008.
- ^ "President Ilham Aliyev attends the openings of several defense-related facilities". Today.Az. 9 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 March 2011.
- ^ Parliamentary Assembly of the Council of Europe, The Protection of media freedom in Europe සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2 ජූලි 2016 at the Wayback Machine.Background report prepared by Mr William Horsley, special representative for media freedom of the Association of European Journalists
- ^ Freedom House, Azerbaijan සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 සැප්තැම්බර් 2015 at the Wayback Machine 2015 Press Freedom report
- ^ "Freedom of the Press 2013" (PDF). Freedom House. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
- ^ "Baku's latest 'biggest enemy' Journalist Orkhan Mammad explains how Azerbaijani propaganda weaponized the ongoing diplomatic crisis with Russia". Meduza. 4 July 2025.
- ^ "Threat to retransmission of BBC, Voice of America and Radio Liberty/Radio Free Europe". Reporters Without Borders. 17 October 2006. 19 September 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 June 2016.
- ^ "Azerbaijan: Anti-Gay Crackdown". Human Rights Watch. 3 October 2017. 30 July 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 August 2019.
- ^ "Azerbaijan named most anti-LGBT+ country in Europe". The Independent. 13 May 2019. 18 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 August 2019.
- ^ "Azerbaijan". The Voice of the Martyrs Canada. 28 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2020.
- ^ "2018 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan". US Department of State. 18 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 March 2020.
- ^ Ognianova, Nina (11 June 2015). "Baku 2015: Press freedom, Azerbaijan, and the European Games". Committee to Protect Journalists. 3 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2016.
- ^ "Azerbaijan: Crackdown on Critics Amid Pandemic". Human Rights Watch. 16 April 2020. 21 May 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 May 2020.
- ^ "Azerbaijan abuses quarantine rules to jail critical journalists and bloggers". International Press Institute. 23 April 2020. 3 May 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 17 May 2020.
- ^ "New Wave of Arrests Targets Journalists and Activists in Azerbaijan". Human Rights Watch. 6 March 2024.
- ^ "Azerbaijan Convicts Critics in Relentless Crackdown". Human Rights Watch. 3 July 2025.
- ^ "Imprisoned Meydan TV journalists begin hunger strike". Meydan TV. 4 July 2025.
- ^ Nozadze, Natalia (8 October 2015). "Azerbaijan closes its doors". News. Amnesty International. 17 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 June 2016.
- ^ Amnesty, International. "Annual report on Azerbaijan". Amnesty International. 17 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 June 2016.
- ^ "Amnesty International Report 2015/16 – Azerbaijan". Amnesty International. 24 February 2016. 26 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 April 2022 – via Refworld.
- ^ Harding, Luke; Barr, Caelainn; Nagapetyants, Dina (4 September 2017). "UK at centre of secret $3bn Azerbaijani money laundering and lobbying scheme". The Guardian. සම්ප්රවේශය 26 December 2017.
- ^ "The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic". Azstat.org. 12 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2011.
- ^ a b "Azerbaijan – General Information". Heydar Aliyev Foundation. 5 May 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2007.
- ^ "Rəhbərlik". ibar.az (අසර්බයිජාන් බසින්). International Bank of Azerbaijan. 20 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 November 2020.
- ^ a b "Azerbaijan's Q1 inflation rate 16.6%, National Bank Chief says". Today.Az. 2 June 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 May 2007.
- ^ "Dutch disease and the Azerbaijan economy". Communist and Post-Communist Studies. 46 (4): 463–480. 1 December 2013. doi:10.1016/j.postcomstud.2013.09.001.
- ^ Mehdizade, Sevinj. "Azerbaijan's New Manats: Design and Transition to a New Currency". Azerbaijan International. 16 December 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2010.
- ^ Ismayilov, Rovshan (28 February 2006). "Azerbaijan's Manat Makeover: Good Times Ahead?". EurasiaNet. 14 June 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2010.
- ^ "Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung" (PDF). 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 11 November 2019.
- ^ a b "Azerbaijan – General Information". Heydar Aliyev Foundation. 28 May 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2007.
- ^ "History of Development of Oil Industry". 1 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2017.
- ^ a b "Southern Gas Corridor project about to come on stream". Deutsche Welle. 11 November 2020. 18 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- ^ "New gas pipeline could heat up Azeri-Russian rivalry". Reuters. 6 October 2020. 15 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 November 2020.
- ^ "Azerbaijan: Economy". globalEDGE. 12 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 May 2007.
- ^ a b "Country Trends". Global Footprint Network. 8 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 June 2020.
- ^ Lin, David; Hanscom, Laurel; Murthy, Adeline; Galli, Alessandro; Evans, Mikel; Neill, Evan; Mancini, MariaSerena; Martindill, Jon; Medouar, FatimeZahra; Huang, Shiyu; Wackernagel, Mathis (2018). "Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018". Resources (ඉංග්රීසි බසින්). 7 (3): 58. Bibcode:2018Resou...7...58L. doi:10.3390/resources7030058.
- ^ "SOCAR plans to completed full gasification of Azerbaijan only by 2021". Azerbaijan Business Center. 13 February 2010. 3 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 June 2010.
- ^ "The Azerbaijan government and co-venturers sign amended and restated Azeri-Chirag-Deepwater Gunashli PSA | Press releases | Media | BP". bp.com (ඉංග්රීසි බසින්). 14 September 2017. 18 September 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2017.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ආර්ථිකය STAනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ a b "Natural resources". The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. 10 June 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ "Azerbaijan: Status of Database". Central Asia and Caucasus Institute. 20 March 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 May 2007.
- ^ "Findings on the Worst Forms of Child Labor – Azerbaijan". 14 May 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ "Industry" (PDF). Statistical Yearbook of Azerbaijan 2004. 2 February 2007 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 May 2007.
- ^ "Rapid Tourism Assessment for the Azerbaijan Tourism Sector Development Program – Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE)". March 2004. 22 August 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 September 2013.
- ^ "Azərbaycan Qarabağın turizm imkanlarını təbliğ edir". Azadlıq Radiosu (අසර්බයිජාන් බසින්). 18 April 2007. 21 September 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 July 2019.
- ^ Ismayilov, Rovshan (12 August 2007). "Azerbaijan: Baku Boom Has Yet to Hit Regions". EurasiaNet. 19 August 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- ^ "$2 bn to be invested in Shahdag winter-summer resort in Azerbaijan". News.az. 5 April 2011. 8 April 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 July 2011.
- ^ "Ministry of Culture and Tourism of Azerbaijan: Goals". Tourism.az. 6 February 2004. 28 November 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ Global Passport Power Rank | Passport Index 2017 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 මාර්තු 2017 at the Wayback Machine. Passportindex.org. Retrieved 1 July 2017.
- ^ Home Page | The Electronic Visa System of Azerbaijan Republic සංරක්ෂණය කළ පිටපත 20 දෙසැම්බර් 2016 at the Wayback Machine. Evisa.gov.az. Retrieved 1 July 2017.
- ^ Crotti, Robert and Misrahi, Tiffany(2015) Chapter 1.1 "The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015: T&T as a Resilient Contribution to National Development" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 ජූලි 2015 at the Wayback Machine in The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015. World Economic Forum
- ^ "Research" (PDF). wttc.org. 2017. 13 November 2018 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 April 2020.
- ^ Hope, Katie (19 July 2017). "Where's hot? This summer's most popular holiday spots". BBC. 10 May 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 June 2018.
- ^ a b Ziyadov, Taleh. "The New Silk Roads" (PDF). Central Asia-Caucasus Institute Silk Road Studies Program. 25 July 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Zeyno Baran (2005). "The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey" (PDF). The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West: 103–118. 27 February 2008 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 December 2007.
- ^ "SCP Commissioning Commences" (Press release). BP. 1 June 2006. 11 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 June 2008.
- ^ "List of Contracting Parties to the Convention on Road Traffic" (PDF). UN Economic Commission for Europe. 14 August 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 January 2010.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ආර්ථිකය ciaනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Azerbaijan aims for hi-tech state". Euronews. 1 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 December 2010.
- ^ "Azerbaijan is in TOP 10 of countries showing dynamic growth in Internet and mobile communications penetration". bakutel.az. 12 October 2012. 7 May 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 15 April 2013.
- ^ "Global Innovation Index 2024 : Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). 8 October 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 November 2024.
- ^ "Azerbaijan ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-10-20.
- ^ CIA.gov සංරක්ෂණය කළ පිටපත 13 ජූනි 2007 at the Wayback Machine, CIA World Factbook Telephones – main lines in use, Azerbaijan 1,397,000 main lines
- ^ CIA.gov සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 ජනවාරි 2018 at the Wayback Machine, CIA World Factbook Internet users, Azerbaijan Internet users: 1,485,000.
- ^ "Azerbaijani scientist invents earthquake-resistant building". News.Az. 18 March 2011. 27 March 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2011.
- ^ "International Station for the Forecasting of Earthquakes Atropatena-AZ3, Baku, Azerbaijan". Global Network for the Forecasting of Earthquakes. 2 May 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 March 2011.
- ^ Азербайджанский ученый изобрел метод оповещения о землетрясении (රුසියානු බසින්). BlackSea News. 28 March 2011. 5 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 March 2011.
- ^ "Arianespace signs deal to launch Azerbaijani satellite". News.Az. 5 November 2010. 8 November 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 November 2010.
- ^ "Azerbaijan signs deal with Arianespace to launch satellite". Space Travel. 6 November 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 November 2010.
- ^ "Orbital Contracted to Build Azerbaijan's First Satellite". SatelliteToday. 28 November 2010. 10 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 April 2011.
- ^ "Baku developing satellite to kick off national space program". Hurriyet Daily News and Economic Review. 3 December 2009. 7 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ "Meeting held to coordinate orbital slots for Azersat". News.Az. 16 November 2009. 11 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 March 2016.
- ^ "Азербайджан рассчитывает запустить спутник связи AzerSat" (රුසියානු බසින්). ComNews. 29 July 2009. 13 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 July 2009.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ජන විකාශනය reportpopනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ a b c උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ජන විකාශනය ciaනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ජන විකාශනය MINනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Azərbaycanın əhalisi | Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi . Stat.gov.az. Retrieved 1 July 2017.
- ^ Samadov (www.anarsamadov.net), Anar. "Azərbaycanın əhalisi". Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.
- ^ "Ethnic composition of Azerbaijan 2019". pop-stat.mashke.org.
- ^ "The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan". 10 November 2013. 10 November 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 March 2025.
- ^ Samadov (www.anarsamadov.net), Anar. "Population". The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 20 May 2025.
- ^ Miller, Donald E.; Miller, Lorna Touryan (2003). Armenia: Portraits of Survival and Hope. Berkeley, California: University of California Press. p. 7. ISBN 978-0-520-23492-5.
- ^ "Nagorno Karabakh Republic – Country Overview". Nkrusa.org. 19 April 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 May 2012.
- ^ a b c d e f g h "Endangered languages in Europe and North Asia". 24 November 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ Clifton, John M., editor. 2002 (vol. 1), 2003 (vol. 2). Studies in languages of Azerbaijan. Baku, Azerbaijan and Saint Petersburg, Russia: Institute of International Relations, Academy of Sciences of Azerbaijan and North Eurasian Group, SIL International.
- ^ Sharifov, Azad. "Legend of the Bibi-Heybat Mosque". Azerbaijan International. 25 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 11 July 2010.
- ^ "Islam and Secularism: the Azerbaijani experience and its reflection in France". PR Web. 17 June 2013. 14 February 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 August 2013.
- ^ "Mapping The Global Muslim Population" (PDF). 19 May 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 May 2011.
- ^ "Religion" (PDF). Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library. 23 November 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 12 May 2023.
- ^ Sources:
- Ismayilov, Murad (2018). "1: Hybrid Intentionality and Exogenus Sources of Elite's Manifold Attitudes to Islam in Azerbaijan". The Dialectics of Post-Soviet Modernity and the Changing Contours of Islamic Discourse in Azerbaijan. London SE11 4AB: Lexington Books. p. 2. ISBN 9781498568364.
the country's population historically divided between the Shia (currently some 50-65 percent of the population) and the Sunni (about 35-50 percent).
{{cite book}}: CS1 maint: location (link) - "2021 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan". U.S Department of State. 2 June 2022. 4 June 2022 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
According to 2011 SCWRA data (the most recent available), 96 percent of the population is Muslim, of which approximately 65 percent is Shia and 35 percent Sunni.
- Mammadli, Nijat (7 June 2018). "Islam and Youth in Azerbaijan". Baku Research Institute. 20 April 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
quote:"Also, according to rough estimates, Shiites constitute 60–65% of the Muslim population, and Sunnis – 35–40%."
- Ismayilov, Murad (2018). "1: Hybrid Intentionality and Exogenus Sources of Elite's Manifold Attitudes to Islam in Azerbaijan". The Dialectics of Post-Soviet Modernity and the Changing Contours of Islamic Discourse in Azerbaijan. London SE11 4AB: Lexington Books. p. 2. ISBN 9781498568364.
- ^ Whitaker's Shorts 2015: International. Bloomsbury. 2014. ISBN 9781472914842.
- ^ "Azerbaijan: Evaluating Islamists' Strength in Baku | Eurasianet". eurasianet.org (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 23 June 2025.
- ^ Balci, Bayram; Goyushov, Altay (1 January 2011), "Azerbaijan" (in en), Yearbook of Muslims in Europe, Volume 3 (Brill): pp. 45–58, , https://brill.com/display/book/edcoll/9789004207554/B9789004207554_006.xml, ප්රතිෂ්ඨාපනය 23 June 2025
- ^ Ahmed, Islamic Reform in the Caucasus, Routledge, 2014, p. 87.
- ^ Kucera, Joshua (20 September 2018). "Azerbaijani Shias gather for Ashura, under close watch from the state". eurasianet. සම්ප්රවේශය 1 October 2020.
- ^ Balci, Islam in Central Asia and the Caucasus, Hurst, 2023, p. 176.
- ^ "What Alabamians and Iranians Have in Common". 9 February 2009. 23 July 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 August 2014.
- ^ "Global Christianity". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 1 December 2014. 19 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 July 2015.
- ^ "Catholic Church in Azerbaijan". Catholic-Hierarchy. 29 April 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 May 2007.
- ^ a b Corley, Felix (9 March 2002). "Azerbaijan: 125 religious groups re-registered". Keston News Service. 24 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 April 2002.
- ^ "5,000 Azerbaijanis adopted Christianity" (රුසියානු බසින්). Day.az. 7 July 2007. 12 January 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 January 2012.
- ^ "Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan" (අසර්බයිජාන් බසින්). Tehran Radio. 19 June 2011. 19 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 12 August 2012.
- ^ Rothholz, Peter (20 November 2015). "Jewish Life in Azerbaijan Embodies Muslim-Majority Nation's Culture of Tolerance". BreakingIsraelNews. Jewish News Syndicate. 21 November 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- ^ "Baku gives land for Jewish cultural center, kosher restaurant". Jewish Telegraphic Agency. 11 December 2013. 13 December 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 April 2016.
- ^ Allen-Ebrahimian, Bethany (1 April 2016). "How I Accidentally Became a Lobbyist for Azerbaijan". Foreign Policy. 2 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 March 2017.
- ^ Sloame, Joanna. "Azerbaijan". Jewish Virtual Library. American-Israeli Cooperative Enterprise. 14 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 April 2016.
- ^ Azerbaijan සංරක්ෂණය කළ පිටපත 22 ජනවාරි 2017 at the Wayback Machine. state.gov
- ^ a b "Azerbaijan: A Country Study, Education, Health, and Welfare". Country Studies. 23 June 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 May 2011.
- ^ "Human Development Report 2009" (PDF). United Nations Development Program 2009. January 2009. 25 December 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 May 2011.
- ^ "Education in Azerbaijan, The Challenges of Transition". Azerbaijan International. 24 December 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2016.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ ජන විකාශනය :02නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Waters, Zena. "What exactly is Novruz Bayram". Azerbaijan Today. 14 May 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 March 2009.
- ^ a b c d උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය MINනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Khanlou, Pirouz (Winter 1994). "Baku's Architecture A Fusion of East and West". Azerbaijan International. 16 November 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 March 2016.
- ^ "Azerbaijan Properties inscribed on the World Heritage List". UNESCO. 7 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 December 2019.
- ^ "World Heritage Sites in Azerbaijan". World Heritage Site. 2 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 May 2011.
- ^ "Over 70 underground stations to be built in Baku". News.Az. 4 November 2010. 7 November 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 February 2011.
- ^ Jon Walton (1 February 2012). "$100 Billion Khazar Islands Taking Shape". Construction Digital. 13 July 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 March 2013.
- ^ Glass, Nick (26 September 2012). "Flame Towers light up Baku's historic skyline". CNN. 28 January 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 April 2013.
- ^ David C. King. Azerbaijan, Marshall Cavendish, 2006, p. 94
- ^ a b Энциклопедический музыкальный словарь, 2-е изд., Москва, 1966 (Encyclopedical Music Dictionary (1966), 2nd ed., Moscow)
- ^ "The Azerbaijan musical instruments". Atlas.musigi-dunya.az. 26 August 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 May 2007.
- ^ During, Jean (2001). "Azerbaijan". The Grove Dictionary of Music and Musicians. Macmillan. .
- ^ Duncan, Ishhad (27 April 2005). "The Baku Jazz Festival: Reviving a Tradition in Azerbaijan". EurasiaNet. 8 May 2005 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 April 2005.
- ^ Bahl, Taru; Syed, M. H. (2003). Encyclopaedia of the Muslim World. Anmol Publications PVT. p. 25. ISBN 978-81-261-1419-1.
- ^ "ashik, shaman" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 26 මැයි 2017 at the Wayback Machine – European University Institute, Florence, Italy (retrieved 10 August 2006).
- ^ "Azerbaijan's ashug art included into UNESCO list of Intangible Cultural Heritage". Today.Az. 1 October 2009. 2 October 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2009.
- ^ Hutcheon, David (19 September 2008). "Alim Qasimov: the living legend you've never heard of". The Times. London. 16 June 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 19 September 2008.
- ^ "The Washington Post: Azerbaijan duo upset favorites Ireland for first-time win at 2011 Eurovision Song Contest". president.az. 14 May 2011. 4 October 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 October 2023.
- ^ "Azerbaijan wins the Eurovision Song Contest". BBC News. 14 May 2011. 14 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 May 2011.
- ^ Lusher, Adam (15 May 2011). "Azerbaijan wins Eurovision Song Contest". The Telegraph. London. 10 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 May 2011.
- ^ "2018 First Semi-final Scoreboard". Eurovision Song Contest. 12 May 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 May 2018.
- ^ "Азербайджанская Советская Социалистическая Республика". Great Soviet Encyclopedia.
- ^ "Country of the month – Azerbaijan". eanpages.org. 1 September 2018.
- ^ "The traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan". UNESCO. 5 December 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ "Azerbaijani carpet entered UNESCO List of Intangible Cultural Heritage". Azerbaijan Press Agency. 11 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 January 2011.
- ^ "Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura". UNESCO.
- ^ "Ancient Heritage of the BTC – SCP Pipeline Corridor". Smithsonian. 23 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 21 April 2014.
- ^ Наскальные рисунки Гямигая. irs-az.com.
- ^ "Ornaments Coming from Gobustan". Diva International. 12 May 2007. 23 February 2025 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Gobustan Rock Art". worldheritagesite.org. සම්ප්රවේශය 11 October 2013.
- ^ "Azerbaijani Artists". arthistoryarchive.com. සම්ප්රවේශය 11 October 2013.
- ^ "Steps of Time & Art is not only ugly". universes-in-universe.org. 15 March 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 11 October 2013.
- ^ a b Beale, Thomas William; Keene Henry George (1894). An Oriental Biographical Dictionary. W.H.Allen. p. 311. ISBN 9781404706484.
- ^ a b A.Caferoglu, "Adhari(azeri)", in Encyclopedia of Islam, (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)
- ^ Azerbaijan. Cultural life. Encyclopædia Britannica.
- ^ Tyrrell, Maliheh S. (2001). Aesopian Literary Dimensions of Azerbaijani Literature of the Soviet Period, 1920–1990. Lexington Books. p. 12. ISBN 978-0-7391-0169-8.
- ^ a b "Seyid Imadeddin Nesimi". Encyclopædia Britannica. 2008. https://www.britannica.com/eb/article-9055331/Seyid-Imadeddin-Nesimi. ප්රතිෂ්ඨාපනය 1 September 2008.
- ^ "AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish". Encyclopaedia Iranica. 15 December 1988. සම්ප්රවේශය 9 May 2022.
The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369–1404, q.v.).
- ^ a b Burrill, Kathleen R.F. (1972). The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi. Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. p. 46. ISBN 978-90-279-2328-8.
- ^ Balan, Canan (1 July 2008). "Transience, absurdity, dreams and other illusions: Turkish shadow play". Early Popular Visual Culture. 6 (2): 177. doi:10.1080/17460650802150424. ISSN 1746-0654. S2CID 191493938.
- ^ Průšek, Jaroslav (1974). Dictionary of Oriental Literatures. Basic Books. p. 138.
- ^ Babinger, Franz (2008). "Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn". Encyclopaedia of Islam. Brill Online. 29 July 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 September 2008.
- ^ Michael E. Meeker, "The Dede Korkut Ethic", International Journal of Middle East Studies, Vol. 24, No. 3 (Aug. 1992), 395–417. excerpt: The Book of Dede Korkut is an early record of oral Turkic folktales in Anatolia, and as such, one of the mythic charters of Turkish nationalist ideology. The oldest versions of the Book of Dede Korkut consist of two manuscripts copied in the 16th century. The twelve stories that are recorded in these manuscripts are believed to be derived from a cycle of stories and songs circulating among Turkic peoples living in northeastern Anatolia and northwestern Azerbaijan. According to Lewis (1974), an older substratum of these oral traditions dates to conflicts between the ancient Oghuz and their Turkish rivals in Central Asia (the Pecheneks and the Kipchaks), but this substratum has been clothed in references to the 14th-century campaigns of the Akkoyunlu Confederation of Turkic tribes against the Georgians, the Abkhaz, and the Greeks in Trebizond. Such stories and songs would have emerged no earlier than the beginning of the 13th century, and the written versions that have reached us would have been composed no later than the beginning of the 15th century. By this time, the Turkic peoples in question had been in touch with Islamic civilization for several centuries, had come to call themselves "Turcoman" rather than "Oghuz," had close associations with sedentary and urbanized societies, and were participating in Islamized regimes that included nomads, farmers, and townsmen. Some had abandoned their nomadic way of life altogether.
- ^ Cemal Kafadar(1995), "in Between Two Worlds: Construction of the Ottoman states", University of California Press, 1995. Excerpt: "It was not earlier than the fifteenth century. Based on the fact that the author is buttering up both the Akkoyunlu and Ottoman rulers, it has been suggested that the composition belongs to someone living in the undefined border region lands between the two states during the reign of Uzun Hassan (1466–78). G. Lewis, on the other hand, dates the composition "fairly early in the 15th century at least."
- ^ a b İlker Evrım Bınbaş, Encyclopædia Iranica, "Oguz Khan Narratives" Encyclopædia Iranica | Articles. Retrieved October 2010. "The Ketāb-e Dede Qorqut, which is a collection of twelve stories reflecting the oral traditions of the Turkmens in the 15th-century eastern Anatolia, is also called Oḡuz-nāma"
- ^ Minorsky, Vladimir (1942). "The Poetry of Shah Ismail". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 10 (4): 1053. doi:10.1017/S0041977X00090182. S2CID 159929872.
- ^ V. Minorsky, "The Poetry of Shah Ismail I," Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 10/4 (1942): 1006–53.
- ^ Samuel, Geoffrey; Gregor, Hamish; Stutchbury, Elisabeth (1994). Tantra and Popular Religion in Tibet. International Academy of Indian Culture and Aditya Prakashan. p. 60. ISBN 978-81-85689-68-5.
- ^ "Ümumrespublika Televiziya Kanalları". ntrc.gov.az (අසර්බයිජාන් බසින්). 25 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 23 November 2020.
- ^ a b "Cinema in Azerbaijan: Pre-Soviet Era". Azerbaijan International. Autumn 1997. සම්ප්රවේශය 12 March 2016.
- ^ Celebrating 100 Years in Film, not 80 by Aydin Kazimzade. Azerbaijan International, Autumn 1997
- ^ a b "Azerbaijani cinema in 1920–1935: Silent films". OCAZ.eu.
- ^ Akhmedov, IA. Азербайджанская кухня (රුසියානු බසින්). Издательство "Ишыг". Archived from the original on 11 March 2008.
- ^ "Chaihana: culture in action". Aze.info. 5 January 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 December 2012.
- ^ The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule. Audrey L. Altstadt. Hoover Institution Press. 1992. ISBN 978-0-8179-9182-1.
- ^ "Named the most popular kinds of sports in Azerbaijan". report.az. 2 August 2017. 3 December 2024 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Azərbaycanda nə qədər futbolçu var?". news.milli.az (අසර්බයිජාන් බසින්). 22 June 2010. 2 February 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 January 2014.
- ^ "Football in Azerbaijan". FIFA. 20 August 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 January 2014.
- ^ "Нефтчи" стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков – ФОТО. 1news.az (රුසියානු බසින්). 31 August 2012. 1 September 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 31 August 2012.
- ^ ЦСКА вылетел из еврокубков (රුසියානු බසින්). UEFA. 30 August 2012. 6 June 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 August 2012.
- ^ "Liverpool and Sporting make it as Qarabağ create history". UEFA. 23 August 2017. සම්ප්රවේශය 24 August 2017.
- ^ "Araz clinch third place on penalties". UEFA. 25 April 2010. 23 December 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 April 2010.
- ^ "Azerbaijan: Official Atlético sponsor". Club Atlético de Madrid. 31 May 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 April 2015.
- ^ "Chess with Luke McShane". Daily Express. 17 May 2009. සම්ප්රවේශය 12 April 2014.
- ^ "Azerbaijan's chess team became European champion". Today.Az. 31 October 2009. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "Azerbaijan, Russia take gold at the European Team Chess Championship". Chessdom. 2 May 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "World Chess Champion: Zeynab Mammadyarova". Azerbaijan International. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ Crowther, Mark (21 April 2014). "Carlsen beats Nakamura for perfect 2/2 start in the Gashimov Memorial". The Week in Chess. සම්ප්රවේශය 24 April 2014.
- ^ История нард (රුසියානු බසින්). 1-Kalyan. සම්ප්රවේශය 27 May 2007.
- ^ "Нарды – игра, требующая сноровки и удачи". inforing.net (රුසියානු බසින්). 14 October 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 September 2009.
- ^ История Нард (රුසියානු බසින්). Nards.
- ^ "More than just Mammadova: Azerbaijan's ladies cause World Championship upset". fivb.org (Press release). සම්ප්රවේශය 8 May 2014.
- ^ "Vakıfbank women achieve historic success, winning intercontinental volleyball trophy". Hürriyet Daily News. 13 October 2013. සම්ප්රවේශය 8 May 2014.
- ^ "Baku". RacingCircuits.info. සම්ප්රවේශය 28 October 2018.
- ^ Sylt, Christian (24 July 2014). "F1 Will Race in Azerbaijan in 2016 Says Ecclestone". Forbes. 26 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 July 2014.
- ^ "Azerbaijan is a country known for its love of sport and sportsmanship". baku2015.com. Archived from the original on 26 September 2013. සම්ප්රවේශය 27 January 2014.
- ^ "Baku 2015 heralds new era in European sports movement". The Washington Times. 10 December 2013. සම්ප්රවේශය 27 January 2014.
- ^ "Baku 2017". www.baku2017.com. 22 June 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 5 May 2017.
- ^ "Baku to host 2019 Summer European Youth Olympic Festival". European Olympic Committees. 17 January 2017. 22 December 2024 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 9 July 2018.
- ^ Dunbar, Graham (20 October 2020). "Euro 2020 not at risk from UEFA block on Azerbaijan hosting". Associated Press. Geneva. සම්ප්රවේශය 22 October 2020.
උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: "lower-alpha" නම් කණ්ඩායම සඳහා <ref> ටැග පැවතුණත්, ඊට අදාළ <references group="lower-alpha"/> ටැග සොයාගත නොහැකි විය.