ග්රීන්ලන්තය
ග්රීන්ලන්තය Kalaallit Nunaat (Greenlandic)
Grønland (ඩෙන්මාර්ක) | |
|---|---|
ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ ස්වයං පාලන භූමිය | |
| නිල ගීය: "Nunarput, utoqqarsuanngoravit" (Greenlandic) "Vort ældgamle land under isblinkens bavn" (ඩෙන්මාර්ක) "ඔබ අපේ පුරාණ දේශයයි" | |
| කලාලිට් ගීතය: "Nuna asiilasooq" (Greenlandic) "මහා දිගකින් යුත් දේශය"[a] රාජකීය ගීත: Der er et yndigt land (ඩෙන්මාර්ක) (සිංහල: "ලස්සන රටක් තියෙනවා") Kong Christian stod ved højen mast (ඩෙන්මාර්ක) (සිංහල: "ක්රිස්ටියන් රජු උස් කුඹගස අසල සිටියේය") | |
.svg) ග්රීන්ලන්තය (dark green) හි පිහිටීම the Kingdom of Denmark (light green) තුල | |
| ස්වෛරී රාජ්යය | ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය |
| නෝර්වේ සමඟ එකමුතුව | 1262 |
| ඩෙන්මාර්ක-නෝර්වීජියානු නැවත යටත් විජිතකරණය | 1721 |
| ඩෙන්මාර්කය සමඟ එක්සත් වීම | 1814 ජනවාරි 14 |
| ගෘහ රීතිය | 1979 මැයි 1 |
| තවදුරටත් ස්වයං පාලනය සහ ස්වයං රීති | 2009 ජුනි 21[2][3] |
| අගනුවර සහ largest city | නූක් 64°10′N 51°44′W / 64.167°N 51.733°W |
| නිල භාෂා | ග්රීන්ලන්ත භාෂාව[b] |
| පිළිගත් භාෂා | ඩෙන්මාර්ක භාෂාව, ඉංග්රීසි භාෂාව සහ අවශ්ය නම් වෙනත් භාෂා[b] |
| Ethnic groups (2020) |
|
| Religion | ක්රිස්තියානි ආගම (ග්රීන්ලන්ත පල්ලිය) |
| ජන අන්වර්ථ නම් |
|
| රජය | පාර්ලිමේන්තු ව්යවස්ථාමය රාජාණ්ඩුවක් තුළ බලය බෙදා හරින ලද රජය |
• ඩෙන්මාර්කයේ රාජාණ්ඩුව | X වන ෆ්රෙඩ්රික් |
• ඩෙන්මාර්කයේ අගමැති | මෙට් ෆ්රෙඩ්රික්සන් |
• මහ කොමසාරිස් | ජූලි ප්රෙස්ට් විල්චේ |
• ග්රීන්ලන්ත අගමැති | ජෙන්ස්-ෆ්රෙඩ්රික් නීල්සන් |
• ඉනට්සිසාර්ටට් හි කථානායක | කිම් කීල්සන් |
| ව්යවස්ථාදායකය | ෆොල්කෙටින්ගෙට් (ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය) ඉනාට්සිසාර්ටූට් (ග්රීන්ලන්තය) |
| National representation | |
• ෆොල්කෙටින් ග්රීන්ලන්තය (ෆොල්කෙටින් ඡන්ද කොට්ඨාසය) |
|
| භූමි ප්රදේශය | |
• මුළු | 2,166,086 km2 (836,330 sq mi) |
• ජලය (%) | 83.1[c] |
| ඉහළම උන්නතාංශය | 3,700 m (12,100 ft) |
| ජනගහනය | |
• 2022 estimate |  56,583[6] (210 වෙනි) |
• ඝනත්වය | 0.028/km2 (0.1/sq mi) |
| GDP (PPP) | 2021 ඇස්තමේන්තුව |
• මුළු |  ඇ.ඩො. බිලියන 3.85 [d][7][8] |
• ඒක පුද්ගල | ඇ.ඩො. 68,100 |
| GDP (nominal) | 2021 estimate |
• Total | ඇ.ඩො. බිලියන 3.24 [9] |
• Per capita | ඇ.ඩො. 57,116[10] |
| Gini (2023) |  56.0[11]high |
| HDI (2010) | 0.786[12] high · 61 වෙනි |
| මුදල් | ඩෙන්මාර්ක ක්රෝන් (DKK) |
| වේලා කලාපය | UTC±00:00 to UTC-04:00 |
| Date format | දිදි-මාමා-වවවව |
| රිය පැදවීමේ පැත්ත | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +299 |
| Postal codes | 39xx |
| ISO 3166 කේතය | GL |
| අන්තර්ජාල TLD | .gl |
ග්රීන්ලන්තය[e] යනු ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ ස්වාධීන භූමියකි.[f][15][16] එය රාජධානියේ සංඝටක කොටස් තුනෙන් භූගෝලීය වශයෙන් විශාලතම වේ; අනෙක් දෙක වන්නේ ඩෙන්මාර්කය සහ ෆාරෝ දූපත් ය. ග්රීන්ලන්තයේ පුරවැසියන් ඩෙන්මාර්කයේ සහ යුරෝපීය සංගමයේ පූර්ණ පුරවැසියන් වේ. ග්රීන්ලන්තය යුරෝපීය සංගමයේ විදේශීය රටවල් සහ ප්රදේශවලින් එකක් වන අතර එය යුරෝපීය කවුන්සිලයේ කොටසකි.[17] එය ලොව විශාලතම දූපත වන අතර,[g] කැනේඩියානු ආක්ටික් දූපත් සමූහයට නැගෙනහිරින් ආක්ටික් සහ අත්ලාන්තික් සාගර අතර පිහිටා ඇත. එය ලෝකයේ උතුරු කෙළවරේ භූමි ප්රදේශයේ පිහිටීමයි; උතුරු වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි කෆෙක්ලබ්බන් දූපත ලෝකයේ උතුරු කෙළවරේ අවිවාදිත භූමි ප්රදේශයයි[h]—ප්රධාන භූමියේ කේප් මොරිස් ජෙසප් 1960 ගණන් වන තෙක් එසේ යැයි සැලකේ. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය නූක් වේ.[17] ආර්ථික වශයෙන්, ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්කයේ ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින අතර එය භූමියේ මුළු මහජන ආදායමෙන් අඩකට ආසන්න වේ.
උතුරු ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ කොටසක් වුවද, ග්රීන්ලන්තය 986 සිට සහස්රයකට වැඩි කාලයක් නෝර්වේ සහ ඩෙන්මාර්ක යුරෝපීය රාජධානි සමඟ දේශපාලනිකව හා සංස්කෘතික වශයෙන් සම්බන්ධ වී ඇත.[19] ග්රීන්ලන්තයේ අවම වශයෙන් පසුගිය වසර 4,500 තුළ වරින් වර ජනාවාස වී ඇත්තේ ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් වර්තමාන කැනඩාව ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශයෙන් එහි සංක්රමණය වූ චක්ර ධ්රැවීය ජනයා විසිනි.[20][21] 10 වන සියවසේ සිට (කලින් අයිස්ලන්තය පදිංචි කර තිබූ) නෝර්වේහි නෝර්ස් ජාතිකයන් ග්රීන්ලන්තයේ ජනාවාස නොවූ දකුණු කොටසේ පදිංචි වූ අතර, ඔවුන්ගේ පරම්පරාව 15 වන සියවසේ අගභාගයේදී අතුරුදහන් වන තෙක් වසර 400 ක් ග්රීන්ලන්තයේ ජීවත් විය. 13 වන සියවසේදී ඉනුයිට් පැමිණීම දක්නට ලැබුණි.
15 වන සියවසේ අගභාගයේ සිට, පෘතුගීසීන් ආසියාවට උතුරු මාර්ගය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර, එය අවසානයේ එහි වෙරළ තීරයේ මුල්ම සිතියම් විද්යාත්මක නිරූපණයට හේතු විය. 17 වන සියවසේදී, ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු ගවේෂකයින් නැවතත් ග්රීන්ලන්තයට ළඟා වූ අතර, ඔවුන්ගේ පෙර ජනාවාස වඳ වී ගොස් ඇති බව සොයා ගත් අතර දිවයිනේ ස්ථිර ස්කැන්ඩිනේවියානු පැවැත්මක් නැවත ස්ථාපිත කළහ. 1814 දී ඩෙන්මාර්කය සහ නෝර්වේ වෙන් වූ විට, ග්රීන්ලන්තය නෝර්වීජියානු භාෂාවෙන් ඩෙන්මාර්ක කිරුළට මාරු කරන ලදී. 1953 ඩෙන්මාර්ක ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මගින් ග්රීන්ලන්තයේ යටත් විජිත තත්ත්වය අවසන් කරමින් එය ඩෙන්මාර්ක රාජ්යයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඒකාබද්ධ කරන ලදී. 1979 ග්රීන්ලන්ත ස්වදේශීය පාලන ජනමත විචාරණයේදී, ඩෙන්මාර්කය ග්රීන්ලන්තයට ස්වදේශීය පාලනය ලබා දුන්නේය. 2008 ග්රීන්ලන්ත ස්වයං පාලන ජනමත විචාරණයේදී, ග්රීන්ලන්ත වැසියන් ස්වයං පාලන පනතට ඡන්දය දුන් අතර, එමඟින් ඩෙන්මාර්ක රජයෙන් දේශීය නාලකර්සුයිසුට් (ග්රීන්ලන්ත රජය) වෙත වැඩි බලයක් මාරු කරන ලදී.[22] මෙම ව්යුහය යටතේ, ග්රීන්ලන්තය ක්රමයෙන් රජයේ සේවා සහ නිපුණතා ක්ෂේත්ර ගණනාවක් සඳහා වගකීම භාර ගත්තේය. ඩෙන්මාර්ක රජය පුරවැසිභාවය, මුදල් ප්රතිපත්තිය, ආරක්ෂක ප්රතිපත්ති සහ විදේශ කටයුතු පාලනය කරයි. ගෝලීය උණුසුම හේතුවෙන් අයිස් දියවීම, එහි ඛනිජ සම්පත් බහුල වීම සහ යුරේසියාව, උතුරු ඇමරිකාව සහ ආක්ටික් කලාපය අතර එහි උපායමාර්ගික පිහිටීමත් සමඟ, ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය, නේටෝ සහ යුරෝපා සංගමය සඳහා උපායමාර්ගික වැදගත්කමක් දරයි.
ග්රීන්ලන්තයේ බොහෝ පදිංචිකරුවන් ඉනුයිට් වේ.[23] ජනගහනය ප්රධාන වශයෙන් නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ සංකේන්ද්රණය වී ඇති අතර, දේශගුණික සහ භූගෝලීය සාධක මගින් දැඩි ලෙස බලපෑම් ඇති කර ඇති අතර, දිවයිනේ ඉතිරි කොටස විරල ජනගහනයක් ඇත. 56,583 (2022) ජනගහනයක් සහිත,[24] ග්රීන්ලන්තය ලෝකයේ අඩුම ජන ඝනත්වය සහිත රටයි.[25] ඩෙන්මාර්කය මෙන් ග්රීන්ලන්තය සමාජීය වශයෙන් ප්රගතිශීලී ය; අධ්යාපනය සහ සෞඛ්ය සේවා නොමිලේ වන අතර, ග්රීන්ලන්තයේ LGBTQ අයිතිවාසිකම් ලෝකයේ වඩාත්ම පුළුල් ඒවා වේ. එහි විදුලි නිෂ්පාදනයෙන් සියයට හැට හතක් ලැබෙන්නේ පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන්, බොහෝ දුරට ජල විදුලියෙන්.[26]
නිරුක්තිය
[සංස්කරණය]මුල් නෝර්ස් පදිංචිකරුවන් මෙම දූපත ග්රීන්ලන්තය ලෙස නම් කළහ. අයිස්ලන්ත වංශකථාවල, නෝර්වීජියානු එරික් ද රෙඩ්, මනුෂ්ය ඝාතනයක් සිදු කළ ඔහුගේ පියා වන තෝර්වාල්ඩ් සමඟ අයිස්ලන්තයෙන් පිටුවහල් කරන ලදී. ඔහුගේ විස්තෘත පවුල සහ ඔහුගේ වහලුන් (වහලුන් හෝ දාසයන්) සමඟ, ඔහු වයඹ දෙසින් පිහිටි අයිස් සහිත භූමියක් ගවේෂණය කිරීමට නැව්වලින් පිටත් විය. වාසයට සුදුසු ප්රදේශයක් සොයාගෙන එහි පදිංචි වීමෙන් පසු, ඔහු එය ග්රොන්ලන්ඩ් ("ග්රීන්ලන්තය" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත) ලෙස නම් කළේය, ප්රසන්න නම පදිංචිකරුවන් ආකර්ෂණය කර ගනු ඇතැයි යන බලාපොරොත්තුවෙන් යැයි කියනු ලැබේ.[27][28][29] එරික් ද රෙඩ්ගේ වංශකථාවේ මෙසේ සඳහන් වේ: "ගිම්හානයේදී, එරික් තමා සොයාගත් රටේ පදිංචි වීමට පිටත්ව ගියේය, ඔහු ග්රීන්ලන්තය ලෙස හැඳින්වීය, එයට හිතකර නමක් තිබේ නම් මිනිසුන් එහි ආකර්ෂණය වනු ඇතැයි ඔහු පැවසූ පරිදි."[30]
ග්රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් භූමියේ නම කලාලිට් නුනාත් 'කලාලිට්ගේ දේශය' වේ.[31] කලාලිට් යනු භූමියේ බටහිර කලාපයේ වාසය කරන ග්රීන්ලන්ත ඉනුයිට් ය. කැනඩාව තුළ ඉනුයිට් නුනාට් යන නම කලින් ඉනුයිට් නුනාට් යන නමින් ද හැඳින්විණි. ග්රීන්ලන්ත ඉනුයිට් පදය වන නුනාට් ජලය සහ අයිස් බැහැර කරයි. 2009 දී ඉනුයිට් ටැපිරිට් කනාටාමි, ඉනුයිට් සංස්කෘතියට ඇති "භූමිය, ජලය සහ අයිස්" යන ඒකාග්ර ස්වභාවය පිළිබිඹු කිරීම සඳහා 2009 දී විධිමත් ලෙස ඉනුක්ටිටුට් නුනාන්ගට් වෙත මාරු විය.[32]
ඉතිහාසය
[සංස්කරණය]මුල් කාලීන පැලියෝ-ඉනුයිට් සංස්කෘතීන්
[සංස්කරණය]
ප්රාග් ඓතිහාසික යුගයේදී, ග්රීන්ලන්තය පුරාවිද්යාත්මක සොයාගැනීම් හරහා ප්රධාන වශයෙන් දන්නා අනුප්රාප්තික පැලියෝ-ඉනූට් සංස්කෘතීන් කිහිපයකට නිවහන විය. පැලියෝ-ඉනූට් ග්රීන්ලන්තයට මුල්ම ප්රවේශය ක්රි.පූ. 2500 දී පමණ සිදු වූ බව සැලකේ. ක්රි.පූ. 2500 සිට ක්රි.පූ. 800 දක්වා දකුණු හා බටහිර ග්රීන්ලන්තයේ සක්කාක් සංස්කෘතිය වාසය කළේය. එම යුගයේ බොහෝ නටබුන් ඩිස්කෝ බොක්ක වටා ඇති අතර, එම සංස්කෘතිය නම් කර ඇති සක්කාක් ස්ථානය ද ඇතුළුව.[33][34]
ක්රි.පූ. 2400 සිට ක්රි.පූ. 1300 දක්වා, උතුරු ග්රීන්ලන්තයේ ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් I සංස්කෘතිය පැවතුනි. එය ආක්ටික් කුඩා මෙවලම් සම්ප්රදායේ කොටසක් විය.[35][36][37] ඩෙල්ටෙටෙරසර්න් ඇතුළු නගර දර්ශනය විය. ක්රි.පූ. 800 දී පමණ, සක්කාක් සංස්කෘතිය අතුරුදහන් වූ අතර බටහිර ග්රීන්ලන්තයේ මුල් ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතිය සහ උතුරු ග්රීන්ලන්තයේ ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II සංස්කෘතිය මතු විය.[38] ඩෝර්සෙට් ජනයා පසුකාලීන තූලේ ජනතාව හමු වූවාද යන්න නොදනී. ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතියේ ජනතාව ප්රධාන වශයෙන් ජීවත් වූයේ තල්මසුන් සහ රින්ඩර් දඩයම් කිරීමෙනි.[39][40][41][42]
නෝර්ස් ජනාවාස
[සංස්කරණය]
986 සිට, බටහිර වෙරළ තීරයේ අයිස්ලන්ත ජාතිකයන් සහ නෝර්වීජියානුවන් විසින් එරික් ද රෙඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද බෝට්ටු 14 ක කණ්ඩායමක් හරහා පදිංචි කරන ලදී. ඔවුන් දිවයිනේ නිරිතදිග කෙළවර අසල ෆ්ජෝර්ඩ් වල නැගෙනහිර ජනාවාස, බටහිර ජනාවාස සහ මැද ජනාවාස යන ජනාවාස තුනක් පිහිටුවා ගත්හ.[43] ඔවුන් උතුරු සහ බටහිර කොටස් අත්පත් කරගත් දිවංගත ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතික වැසියන් සමඟ සහ පසුව උතුරෙන් ඇතුළු වූ තුලේ සංස්කෘතියේ අය සමඟ දිවයින බෙදා ගත්හ. නෝර්ස් ග්රීන්ලන්ත ජාතිකයන් 1261 දී නෝර්වේ රාජධානිය යටතේ නෝර්වීජියානු පාලනයට යටත් විය. නෝර්වේ රාජධානිය 1380 දී ඩෙන්මාර්කය සමඟ පුද්ගලික සමිතියකට ඇතුළු වූ අතර 1397 සිට කල්මාර් සංගමයේ කොටසක් විය.[43]
බ්රැටාහ්ලියෝ වැනි නෝර්ස් ජනාවාස සියවස් ගණනාවක් පුරා සමෘද්ධිමත් වූ අතර 15 වන සියවසේදී, සමහර විට කුඩා අයිස් යුගය ආරම්භයේදී අතුරුදහන් විය.[44] සමහර රූනික් සෙල්ලිපි හැරුණු විට, නෝර්ස් ජනාවාස වලින් ඉතිරිව ඇති එකම සමකාලීන වාර්තා හෝ ඉතිහාස ලේඛනය අයිස්ලන්තය හෝ නෝර්වේ සමඟ ඔවුන්ගේ සම්බන්ධතා පමණි. මධ්යකාලීන නෝර්වීජියානු සාගා සහ ඓතිහාසික කෘති ග්රීන්ලන්තයේ ආර්ථිකය, ගාර්ඩාර්හි බිෂොප්වරුන් සහ දසයෙන් කොටස එකතු කිරීම ගැන සඳහන් කරයි. කොනුන්ග්ස් ස්කග්ස්ජා (රජුගේ කැඩපත) හි පරිච්ඡේදයක් නෝර්ස් ග්රීන්ලන්තයේ අපනයන, ආනයන සහ ධාන්ය වගාව විස්තර කරයි.
ග්රීන්ලන්තයේ ජීවිතය පිළිබඳ අයිස්ලන්ත සාගා වාර්තා 13 වන සියවසේ සහ පසුව රචනා කරන ලද අතර මුල් නෝර්ස් ග්රීන්ලන්තයේ ඉතිහාසය සඳහා ප්රාථමික මූලාශ්ර නොවේ.[45] එම ගිණුම් අග නෝර්ස් ග්රීන්ලන්තයේ වඩාත් සමකාලීන ගිණුම් සඳහා ප්රාථමිකයට සමීප වේ. එබැවින් නූතන අවබෝධය බොහෝ දුරට පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානවලින් භෞතික දත්ත මත රඳා පවතී. අයිස්-කෝර් සහ ක්ලැම්-ෂෙල් දත්ත අර්ථ නිරූපණය කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ ක්රි.ව. 800 සහ 1300 අතර කාලය තුළ දකුණු ග්රීන්ලන්තයේ ෆ්ජෝර්ඩ්ස් අවට ප්රදේශ සාපේක්ෂව මෘදු දේශගුණයක් ඇති බවත්, උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයේ සාමාන්යයට වඩා සෙල්සියස් අංශක කිහිපයක් උණුසුම් බවත්ය.[46] ගස් හා ශාකසාර ශාක වැඩෙන අතර පශු සම්පත් වගා කරනු ලැබේ. 70 වන සමාන්තරය දක්වා බාර්ලි බෝගයක් ලෙස වගා කරන ලදී.[47] අයිස් හරයන් පෙන්නුම් කරන්නේ ග්රීන්ලන්තයේ පසුගිය වසර 100,000 තුළ නාටකාකාර උෂ්ණත්ව මාරුවීම් බොහෝ වාරයක් සිදුවී ඇති බවයි.[48] ඒ හා සමානව අයිස්ලන්ත ජනාවාස පොත ශීත ඍතුවේ දී සාගත වාර්තා කරයි, එහිදී "මහලු සහ අසරණ අය මරා දමා කඳු බෑවුම් මතට විසි කරන ලදී".[46]
මෙම නෝර්ස් ජනාවාස 14 වන සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී අතුරුදහන් විය.[49] බටහිර ජනාවාසයේ අභාවය ගිම්හාන සහ ශීත උෂ්ණත්වයේ අඩුවීමක් සමඟ සමපාත වේ. කුඩා අයිස් යුගයේ උතුරු අත්ලාන්තික් සෘතුමය උෂ්ණත්ව විචල්යතාවය පිළිබඳ අධ්යයනයකින් 14 වන සියවස ආරම්භයේදී ආරම්භ වන උපරිම ගිම්හාන උෂ්ණත්වයන්හි සැලකිය යුතු අඩුවීමක් පෙන්නුම් කරන ලදී - නූතන ගිම්හාන උෂ්ණත්වයට වඩා 6 සිට 8 °C (11 සිට 14 °F) දක්වා අඩුය.[50] පසුගිය වසර 2,000 තුළ අඩුම ශීත උෂ්ණත්වය 14 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සිදු වූ බව ද අධ්යයනයෙන් සොයාගෙන ඇත. 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා, මෙම සීතල කාලය තුළ නැගෙනහිර ජනාවාස අත්හැර දමනු ලැබුවා විය හැකිය.
1920 ගණන්වල හර්ජොල්ෆ්ස්නස් හි සිදු කරන ලද පුරාවිද්යාත්මක කැණීම්වලින් ලබාගත් න්යායන්වලින් පෙනී යන්නේ මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ මිනිස් අස්ථිවල තත්ත්වය පෙන්නුම් කරන්නේ නෝර්ස් ජනගහනය මන්දපෝෂණයෙන් පෙළුණු බවයි, සමහර විට ගොවිතැන් කිරීමේදී, තණකොළ කැපීමේදී සහ දැව කැපීමේදී නෝර්ස්මන් විසින් ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා විනාශ කිරීම නිසා ඇති වූ පාංශු ඛාදනය නිසා විය හැකිය. වසංගත වසංගතයෙන් පැතිර ගිය මරණ;[51] කුඩා අයිස් යුගයේ උෂ්ණත්වය පහත වැටීම; සහ ස්ක්රීලින්ස් සමඟ සන්නද්ධ ගැටුම් (ඉනුයිට් සඳහා නෝර්ස් වචනය, එහි අර්ථය "කාලකන්නියන්"[44]) නිසා මන්දපෝෂණය ඇති වන්නට ඇත. මෑත කාලීන පුරාවිද්යාත්මක අධ්යයනයන් නෝර්ස් යටත් විජිතකරණය වෘක්ෂලතාදිය කෙරෙහි නාටකාකාර ඍණාත්මක පාරිසරික බලපෑමක් ඇති කළ බවට පොදු උපකල්පනය තරමක් අභියෝග කරයි. විය හැකි නෝර්ස් පාංශු සංශෝධන උපාය මාර්ගයක සලකුණු දත්ත සඳහා සහාය වේ.[52] මෑත කාලීන සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ, කිසිදා 2,500 කට වඩා සංඛ්යාවක් නොතිබූ නෝර්ස් ජාතිකයන්, 15 වන සියවසේදී ක්රමයෙන් ග්රීන්ලන්ත ජනාවාස අතහැර දැමූ බවයි. ග්රීන්ලන්තයෙන් අපනයනය කරන ලද වටිනාම වල්රස් ඇත්දළ,[53] උසස් තත්ත්වයේ ඇත්දළවල අනෙකුත් ප්රභවයන් සමඟ තරඟකාරිත්වය නිසා මිල අඩු වූ අතර, සාගින්න හෝ දුෂ්කරතා පිළිබඳ සාක්ෂි ඇත්ත වශයෙන්ම ඉතා අල්ප වූ බැවිනි.[54]
නෝර්ස් ජනාවාස අතුරුදහන් වීම පිළිබඳ වෙනත් පැහැදිලි කිරීම් යෝජනා කර ඇත:
- නිජබිමෙන් සහයෝගයක් නොමැතිකම.[51]
- ස්ක්රීලින්ස් වෙනුවට නැව්වලින් ගමන් කරන කොල්ලකරුවන්ට (බාස්ක්, ඉංග්රීසි හෝ ජර්මානු මුහුදු කොල්ලකරුවන් වැනි), ග්රීන්ලන්ත වැසියන් කොල්ලකෑමට සහ අවතැන් කිරීමට ඉඩ තිබුණි.[55]
- ඔවුන් "සැඟවුණු චින්තනයේ සහ පල්ලිය සහ විශාලතම ඉඩම් හිමියන් විසින් ආධිපත්යය දරන ධූරාවලි සමාජයක ගොදුරු බවට පත් වූහ. යුරෝපීයයන් හැර අන් කිසිවක් ලෙස තමන් දැකීමට ඇති අකමැත්ත නිසා, ග්රීන්ලන්ත වැසියන් සීතලෙන් හා තෙතමනයෙන් ආරක්ෂා වීමට ඉනුයිට්වරුන් භාවිතා කළ ඇඳුම් වර්ගය අනුගමනය කිරීමට හෝ ඉනුයිට් දඩයම් ආම්පන්න ණයට ගැනීමට අසමත් විය."[56][44]
- ග්රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් එම කොටස ඉනුයිට් ප්රජාව සමඟ අන්තර් විවාහ වී ඉනුයිට් ප්රජාවට උකහා ගත් ඉනුයිට් ක්රම සහ මාධ්යයන් අනුගමනය කිරීමට කැමති විය.[57] ග්රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් මිශ්ර ඉනුයිට් සහ යුරෝපීය පරම්පරාවකි. 1938 දී ස්ටෙෆන්සන් ඔහුගේ පොත ලියූ විට යුරෝපීය සම්බන්ධතා නැතිවීමට පෙර සහ සම්බන්ධතාවය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් පසු අන්තර් විවාහ අතර වෙනස හඳුනා ගැනීමට නොහැකි විය.
- "නෝර්ස් සමාජයේ ව්යුහය බලයේ සිටින අයගේ කෙටිකාලීන අවශ්යතා සහ සමස්තයක් ලෙස සමාජයේ දිගුකාලීන අවශ්යතා අතර ගැටුමක් ඇති කළේය."[44]
තූලේ සංස්කෘතිය (1300–වර්තමානය)
[සංස්කරණය]තූලේ ජනතාව වත්මන් ග්රීන්ලන්ත ජනගහනයේ මුතුන් මිත්තන් වේ. ග්රීන්ලන්තයේ වර්තමාන ජනගහනයෙන් පැලියෝ-ඉනූට් ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතියේ ජාන කිසිවක් සොයාගෙන නොමැත.[58] තූලේ සංස්කෘතිය ක්රි.ව. 1000 දී පමණ ඇලස්කාව ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශයෙන් නැගෙනහිරට සංක්රමණය වී 1300 දී පමණ ග්රීන්ලන්තයට ළඟා විය. සුනඛ ස්ලෙඩ් සහ ටොගල් වීණා වැනි තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයන් ග්රීන්ලන්තයට මුලින්ම හඳුන්වා දුන්නේ තූලේ සංස්කෘතියයි.
ඉනූට්වරුන් පවසන පරිදි නෝර්ස් ජනගහනය සමඟ සම්බන්ධතා සහ ගැටුම් පිළිබඳ වාර්තාවක් තිබේ. එය ග්වින් ජෝන්ස් විසින් නෝර්ස් අත්ලාන්තික් සාගාස් හි නැවත ප්රකාශයට පත් කර ඇත. නෝර්ස් පාර්ශවය විසින් පවසන ලද, වඩාත් සැක සහිත සම්භවයක් ඇති, සමහර විට එකම සිදුවීම පිළිබඳ වාර්තාවක් ද ඇති බව ජෝන්ස් වාර්තා කරයි.
1500–1814
[සංස්කරණය].jpg)
1500 දී, පෘතුගාලයේ පළමුවන මැනුවෙල් රජු, ටෝර්ඩසිලස් ගිවිසුමට අනුව, පෘතුගාලයේ බලපෑම් ක්ෂේත්රයේ කොටසක් වූ ආසියාවට වයඹ දිග මාර්ගයක් සෙවීම සඳහා ගැස්පර් කෝර්ට්-රියල් ග්රීන්ලන්තයට යැවීය. 1501 දී, කෝර්ට්-රියල් ඔහුගේ සහෝදරයා වන මිගෙල් කෝර්ට්-රියල් සමඟ ආපසු පැමිණියේය. මුහුද ශීත වී ඇති බව සොයා ගත් ඔවුන් දකුණට ගොස් ලැබ්රඩෝ සහ නිව්ෆවුන්ඩ්ලන්ඩ් වෙත පැමිණියහ. සහෝදරයන් පෘතුගාලයට ආපසු පැමිණි පසු, කෝර්ට්-රියල් විසින් සපයන ලද සිතියම් තොරතුරු 1502 දී ඇල්බර්ටෝ කැන්ටිනෝ විසින් ෆෙරාරා ආදිපාදවරයා වන එර්කෝල් අයි ඩි'එස්ටේ වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද නව ලෝක සිතියමකට ඇතුළත් කරන ලදී. ලිස්බන් හි සාදන ලද කැන්ටිනෝ ප්ලැනිස්පියර්, ග්රීන්ලන්තයේ දකුණු වෙරළ තීරය නිවැරදිව නිරූපණය කරයි.[59]
1605–1607 දී, ඩෙන්මාර්කයේ සහ නෝර්වේහි IV වන ක්රිස්ටියන් රජු අහිමි වූ නැගෙනහිර නෝර්ස් ජනාවාස සොයා ගැනීමට සහ ග්රීන්ලන්තය කෙරෙහි ඩෙන්මාර්ක-නෝර්වීජියානු ස්වෛරීභාවය තහවුරු කිරීමට ග්රීන්ලන්තයට සහ ආක්ටික් ජල මාර්ග වෙත ගවේෂණ මාලාවක් යවන ලදී. දුෂ්කර ආක්ටික් අයිස් සහ කාලගුණික තත්ත්වයන් පිළිබඳ අත්දැකීම් නොමැති නායකයින් නිසාත්, දකුණු දෙසට පාවෙන අයිස් නිසා ප්රවේශ විය නොහැකි කේප් ෆෙයාර්වෙල්ට උතුරින් ග්රීන්ලන්තයේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරයේ නැගෙනහිර ජනාවාසය සෙවීමට ගවේෂණ නායකයින්ට උපදෙස් ලබා දීම නිසාත් ගවේෂණ නායකයින් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය. මෙම චාරිකා තුනෙහිම නියමුවා වූයේ ඉංග්රීසි ගවේෂක ජේම්ස් හෝල් ය.
නෝර්ස් ජනාවාස මිය ගිය පසු, ග්රීන්ලන්තය විවිධ ඉනුයිට් කණ්ඩායම්වල තථ්ය පාලනය යටතට පත් වූ නමුත්, ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු රජය ග්රීන්ලන්තයට නෝර්ස්ගෙන් උරුම වූ හිමිකම් කිසි විටෙකත් අමතක කළේ හෝ අත්හැරියේ නැත. 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ග්රීන්ලන්තය සමඟ සම්බන්ධතා නැවත ස්ථාපිත කළ විට, ඩෙන්මාර්කය-නෝර්වේ දූපත කෙරෙහි එහි ස්වෛරීභාවය තහවුරු කළේය. 1721 දී ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු මිෂනාරි හාන්ස් එගෙඩ්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ඒකාබද්ධ වෙළඳ සහ පූජක ගවේෂණයක් ග්රීන්ලන්තයට යවන ලද අතර, එහි නෝර්ස් ශිෂ්ටාචාරයක් පවතීදැයි නොදැන සිටියහ. මෙම ගවේෂණය ඇමරිකාවේ ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු යටත් විජිතකරණයේ කොටසකි. ග්රීන්ලන්තයේ වසර 15 කට පසු, හාන්ස් එගෙඩ් තම පුත් පෝල් එගෙඩ්ට එහි මෙහෙවර භාරව සිටි අතර ඩෙන්මාර්කයට ආපසු ගොස් ග්රීන්ලන්ත සෙමනේරියක් පිහිටුවීය. මෙම නව යටත් විජිතය නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ ගොඩ්තාබ් ("ගුඩ් හෝප්") හි කේන්ද්රගත විය. ක්රමයෙන්, ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක වෙළෙන්දන්ට විවෘත කරන ලද නමුත් වෙනත් රටවලින් පැමිණි අයට වසා දමන ලදී.
කීල් ගිවිසුම සිට දෙවන ලෝක යුද්ධය (1814–1945)
[සංස්කරණය].jpg)
1814 දී ඩෙන්මාර්ක සහ නෝර්වේ ඔටුනු අතර එකමුතුව විසුරුවා හරින විට, කීල් ගිවිසුම මගින් නෝර්වේහි පැරණි යටත් විජිත කපා දමා ඩෙන්මාර්ක රජුගේ පාලනය යටතේ තැබීය. 1931 ජූලි මාසයේදී එරික් ද රෙඩ්ස් ලෑන්ඩ් ලෙස එවකට ජනාවාස නොවූ නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තය අත්පත් කරගත් නෝර්වේ, එය ටෙරා නුලියස් ලෙස හැඳින්වූ බව පවසමින් එය අත්පත් කර ගත්තේය. 1933 දී නෝර්වේ සහ ඩෙන්මාර්කය මෙම කාරණය ස්ථිර ජාත්යන්තර අධිකරණයට ඉදිරිපත් කිරීමට එකඟ වූ අතර එය නෝර්වේට එරෙහිව තීරණය කළේය.[60]
දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මුල් භාගයේදී, නාසි ජර්මනිය විසින් ඩෙන්මාර්කය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු, 1940 අප්රේල් 9 වන දින ඩෙන්මාර්කය සමඟ ග්රීන්ලන්තයේ සම්බන්ධතාවය බිඳ වැටුණි. 1941 අප්රේල් 8 වන දින, ජර්මනියේ සිදුවිය හැකි ආක්රමණයකින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්තය අත්පත් කර ගත්තේය.[61] එක්සත් ජනපදයේ ග්රීන්ලන්තය අත්පත් කර ගැනීම 1945 දක්වා පැවතුනි. ඉවිට්ටුට් හි පතලෙන් ක්රයොලයිට් විකිණීමෙන් ග්රීන්ලන්තයට එක්සත් ජනපදයෙන් සහ කැනඩාවෙන් භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට හැකි විය. දෙවන ලෝක සංග්රාමයේදී, එක්සත් ජනපද හමුදාව ග්රීන්ලන්තය සඳහා කේත නාමයක් ලෙස බ්ලූයි භාවිතා කළ අතර, එහිදී ඔවුන් "බ්ලූයි (නැගෙනහිර හෝ බටහිර) (අනුක්රමික සංඛ්යා)" ලෙස නම් කරන ලද කඳවුරු කිහිපයක් තබා ගත්හ.[62] ප්රධාන ගුවන් කඳවුරු වූයේ නර්සාර්සුවාක් හි බ්ලූයි වෙස්ට්-1 සහ සොන්ඩ්රේ ස්ට්රෝම්ෆ්ජෝර්ඩ් (කැන්ගර්ලුසුවාක්) හි බ්ලූයි වෙස්ට්-8 වන අතර, මේ දෙකම තවමත් ග්රීන්ලන්තයේ ප්රධාන ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළ ලෙස භාවිතා වේ.
මෙම යුද්ධය අතරතුර, රජයේ ක්රමය වෙනස් විය: ආණ්ඩුකාර එස්කේ බෲන් 1925 නීතියක් යටතේ දිවයින පාලනය කළ අතර එමඟින් ආන්තික තත්වයන් යටතේ ආණ්ඩුකාරවරුන්ට පාලනය භාර ගැනීමට ඉඩ සැලසුණි; ග්රීන්ලන්තය සැපයීම සඳහා කොමිසමට නායකත්වය දීම සඳහා ආණ්ඩුකාර අක්සෙල් ස්වේන් එක්සත් ජනපදයට මාරු කරන ලදී. ඩෙන්මාර්ක සිරියස් මුර සංචාරය 1942 දී සුනඛ ස්ලෙඩ් භාවිතා කරමින් ග්රීන්ලන්තයේ ඊසානදිග වෙරළ තීරය ආරක්ෂා කළේය. ඔවුන් ජර්මානු කාලගුණ මධ්යස්ථාන කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇමරිකානු හමුදා දැනුවත් කළ අතර, ඔවුන් පහසුකම් විනාශ කළහ. තුන්වන රයික් බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බට් ස්පියර් කෙටි කලකට ග්රීන්ලන්තයේ සැඟවීමට කුඩා ගුවන් යානයකින් පැන යාමට සලකා බැලූ නමුත් ඔහුගේ අදහස වෙනස් කර එක්සත් ජනපද සන්නද්ධ හමුදාවන්ට යටත් වීමට තීරණය කළේය.[63]
1940 වන තෙක් ග්රීන්ලන්තය ආරක්ෂිත සහ ඉතා හුදකලා සමාජයක් විය. ඩෙන්මාර්ක රජය ග්රීන්ලන්ත වෙළඳාමේ දැඩි ඒකාධිකාරයක් පවත්වා ගෙන ගිය අතර, බ්රිතාන්ය තල්මසුන් සමඟ කුඩා පරිමාණ හුවමාරු වෙළඳාමකට වඩා වැඩි යමක් ඉඩ දුන්නේ නැත. යුධ සමයේදී ග්රීන්ලන්තය ස්වයං පාලනය සහ බාහිර ලෝකය සමඟ ස්වාධීන සන්නිවේදනය හරහා ස්වයං විශ්වාසය පිළිබඳ හැඟීමක් වර්ධනය කළේය. මෙම වෙනස තිබියදීත්, 1946 දී ඉහළම ග්රීන්ලන්ත කවුන්සිලය වන ලෑන්ඩ්ස්රාඩීන් ඇතුළු කොමිසමක් ඉවසීම සහ පද්ධතියේ රැඩිකල් ප්රතිසංස්කරණයක් නිර්දේශ කළේ නැත. වසර දෙකකට පසු, මහා කොමිසමක් ස්ථාපිත කරන විට, ආණ්ඩු වෙනසක් සඳහා පළමු පියවර ආරම්භ කරන ලදී. 1950 දී අවසාන වාර්තාවක් (G-50) ඉදිරිපත් කරන ලද අතර, එය ඩෙන්මාර්කයේ සංවර්ධනය අනුග්රාහකයෙකු සහ ආදර්ශයක් ලෙස නවීන සුභසාධන රාජ්යයක් හඳුන්වා දීම නිර්දේශ කළේය. 1953 දී ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ සමාන කොටසක් බවට පත් කරන ලදී. 1979 දී ගෘහ පාලනය ලබා දෙන ලදී.
ගෘහ පාලනය සහ ස්වයං පාලනය (1945–වර්තමානය)
[සංස්කරණය]
1940 වන තෙක් ග්රීන්ලන්තය ආරක්ෂිත සහ ඉතා හුදකලා සමාජයක් විය.[64] ග්රීන්ලන්තය යටත් විජිතයක් වූ අතර, රට විවෘත කළහොත් මෙම සමාජය සූරාකෑමට හෝ මුලිනුපුටා දැමීමට පවා ලක් වනු ඇතැයි විශ්වාස කෙරිණි. එබැවින්, 1950 දී එය අහෝසි කරන තෙක් ග්රීන්ලන්ත වෙළඳාම පිළිබඳ දැඩි ඒකාධිකාරයක් පවත්වා ගෙන යන ලදී.[65] 1950 සිට G-50 වාර්තාව සමඟ, ග්රීන්ලන්තය නවීකරණය කිරීම සඳහා පළමු පියවර ගන්නා ලදී. ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්කයට අනුව හැඩගැසුණු නවීන සුභසාධන රාජ්යයක් බවට පත්වීමට නියමිතව තිබුණි.
1953 ඩෙන්මාර්ක ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සමඟ, ග්රීන්ලන්තයේ යටත් විජිත තත්ත්වය අවසන් වූ අතර, දිවයින ඩෙන්මාර්ක රාජධානියට amt (ප්රාන්තයක්) ලෙස ඇතුළත් කරන ලද අතර, එමඟින් අනෙකුත් සියලුම ඩෙන්මාර්ක ප්රාන්ත මෙන් ඩෙන්මාර්කයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඒකාබද්ධ විය. ඩෙන්මාර්ක පුරවැසිභාවය ග්රීන්ලන්තය දක්වා ව්යාප්ත කරන ලදී. ග්රීන්ලන්තය කෙරෙහි ඩෙන්මාර්ක ප්රතිපත්ති සංස්කෘතික උකහා ගැනීමේ උපාය මාර්ගයකින් - නැතහොත් ග්රීන්ලන්තකරණයෙන් ඉවත් කිරීමේ උපාය මාර්ගයකින් සමන්විත විය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ, ඩෙන්මාර්ක රජය නිල කටයුතුවලදී ඩෙන්මාර්ක භාෂාව පමණක් භාවිතා කිරීම ප්රවර්ධනය කළ අතර, ග්රීන්ලන්ත වැසියන්ට ඔවුන්ගේ පශ්චාත්-ද්විතීයික අධ්යාපනය සඳහා ඩෙන්මාර්කයට යාමට අවශ්ය විය. බොහෝ ග්රීන්ලන්ත දරුවන් දකුණු ඩෙන්මාර්කයේ නේවාසික පාසල්වල හැදී වැඩුණු අතර සමහරුන්ට ග්රීන්ලන්තය සමඟ ඇති සංස්කෘතික සබඳතා නැති විය. ප්රතිපත්ති "සාර්ථක" වූයේ ග්රීන්ලන්ත වැසියන් ප්රධාන වශයෙන් යැපුම් දඩයම්කරුවන්ගෙන් නාගරීකරණය වූ වැටුප් උපයන්නන් බවට මාරු කිරීමේ අර්ථයෙන් වුවද, ග්රීන්ලන්ත ප්රභූ පැලැන්තිය ග්රීන්ලන්ත සංස්කෘතික අනන්යතාවයක් නැවත තහවුරු කිරීමට පටන් ගත්හ. නිදහසට පක්ෂව වර්ධනය වූ ව්යාපාරයක්, 1970 ගණන්වල එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය.[66]
ඩෙන්මාර්කයේ අගනගරයේ මෙන්, ග්රීන්ලන්තය පශ්චාත් යුධ සමයේ සුභසාධන රාජ්යයේ සැලකිය යුතු ප්රසාරණයක් දැක තිබේ. අධ්යාපනය සහ සෞඛ්ය සේවා නොමිලේ වන අතර, ග්රීන්ලන්තයේ LGBTQ අයිතිවාසිකම් ඇමරිකාවේ සහ ලෝකයේ වඩාත්ම පුළුල් වේ. 1987 දී, ග්රීන්ලන්ත වැසියන්ට ඔවුන්ගේම භාෂාවෙන් සහ රටෙන් උසස් අධ්යාපනය ලබා දීම සඳහා ග්රීන්ලන්ත විශ්ව විද්යාලය ආරම්භ කරන ලදී.
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්තය කෙරෙහි භූ දේශපාලනික උනන්දුවක් ඇති කර ගත් අතර 1946 දී ඩෙන්මාර්කයෙන් ඩොලර් 100,000,000 කට දිවයින මිලදී ගැනීමට ඉදිරිපත් විය; ඩෙන්මාර්කය එම යෝජනාව තරයේ ප්රතික්ෂේප කළේය, මන්ද ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ අනිවාර්ය අංගයක් ලෙස සැලකූ අතර එය එහි ඉතිහාසයට සහ ජාතික අනන්යතාවයට වැදගත් වේ.[67][68] 1951 දී ඩෙන්මාර්කය සහ එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්ත ආරක්ෂක ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර එමඟින් එක්සත් ජනපදයට ග්රීන්ලන්තයේ තම හමුදා කඳවුරු තබා ගැනීමට සහ නේටෝව විසින් අවශ්ය යැයි සලකනු ලැබුවහොත් නව කඳවුරු හෝ "ආරක්ෂක ප්රදේශ" ස්ථාපිත කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන ලදී. එක්සත් ජනපද හමුදාවට මෙම ආරක්ෂක ප්රදේශ අතර නිදහසේ භාවිතා කිරීමට සහ ගමන් කිරීමට හැකි වූ නමුත් ග්රීන්ලන්තයේ ඩෙන්මාර්ක ස්වෛරීභාවය උල්ලංඝනය කිරීමට නොවේ.[69] එක්සත් නේටෝ ආරක්ෂක උපාය මාර්ගයක කොටසක් ලෙස 1951 සහ 1953 අතර කාලය තුළ එක්සත් ජනපදය Thule ගුවන් කඳවුර බෙහෙවින් පුළුල් කළේය. අසල ගම්මාන තුනක දේශීය ජනගහනය ශීත ඍතුවේ දී කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) කට වඩා ඈතට ගෙන යන ලදී. එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුවේ රහසිගත න්යෂ්ටික මිසයිල දියත් කිරීමේ ස්ථාන වලින් සමන්විත භූගත ජාලයක් ඉදිකිරීමට උත්සාහ කළ අතර එය Project Iceworm ලෙස නම් කරන ලදී.[70] 1996 දී වර්ගීකරණය නොකළ ලේඛනවලට අනුව,[71] මෙම ව්යාපෘතිය 1960 සිට 1966 දක්වා කඳවුරේ සිට කළමනාකරණය කරන ලද අතර එය ක්රියාත්මක කළ නොහැකි යැයි ප්රතික්ෂේප කරන ලදී.[72] මිසයිල කිසි විටෙකත් ස්ථානගත නොකළ අතර, එසේ කිරීමට ඩෙන්මාර්ක රජයෙන් අවශ්ය කැමැත්ත කිසි විටෙකත් ඉල්ලා සිටියේ නැත. 1968 දී තුලේ ගුවන් කඳවුර අසල න්යෂ්ටික සන්නද්ධ B-52 බෝම්බකරුවෙකුගේ අනතුරට අදාළ වාර්තා සඳහා වර්ගීකරණය නොකළ ලේඛන සොයමින් සිටියදී 1997 වන තෙක් ඩෙන්මාර්ක රජය වැඩසටහනේ මෙහෙයුම පිළිබඳව දැන සිටියේ නැත.[73]
1973 දී, ග්රීන්ලන්තය සහ කැනේඩියානු නූනාවුට් ප්රදේශය අතර සෘජුවම නාරස් සමුද්ර සන්ධියේ කුඩා දූපතක් වන හාන්ස් දූපතේ හිමිකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් ඩෙන්මාර්කය සහ කැනඩාව අතර මිත්රශීලී දේශසීමා ආරවුලක් ඇති විය. මතභේදාත්මක දූපත දළ වශයෙන් අඩකින් බෙදීමට රටවල් දෙකම එකඟ වන තෙක් 2022 දක්වා දිවයින ආරවුලක පැවතුනි. [74]
1972 දී යුරෝපීය පොදු වෙළඳපොළට ඩෙන්මාර්කය ඇතුළුවීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ දේශපාලන සංකූලතා හේතුවෙන්, ඩෙන්මාර්කය ග්රීන්ලන්තය සඳහා වෙනස් තත්වයක් සෙවීමට පටන් ගත් අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස 1979 ස්වදේශීය නීති පනත ඇති විය. 1979 ජනවාරි 17 වන දින ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී. මෙය ග්රීන්ලන්තයට සීමිත ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන් අතර, එහිම ව්යවස්ථාදායකය සමහර අභ්යන්තර ප්රතිපත්ති පාලනය කළ අතර, ඩෙන්මාර්ක පාර්ලිමේන්තුව බාහිර ප්රතිපත්ති, ආරක්ෂාව සහ ස්වාභාවික සම්පත් පිළිබඳ පූර්ණ පාලනය පවත්වා ගෙන ගියේය. නීතිය 1979 මැයි 1 වන දින සිට ක්රියාත්මක විය. ඩෙන්මාර්ක රජතුමා ග්රීන්ලන්තයේ රාජ්ය නායකයා ලෙස පවතී. 1985 දී, ග්රීන්ලන්තය යුරෝපීය ආර්ථික ප්රජාවෙන් (EEC) ඉවත් වූයේ, EEC හි වාණිජ මසුන් ඇල්ලීමේ රෙගුලාසි සහ සීල් හම් නිෂ්පාදන සඳහා EEC තහනමට එකඟ නොවූ බැවිනි.[75]
ග්රීන්ලන්ත ඡන්දදායකයින් 2008 නොවැම්බර් 25 වන දින වැඩි ස්වයං පාලනයක් සඳහා ජනමත විචාරණයක් අනුමත කළහ.[76][77] එක් අධ්යයනයකට අනුව, 2008 ඡන්දයෙන් "ස්වදේශ පාලනය සහ පූර්ණ නිදහස අතර පද්ධතියක් ලෙස දැකිය හැකි" දේ නිර්මාණය විය.[78] 2009 ජුනි 21 වන දින, ග්රීන්ලන්තය එහි අධිකරණ කටයුතු, පොලිස් කටයුතු සහ ස්වාභාවික සම්පත් පිළිබඳ ස්වයං පාලනය සඳහා වගකීම භාර ගැනීම සඳහා විධිවිධාන සහිතව ස්වයං පාලනයක් ලබා ගත්තේය. එසේම, ජාත්යන්තර නීතිය යටතේ ග්රීන්ලන්ත වැසියන් වෙනම ජනතාවක් ලෙස පිළිගැනුණි.[79] ඩෙන්මාර්කය භූමියේ විදේශ කටයුතු සහ ආරක්ෂක කටයුතු පාලනය කරන අතර, ඩෙන්මාර්ක ක්රෝනර් බිලියන 3.2 ක වාර්ෂික වාරණ ප්රදානයක් තහවුරු කරයි. ග්රීන්ලන්තය එහි ස්වාභාවික සම්පත්වලින් ආදායම් රැස් කිරීමට පටන් ගන්නා විට, මෙම ප්රදානය ක්රමයෙන් අඩු වනු ඇත; මෙය සාමාන්යයෙන් ඩෙන්මාර්කයෙන් භූමිය අවසානයේ පූර්ණ නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා පියවරක් ලෙස සැලකේ.[80] 2012 දී, ඓතිහාසික උත්සවයකදී ග්රීන්ලන්ත භාෂාව ග්රීන්ලන්තයේ එකම නිල භාෂාව ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.[81][82][83] 2024 පෙබරවාරි මාසයේදී, නාලකර්සුයිසුට් විසින් ජාත්යන්තර කටයුතුවලදී වැඩි ස්වාධීනත්වයක් තහවුරු කිරීමේ භූමියේ ඉලක්කය ගෙනහැර දක්වන ප්රතිපත්ති ලේඛනයක් නිකුත් කරන ලදී. මෙම උපාය මාර්ගය ග්රීන්ලන්තයට එහි අනාගතයට බලපාන තීරණවලට බලපෑම් කිරීමේ අයිතිය අවධාරණය කරයි. ප්රධාන අරමුණු අතර ආක්ටික් උතුරු ඇමරිකාව සමඟ සබඳතා ශක්තිමත් කිරීම, කලාපීය සාමය ප්රවර්ධනය කිරීම, ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය සහ නේටෝව තුළ ආරක්ෂක සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ එක්සත් ජනපදය, කැනඩාව, රුසියාව සහ චීනය වැනි ප්රධාන බලවතුන්ගෙන් ආක්ටික් ප්රදේශය කෙරෙහි වර්ධනය වන ගෝලීය උනන්දුව ආමන්ත්රණය කිරීම ඇතුළත් වේ.[84]
2019 සිට, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ප්රකාශ කර ඇත්තේ එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්තය පාලනය කළ යුතු බවයි,[79] ග්රීන්ලන්ත වැඩිහිටියන්ගේ 85% ක විරෝධය නොතකා, එහි පදිංචිකරුවන් "අප සමඟ සිටීමට කැමති" බව ප්රකාශ කළේය.[85] ඩෙන්මාර්ක රජය ට්රම්ප්ගේ ප්රකාශ "විකාර" ලෙස හැඳින්වූ අතර ග්රීන්ලන්තය විකිණීමට නොමැති බව තහවුරු කළේය. ඩෙන්මාර්කය ආක්ටික් ආරක්ෂාව සඳහා අමතර ඩොලර් බිලියන 2 ක් වියදම් කිරීමට සැලසුම් කරන අතර ග්රීන්ලන්ත රජය විදේශ දේශපාලන අරමුදල් තහනම් කිරීමට පියවර ගනිමින් සිටී. ඩෙන්මාර්කයේ කොටසක් වන ග්රීන්ලන්තය විකිණීමට නොමැති බව අගමැති මෙට් ෆ්රෙඩ්රික්සන් අවධාරණය කර ඇත.[86] ඩෙන්මාර්කයේ ආරක්ෂක අමාත්ය ට්රොයෙල්ස් ලුන්ඩ් පෝල්සන් අවධාරණය කර ඇත්තේ ට්රම්ප් ග්රීන්ලන්තය ලබා නොගන්නා බවත්, ඔහුට ඩෙන්මාර්කයේ භූමියෙන් කොටසක් ඉල්ලා සිටිය නොහැකි බවත්ය. [87] ග්රීන්ලන්ත රජය එක්සත් ජනපදයට තම කටයුතුවලට විදේශ මැදිහත්වීම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා කර ඇත.[88] ග්රීන්ලන්තයේ එවකට අගමැති මුටේ බෝරප් එගෙඩ් පැවසුවේ "මෑතක් වන තුරුම, අපගේ මිත්ර පාක්ෂිකයින් සහ මිතුරන් වූ සහ අපි ඉතා සමීපව වැඩ කිරීමෙන් සතුටක් ලැබූ ඇමරිකානුවන් අපට විශ්වාස කළ හැකි නමුත් එම කාලය අවසන්" බවයි.[89] ග්රීන්ලන්තයේ නව අගමැති ජෙන්ස්-ෆ්රෙඩ්රික් නීල්සන් පැවසුවේ ට්රම්ප් ග්රීන්ලන්තය "ලබා නොගන්නා" බවයි.[90] ඩෙන්මාර්ක දණ්ඩ නීති සංග්රහය යටතේ, විදේශ මැදිහත්වීම් හෝ නීති විරෝධී ක්රම මගින් භෞමික අඛණ්ඩතාව වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කිරීම ඇතුළුව ඩෙන්මාර්කයේ ස්වෛරීභාවය හෝ ව්යවස්ථාමය නියෝගයට නීති විරෝධී ලෙස තර්ජනය කරන ක්රියාකාරකම් ජාතික ආරක්ෂාව සහ රාජ්යයට එරෙහි අපරාධ සම්බන්ධ විධිවිධාන යටතේ අපරාධකරණයට ලක් කෙරේ.[91] 2025 අප්රේල් මාසයේදී, සමාජ මාධ්යවල විදේශ මැදිහත්වීම් සහ වැරදි තොරතුරු ව්යාපාරයක් හරහා ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ භෞමික අඛණ්ඩතාව අඩපණ කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදය විසින් කරන ලද සැලැස්මක් ප්රසිද්ධියට පත් විය.[92] ඩෙන්මාර්ක රාජධානියට එරෙහි ට්රම්ප් පාලන තන්ත්රයේ තර්ජන "පිටුෆික් අභ්යවකාශ කඳවුර පිළිබිඹු නොකරන" බව පිටියුෆික් අභ්යවකාශ කඳවුරේ අණදෙන නිලධාරී සුසානා මේයර්ස් පැවසීය.[93]
භූගෝලය
[සංස්කරණය]
ග්රීන්ලන්තය ලොව විශාලතම මහාද්වීපික නොවන දූපතයි[94] සහ කැනඩාව සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙන් පසු උතුරු ඇමරිකාවේ තුන්වන විශාලතම ප්රදේශයයි.[95] එය අක්ෂාංශ 59° සහ 83°N සහ දේශාංශ 11° සහ 74°W අතර පිහිටා ඇත. ග්රීන්ලන්තයෙන් 80% කට වඩා ආක්ටික් කවයට උතුරින් පිහිටා ඇත. ග්රීන්ලන්තය උතුරින් ආක්ටික් සාගරයෙන්, නැගෙනහිරින් ග්රීන්ලන්ත මුහුදෙන්, ගිනිකොන දෙසින් උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයෙන්, නිරිත දෙසින් ඩේවිස් සමුද්ර සන්ධියෙන්, බටහිරින් බැෆින් බොක්කෙන්, වයඹ දෙසින් නාරස් සමුද්ර සන්ධියෙන් සහ ලින්කන් මුහුදෙන් මායිම් වේ. ග්රීන්ලන්තයට ආසන්නතම රටවල් වන්නේ කැනඩාව වන අතර, එය නාරස් සමුද්ර සන්ධිය සහ බැෆින් බොක්ක හරහා බටහිරින් සහ නිරිත දෙසින් සමුද්රීය දේශසීමාවක් බෙදා ගන්නා අතර, හාන්ස් දූපතේ බෙදාගත් ගොඩබිම් මායිමක් ද ඇත;[96] සහ අත්ලාන්තික් සාගරයේ ග්රීන්ලන්තයට ගිනිකොන දෙසින් අයිස්ලන්තය. ග්රීන්ලන්තයේ ලොව විශාලතම ජාතික වනෝද්යානය ද අඩංගු වේ; එය ලොව විශාලතම රට වන අතර එය ලෝකයේ සිව්වන විශාලතම රට උප අංශය වන අතර එය රුසියාවේ සකා ජනරජයට, ඕස්ට්රේලියාවේ බටහිර ඕස්ට්රේලියා ප්රාන්තයට සහ රුසියාවේ ක්රස්නොයාර්ස්ක් ක්රයිට පසුව සහ උතුරු ඇමරිකාවේ විශාලතම වේ.
උතුරු අර්ධගෝලයේ මෙතෙක් වාර්තා වූ අඩුම උෂ්ණත්වය ග්රීන්ලන්තයේ, ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුවේ භූ විෂමතා කඳු මුදුනට ආසන්නව, 1991 දෙසැම්බර් 22 වන දින වාර්තා වූ අතර, එහිදී උෂ්ණත්වය −69.6 °C (−93.3 °F) දක්වා ළඟා විය.[97] නූක් හි, සාමාන්ය දෛනික උෂ්ණත්වය ඍතු අනුව −5.1 සිට 9.9 °C (22.8 සිට 49.8 °F) දක්වා වෙනස් වේ.[98] ග්රීන්ලන්තයේ මුළු භූමි ප්රමාණය කිලෝමීටර 2,166,086 (වර්ග සැතපුම් 836,330) (අනෙකුත් අක්වෙරළ කුඩා දූපත් ඇතුළුව), එයින් ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව කිලෝමීටර 1,755,637 (වර්ග සැතපුම් 677,855) (81%) ආවරණය කරන අතර එහි පරිමාව කිලෝමීටර 2,850,000 (කියු සැතපුම් 680,000) පමණ වේ.[99] ග්රීන්ලන්තයේ උසම ස්ථානය වොට්කින්ස් කඳු වැටියේ (නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්ත කඳු වැටිය) මීටර් 3,700 (අඩි 12,100) ක් උසින් පිහිටි ගන්බ්ජෝර්න් ෆ්ජෙල්ඩ් වේ. කෙසේ වෙතත්, ග්රීන්ලන්තයේ බහුතරයක් උන්නතාංශයේ මීටර් 1,500 (අඩි 4,900) ට වඩා අඩුය.
අයිස් යට කැනියන් මාලාවක් ඇත, විශාලතම කැනියන් ලෙස හඳුන්වන ග්රීන්ලන්තයේ ග්රෑන්ඩ් කැනියන් ලෙස හඳුන්වන අතර එය අයිස් දියවීමේ සහ නව අයිස් සෑදීමේ නැවත නැවත සිදුවන චක්රයෙන් ගලා යන ජල ගංගා මගින් සෑදී ඇත.[100] වෙරළ ආසන්නයේ උන්නතාංශ හදිසියේ සහ බෑවුම් ලෙස ඉහළ යයි.[101]
අයිස් සාමාන්යයෙන් දිවයිනේ මධ්යයේ සිට වෙරළට ගලා යයි. 1951 දී ප්රංශ විද්යාඥ පෝල්-එමිල් වික්ටර් විසින් මෙහෙයවන ලද සමීක්ෂණයකින් නිගමනය වූයේ, අයිස් තට්ටුව යටතේ, ග්රීන්ලන්තය විශාල දූපත් තුනකින් සමන්විත බවයි.[102] මෙය මතභේදාත්මක ය, නමුත් එය එසේ නම්, ඒවා පටු සමුද්ර සන්ධිවලින් වෙන් වී, ග්රීන්ලන්තයේ ග්රෑන්ඩ් කැනියන්හි ඉලුලිසැට් අයිස්ෆ්ජෝර්ඩ් හි මුහුදට ළඟා වන අතර, නෝර්ඩොස්ට්රුන්ඩින්ගන්ට දකුණින් ය.
ග්රීන්ලන්තයේ සියලුම නගර සහ ජනාවාස අයිස් රහිත වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර, ජනගහනය බටහිර වෙරළ තීරයේ සංකේන්ද්රණය වී ඇත. ග්රීන්ලන්තයේ ඊසානදිග කොටස කිසිදු නගර සභාවක කොටසක් නොවන නමුත් එය ලොව විශාලතම ජාතික වනෝද්යානය වන ඊසානදිග ග්රීන්ලන්ත ජාතික වනෝද්යානයේ ස්ථානයයි.[103]
ග්රීන්ලන්තයේ අයිස්වලින් වැසී ඇති මධ්යම කොටසේ (යාබද සිතියමේ සුදුමැලි නිල් පැහැයෙන් දක්වා ඇත) අයිස් තට්ටුවේ අවම වශයෙන් විද්යාත්මක ගවේෂණ ස්ථාන සහ කඳවුරු හතරක් ස්ථාපිත කර ඇත: අයිස්මිට්, උතුරු අයිස්, උතුරු ග්රිප් කඳවුර සහ රේවන් ස්කීවේ. 1989 දී පිහිටුවන ලද අයිස් තට්ටුවේ වසර පුරා ක්රියාත්මක වන සමුළු කඳවුරක් ඇත. ජෝර්ගන් බ්රොන්ලන්ඩ් ෆ්ජෝර්ඩ් ගුවන් විදුලි මධ්යස්ථානය 1950 වන තෙක් ලෝකයේ උතුරු දෙසින් පිහිටි ස්ථිර මුරපොල විය.
ග්රීන්ලන්තයේ අන්ත උතුර වන පියරි ලෑන්ඩ් අයිස් තට්ටුවකින් වැසී නැත, මන්ද එහි වාතය හිම නිපදවීමට තරම් වියළි බැවින් එය අයිස් තට්ටුවක් නිෂ්පාදනය හා නඩත්තු කිරීමේදී අත්යවශ්ය වේ.
2007 දී නව දූපතක පැවැත්ම නිවේදනය කරන ලදී. "උනාර්ටොක් කෙකර්ටැක්" (ඉංග්රීසි: උණුසුම් කිරීමේ දූපත) ලෙස නම් කරන ලද මෙම දූපත සැමවිටම ග්රීන්ලන්ත වෙරළට ඔබ්බෙන් පැවතුන නමුත් ග්ලැසියරයකින් වැසී ගියේය. මෙම ග්ලැසියරය 2002 දී වේගයෙන් හැකිලෙන බව සොයා ගන්නා ලද අතර 2007 වන විට සම්පූර්ණයෙන්ම දියවී ගොස් නිරාවරණය වූ දූපත ඉතිරි විය.[104] 2007 දී ඔක්ස්ෆර්ඩ් ඇට්ලස් ඔෆ් ද වර්ල්ඩ් විසින් දිවයින වසරේ ස්ථානය ලෙස නම් කරන ලදී.[105] සිතියමේ කර්තෘ බෙන් කීන් මෙසේ අදහස් දැක්වීය:
පසුගිය දශක දෙක තුන තුළ, ගෝලීය උණුසුම ආක්ටික් පුරා ග්ලැසියරවල ප්රමාණය අඩු කර ඇති අතර, මෙම වසර මුලදී, ප්රවෘත්ති මූලාශ්ර මගින් දේශගුණ විද්යාඥයින් දැනටමත් දැන සිටි දේ තහවුරු කරන ලදී: ග්රීන්ලන්තයේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරයේ මෙම අයිස් පාලම යට පාෂාණ නොව ජලය පිහිටා ඇත. ලොව විශාලතම දූපත ආවරණය කරන ශීත කළ ජල තට්ටුව දියවීම දිගටම සිදුවන බැවින් තවත් දූපත් දිස්වීමට ඉඩ ඇත.[106]
දිවයිනේ ඉතිහාසය වටා යම් මතභේදයක් පවතී, විශේෂයෙන් 20 වන සියවසේ මැද භාගයේ ග්රීන්ලන්තයේ කෙටි උණුසුම් කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ දිවයින හෙළිදරව් වී තිබේද යන්න පිළිබඳව.[107]
උතුරු කෙළවරේ පිහිටි භූමිය
[සංස්කරණය]පෘථිවියේ උතුරු දෙසින් පිහිටි භූමි ප්රදේශය ග්රීන්ලන්තයේ ප්රධාන භූමියේ උතුරු කෙළවරේ කේප් මොරිස් ජෙසුප් යැයි බොහෝ කලක සිට විශ්වාස කෙරිණි. කෙසේ වෙතත්, 1969 දී කැනේඩියානු කණ්ඩායමක් කෆෙක්ලබ්බන් දූපත (අක්ෂාංශ 83° 39′ 45″ N) සමීක්ෂණය කළ අතර එය ප්රථම වරට 1900 දී වාර්තා කරන ලද අතර 1921 දී ප්රථම වරට සංචාරය කරන ලද අතර එහි උතුරු කෙළවර කේප් මොරිස් ජෙසුප් සිට මීටර් 750 ක් උතුරින් පිහිටා ඇති බව තීරණය කළේය. එබැවින් එය උතුරු කෙළවරේ අවිවාදිත ස්ථිර භූමියයි.[108]
අයිස් තට්ටු, ජල චලනය සහ ජලයෙන් යටවීම සහ බොරළු මොරේන් ද්රව්ය ඉවුරු ගොඩනැගීමට, මාරු කිරීමට හෝ විනාශ කිරීමට හේතු විය හැකි කුණාටු ක්රියාකාරකම් හේතුවෙන් හිමිකම පිළිබඳ ආරවුලක් ඇතිව, අනෙකුත් ස්ථාන උතුරු කෙළවරේ ලක්ෂ්යය ලෙස ප්රකාශ කර ඇත. 1978 දී ඩෙන්මාර්ක භූමිතික ආයතනයේ සාමාජිකයෙකු වන උෆේ පීටර්සන්, 83° 40' 32.5" උතුරු අක්ෂාංශයේ ඕඩාක් දූපත සොයා ගත්තේය. එහි අවසන් තහවුරු කරන ලද දර්ශනය 1979 දී සිදු විය.[109] 2003 දී, දිග සහ පළලින් යුත් කුඩා පාෂාණ සහ ගල්පර නෙරා යාමක්, ආක්ටික් ගවේෂක ඩෙනිස් ෂ්මිට් සහ ඔහුගේ කණ්ඩායම විසින් 83° 42' උතුරු අක්ෂාංශයේ දී සොයා ගන්නා ලද අතර එය නිල නොවන ලෙස 83-42 ලෙස නම් කරන ලදී.[110] මෙම භූමිය ස්ථිරද යන්න අවිනිශ්චිතය; 2022 නානමිතික සමීක්ෂණයකින් තීරණය වූයේ එය මුහුදු පත්ලට සම්බන්ධ වී නැති බවත්, මුහුදු අයිස් මත ඇති පාෂාණමය ද්රව්ය බවත්, එබැවින් ගොඩබිම නොවන බවත්ය.[111]
දේශගුණික විපර්යාස
[සංස්කරණය]
ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව සෑම විටම එහි වෙරළ තීරයේ අයිස් පැටවීමෙන් යම් ස්කන්ධයක් අහිමි වන නමුත් හිම පතනය සමුච්චය වීමෙන් එය සාමාන්යයෙන් මෙය සමතුලිත කිරීමට භාවිතා කළේය.[113] කෙසේ වෙතත්, ග්රීන්ලන්තය අවට සිට උණුසුම් වෙමින් පවතී 1900,[114] සහ 1980 ගණන්වල සිට, පාඩු ලාභවලට වඩා විශාල විය.[115] 1996 න් පසු, ග්රීන්ලන්තයේ සාමාන්යයෙන් ස්කන්ධය අඩු නොවූ එක වසරක්වත් නොතිබුණි.[116] 2010 ගණන්වලදී, ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව අවම වශයෙන් පසුගිය වසර 12,000 තුළ එහි වේගවත්ම අනුපාතයෙන් දියවී ගිය අතර, සියවසේ අග භාගයේදී එය ඉක්මවා යාමට නියමිතයි.[117] 2012, 2019 සහ 2021 දී, ඊනියා "දැවැන්ත දියවන සිදුවීම්" සිදු වූ අතර, ප්රායෝගිකව අයිස් තට්ටුවේ මුළු මතුපිටම දියවෙමින් පැවති අතර කිසිදු සමුච්චයක් සිදු නොවීය.[118][119][120] 2021 සිදුවීම අතරතුර, වාර්තාගත ඉතිහාසයේ පළමු වරට ග්රීන්ලන්තයේ උසම ස්ථානයේ වර්ෂාව ඇද හැළුණි, මෙම සිදුවීම කෙතරම් අනපේක්ෂිතද යත්, සමුළුවේ පර්යේෂණ ස්ථානයට එම අවස්ථාව සඳහා වැසි මාපක නොතිබුණි.[121]
වෙනත් තැන්වල අයිස් අහිමි වීම මෙන්ම, ග්රීන්ලන්තයේ දියවීම මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට දායක වේ. 2012 සහ 2017 අතර, මෙම දියවීම වසරකට සාමාන්යයෙන් 0.68 mm එකතු කළ අතර,[122] ගොඩබිම් අයිස් ප්රභවයන්ගෙන් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමෙන් 37% කට සමාන වේ (සාගර තාප අන්තර්ගතයේ අඛණ්ඩ වැඩිවීමෙන් ජලයේ තාප ප්රසාරණය හැර).[123] ශතවර්ෂයේ අවසානය වන විට, උෂ්ණත්ව වෙනස 2 °C (3.6 °F) ට වඩා අඩුවෙන් තබා ගන්නේ නම්, ග්රීන්ලන්තයේ දියවීම පමණක් ~6 cm (2 1⁄2 in) අතර එකතු වන අතර, නිරන්තරයෙන් වැඩි වන හරිතාගාර වායු විමෝචනයක් සහිත වඩාත් තීව්ර දේශගුණික විපර්යාස අවස්ථාව අනුගමනය කරන්නේ නම් 13 cm (5 in) පමණ වනු ඇත.[124]:1302 මෙම අවස්ථාව යටතේ, ග්රීන්ලන්ත දියවීම සඳහා ඇති නරකම අවස්ථාව මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ සමානතාවයෙන් 33 cm (13 in) දක්වා ළඟා විය හැකිය.[125] නැවුම් දියවන ජලය විශාල ප්රමාණයක් අත්ලාන්තික් මෙරිඩියල් පෙරළීමේ සංසරණයට (AMOC) ද බලපායි. එය මන්දගාමී කරයි.[126][127] මෙම දියවන ජල ආදානය හේතුවෙන්, සංසරණය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටිය හැකි අතර පුළුල් ලෙස අහිතකර බලපෑම් ඇති විය හැක, නමුත් පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ මෙය සිදුවිය හැක්කේ ඉහළම උණුසුම් වීම සියවස් ගණනාවක් පුරා පැවතුනහොත් පමණක් බවයි.[128][129]
ග්රීන්ලන්තයේ අයිස් තට්ටුවේ පරිමාව ඝන කිලෝමීටර ~2,900,000 (කියු සැතපුම් 696,000) කි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ එය දිය වුවහොත්, එම සිදුවීමෙන් පමණක් ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ~7.4 m (අඩි 24) කින් ඉහළ යනු ඇති බවයි.[130] කෙසේ වෙතත්, එයින් අදහස් වන්නේ ඉතා ඉහළ ගෝලීය උණුසුමකින් වුවද අයිස් තට්ටුව අතුරුදහන් වීමට අවම වශයෙන් වසර 1,000 ක් ගතවනු ඇති බවයි,[125] සහ වසර 10,000 ක් පමණ ඇතුළත අයිස් තට්ටුව අතුරුදහන් වීමේ සීමාව ඉක්මවා යන අඩු උනුසුම් අනුපාත යටතේ.[131][132] මෙම සීමාව 1.7 °C (3.1 °F) සහ 2.3 °C (4.1 °F) අතර පරාසයක පවතිනු ඇත. උනුසුම් වීම 1.5 °C (2.7 °F) දක්වා හෝ පූර්ව කාර්මික මට්ටමට වඩා අඩු කිරීම (මහා පරිමාණ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ඉවත් කිරීම වැනි) පාඩු නතර කරනු ඇත, නමුත් තවමත් සීමාව කිසි විටෙකත් ඉක්මවා නොතිබුනේ නම් වඩා විශාල අවසාන මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට හේතු වේ.[133] තවද, 1.5 °C (2.7 °F) ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමෙන් මීටර් 1.4 (අඩි 4 1⁄2) දක්වා ඉහළ යන බව පෙනේ.[134]
2025 ජනවාරි මාසයේදී ජාතික විද්යා ඇකඩමියේ ක්රියාදාමයන් හි ප්රකාශයට පත් කරන ලද අධ්යයනයකින් වාර්තාගත තාපය සහ වර්ෂාපතනය යන දෙකෙහිම සමයකින් පසු ග්රීන්ලන්තයේ විල්වල "නිල්" (වඩා විනිවිද පෙනෙන) සිට "දුඹුරු" (අඩු විනිවිද පෙනෙන) තත්වයන් දක්වා "හදිසි, සුසංයෝගී, දේශගුණය මත පදනම් වූ පරිවර්තනයක්" වාර්තා විය. මෙම පද්ධතිවල රාජ්ය වෙනසක් ඇති කළේය.[135] මෙම වෙනස "බොහෝ භෞතික, රසායනික සහ ජීව විද්යාත්මක විල් ලක්ෂණ" වෙනස් කරන බව කියනු ලැබූ අතර, රාජ්ය වෙනස්කම් පෙර නොවූ විරූ බව කියනු ලැබීය.[135]
භූ විද්යාව
[සංස්කරණය]මෙම දූපත ඉතා පැරණි ප්රාග්කේම්බ්රියානු මහාද්වීපයේ කොටසක් වූ අතර, එහි නැගෙනහිර හරය ග්රීන්ලන්ත පලිහ සාදයි, නමුත් අඩු නිරාවරණය වූ වෙරළබඩ තීරු සානුවක් බවට පත්විය. මෙම අයිස්-නිදහස් වෙරළබඩ තීරු මත ප්රාග්කේම්බ්රියානු යුගයේ පිහිටුවා ඇති අවසාදිතයන් ඇත, ඒවා පරිවෘත්තීය මගින් අධික ලෙස මුද්රණය කර ඇති අතර දැන් ග්ලැසියර මගින් සෑදී ඇති අතර ඒවා දිවයිනේ සමහර කොටස්වල සෙනොසොයික් සහ මෙසොසොයික් දක්වා දිගටම පවතී.
ග්රීන්ලන්තයේ නැගෙනහිර සහ බටහිර ප්රදේශවල ගංවතුර බැසෝල්ට් සහ ස්කාර්ගාඩ් ආක්රමණය වැනි ආග්නේය ආක්රමණවල නටබුන් ඇත. කැපී පෙනෙන පාෂාණ පළාත් (පරිවර්තී ආග්නේය පාෂාණ, අල්ට්රාමාෆික් සහ ඇනෝතොසයිට්) නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ කෙකර්ටාර්සුවාට්සියාට් හි දක්නට ලැබේ. නූක් හි නැගෙනහිරින්, වසර බිලියන තුනකට වඩා පැරණි ඉසුකාසියා හි පටි සහිත යකඩ ලෝපස් කලාපයේ, වසර බිලියන 3.8 කට පෙර පිහිටුවන ලද[136] ග්රීන්ලැන්ඩයිට් (ප්රධාන වශයෙන් හෝන්බ්ලෙන්ඩ් සහ හයිපර්තීන් වලින් සමන්විත පාෂාණයක්) සහ නූමයිට් වැනි ලොව පැරණිතම පාෂාණ අඩංගු වේ. දකුණු ග්රීන්ලන්තයේ, ඉලිමෝසාක් ක්ෂාරීය සංකීර්ණය නෙෆලීන්, සයිනයිට් (විශේෂයෙන් කකෝර්ටොකයිට් හෝ නවුජයිට්) සහ සෝඩලයිට් (සෝඩලයිට්-ෆෝයා) වැනි පෙග්මැටයිට් වලින් සමන්විත වේ. ක්රියොලයිට් කලින් කැණීම් කරන ලද ඉවිට්ටුට් හි, ෆ්ලෝරයිඩ් සහිත පෙග්මැටයිට් ඇත. ඉගලිකු හි උතුරට, ඕගයිට් සයිනයිට්, ගැබ්රෝ ආදියෙහි ගාර්ඩර් ක්ෂාරීය පෙග්මැටයිට් ආක්රමණ ඇත.
බටහිර සහ නිරිත දෙසින් කැන්ගර්ලුසුවාක් (ගාඩිනර් සංකීර්ණය) සහ සෆාර්ටොක් හි පැලියෝසොයික් කාබනේටයිට් සංකීර්ණ සහ ඩිස්කෝ දූපතේ උයිෆාක් හි මූලික සහ අල්ට්රාබැසික් ආග්නේය පාෂාණ ඇත, එහිදී බාසල්ට් වල ටොන් 25 (කෙටි ටොන් 28) දක්වා බර දේශීය යකඩ ස්කන්ධ ඇත.[137]
නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ පාෂාණ විද්යාව විශේෂයෙන් පොහොසත් ය, ඩෙවෝනියානු[138] ඇකන්තොස්ටෙගා සහ ඉච්තියෝස්ටෙගා වැනි මුල් ටෙට්රාපොඩ් කිහිපයක් සහ ෆයිටෝසෝර් මිස්ට්රියෝසුචස් ඇලෙරොක්[139] සහ ඩයිනෝසෝරයන් ඉසි සානෙක්[140] සහ අද්විතීය ට්රයැසික් සතුන් ඇත.[141]
ජෛව විවිධත්වය
[සංස්කරණය]
.jpg)
ග්රීන්ලන්තය පරිසර කලාප දෙකකට නිවහන වේ: කලාලිට් නුනාට් ඉහළ ආක්ටික් ටුන්ඩ්රා සහ කලාලිට් නුනාට් පහළ ආක්ටික් ටුන්ඩ්රා[142] ග්රීන්ලන්තයේ දන්නා කෘමීන් විශේෂ 700 ක් පමණ ඇත, එය අනෙකුත් රටවල් හා සසඳන විට අඩුය (ලොව පුරා විශේෂ මිලියනයකට වඩා විස්තර කර ඇත). මුහුද මාළු සහ අපෘෂ්ඨවංශීන්ගෙන් පොහොසත් ය, විශේෂයෙන් මෘදු බටහිර ග්රීන්ලන්ත ධාරාවේ; ග්රීන්ලන්ත සත්ත්ව විශේෂවලින් විශාල කොටසක් මුහුදු පක්ෂීන්ගේ විශාල ජනපද ඇතුළුව සමුද්ර පාදක ආහාර දාම සමඟ සම්බන්ධ වේ. ග්රීන්ලන්තයේ ස්වදේශික ක්ෂීරපායින් ස්වල්පයක් අතරට හිම වලසා, රින්ඩර් (යුරෝපීයයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී), ආක්ටික් නරියා, ආක්ටික් හාවා, කස්තුරි ගවයා, කරපටි ලෙමින්, අර්මයින් සහ ආක්ටික් වෘකයා ඇතුළත් වේ. අවසාන හතර දෙනා ස්වභාවිකවම නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ පමණක් දක්නට ලැබෙන අතර ඒවා එලස්මියර් දූපතෙන් සංක්රමණය වී ඇත. වෙරළ තීරයේ සීල් සහ තල්මසුන් විශේෂ දුසිම් ගණනක් ඇත. භූමි සත්ත්ව විශේෂ ප්රධාන වශයෙන් උතුරු ඇමරිකාවෙන් හෝ බොහෝ පක්ෂීන් සහ කෘමීන් සම්බන්ධයෙන් යුරෝපයෙන් පැතිරී ඇති සතුන්ගෙන් සමන්විත වේ. දිවයිනේ ස්වදේශික හෝ නිදහසේ ජීවත්වන උරගයින් හෝ උභයජීවීන් නොමැත.[143]
ශාක භූගෝලීය වශයෙන්, ග්රීන්ලන්තය බෝරියල් රාජධානිය තුළ සර්කම්බෝරියල් කලාපයේ ආක්ටික් පළාතට අයත් වේ. දිවයින වෘක්ෂලතාදියෙන් විරල ලෙස ජනාකීර්ණ වේ; ශාක ජීවිතය ප්රධාන වශයෙන් තණකොළ සහ කුඩා පඳුරු වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා නිතිපතා පශු සම්පත් විසින් තෘණ කරනු ලැබේ. ග්රීන්ලන්තයට ආවේණික වඩාත් සුලභ ගස වන්නේ යුරෝපීය සුදු බර්ච් (බෙටුලා පබ්සෙන්ස්) සහ අළු-කොළ විලෝ (සාලික්ස් ග්ලුකා), රෝවන් (සෝර්බස් අවුකුපාරියා), පොදු ජුනිපර් (ජුනිපෙරස් කොමියුනිස්) සහ අනෙකුත් කුඩා ගස්, ප්රධාන වශයෙන් විලෝ ය.
ග්රීන්ලන්තයේ ශාක විශේෂය සපුෂ්ප ශාක, පර්ණාංග, අශ්ව වලිග සහ ලයිකොපොඩියෝෆයිටා වැනි "ඉහළ" ශාක විශේෂ 500 කින් පමණ සමන්විත වේ. අනෙකුත් කණ්ඩායම් අතරින්, ලයිකන වඩාත් විවිධාකාර වන අතර විශේෂ 950 ක් පමණ ඇත; දිලීර විශේෂ 600-700 ක් ඇත; පාසි සහ බ්රයෝෆයිට් ද දක්නට ලැබේ. ග්රීන්ලන්තයේ ඉහළ ශාක බොහොමයක වටකුරු හෝ වටකුරු ව්යාප්ති ඇත; සැක්සිෆ්රේජ් සහ උකුස්සන් විශේෂ දුසිමක් පමණක් ආවේණික වේ. ගව වෙච් වැනි නොර්ස්මන් විසින් ශාක විශේෂ කිහිපයක් හඳුන්වා දෙන ලදී.
ග්රීන්ලන්තයේ භූමිෂ්ඨ පෘෂ්ඨවංශීන් අතරට ඉනුයිට් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද ග්රීන්ලන්ත බල්ලා මෙන්ම යුරෝපීයයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද ග්රීන්ලන්ත බැටළුවන්, එළුවන්, ගවයන්, රින්ඩර්, අශ්වයා, කුකුළා සහ බැටළු බල්ලා වැනි විශේෂ ඇතුළත් වන අතර, යුරෝපීයයන් විසින් ආනයනය කරන ලද සතුන්ගෙන් පැවත එන්නන් වේ.[තහවුරු කර නොමැත] සමුද්ර ක්ෂීරපායින් අතර හුඩ් සීල් (සිස්ටොෆෝරා ක්රිස්ටාටා) මෙන්ම අළු සීල් (හැලිකොයිරස් ග්රිපස්) ද ඇතුළත් වේ.[144] ගිම්හානයේ අගභාගයේ සහ සරත් සමයේ මුල් භාගයේදී තල්මසුන් බොහෝ විට ග්රීන්ලන්තයේ වෙරළට ඉතා ආසන්නව ගමන් කරයි. තල්මසුන් විශේෂ අතර බෙලූගා තල්මසා, නිල් තල්මසා, ග්රීන්ලන්ත තල්මසා, වරල් තල්මසා, හම්ප්බැක් තල්මසා, මින්කේ තල්මසා, නර්වාල්, නියමු තල්මසා, ශුක්රාණු තල්මසා ඇතුළත් වේ.[145]
2009 වන විට, ග්රීන්ලන්තය අවට ජලයෙන් විවිධ පවුල් 80 කට අධික සංඛ්යාවකට අයත් මත්ස්ය විශේෂ 269 ක් දන්නා කරුණකි. අත්ලාන්තික් සැමන් සහ චාර් වැනි මිරිදියෙහි ස්වල්පයක් පමණක් ඇති සමුද්ර විශේෂ සියල්ලම පාහේ වේ.[146] ධීවර කර්මාන්තය ග්රීන්ලන්තයේ ආර්ථිකයේ ප්රාථමික කර්මාන්තය වන අතර එය භූමි ප්රදේශයේ මුළු අපනයනයෙන් බහුතරයක් සඳහා හේතු වේ.[147]
පක්ෂීන්, විශේෂයෙන් මුහුදු පක්ෂීන්, ග්රීන්ලන්තයේ සත්ව ජීවිතයේ වැදගත් කොටසකි; ඒවා පැලියාර්ක්ටික් සහ නියර්ක්ටික් විශේෂ දෙකෙන්ම සමන්විත වේ, ඕක්ස්, පෆින්, ස්කුවාස් සහ කිටිවේක් වල අභිජනන ජනගහනය බෑවුම් සහිත කඳු බෑවුම්වල දක්නට ලැබේ.[148][149][150][151] ග්රීන්ලන්තයේ තාරාවන් සහ පාත්තයින් අතර පොදු ඊඩර්, දිගු වලිග සහිත තාරාවන්, කිං ඊඩර්, සුදු-ඉදිරිපස පාත්තයින්, රෝස-පාද සහිත පාත්තයින් සහ බානකල් පාත්තයින් ඇතුළත් වේ. අභිජනන සංක්රමණික පක්ෂීන් අතර හිම බන්ටිං, ලැප්ලන්ඩ් බන්ටිං, මුදු සහිත ප්ලෝවර්, රතු-උගුර සහිත ලූන් සහ රතු-නෙක් සහිත ෆැලරෝප් ඇතුළත් වේ. සංක්රමණික නොවන ගොඩබිම් පක්ෂීන් අතරට ආක්ටික් රෙඩ්පෝල්, පෙට්රිමිගන්, කෙටි කන් බකමූණ, හිම බකමූණ, ගිර්ෆල්කන් සහ සුදු වලිග රාජාලියා ඇතුළත් වේ.[143]
රජය සහ දේශපාලනය
[සංස්කරණය]
_(cropped).jpg)
ග්රීන්ලන්ත රජය නාලකර්සුයිසුට් පළාත් පාලන කටයුතු වලදී විධායක බලය දරයි. ග්රීන්ලන්ත රජයේ ප්රධානියා නාලකර්සුයිසුට් සියුලිට්ටාසුට් ("අග්රාමාත්ය") ලෙස හැඳින්වේ. කැබිනට් මණ්ඩලයේ වෙනත් ඕනෑම සාමාජිකයෙකු නාලකර්සුයිසොක් ("ඇමති") ලෙස හැඳින්වේ. ග්රීන්ලන්ත පාර්ලිමේන්තුව ඉනට්සිසාර්ටුට් ("නීති සම්පාදකයින්") ලෙස හැඳින්වේ. පාර්ලිමේන්තුවට දැනට සාමාජිකයින් 31 දෙනෙකු සිටී.[152]
නූතන කාලවලදී, මැතිවරණ පැවැත්වෙන්නේ නාගරික, ජාතික (ඉනට්සිසාර්ටුට්) සහ රාජධානිය (ෆොල්කෙටින්) මට්ටම්වලිනි.
ග්රීන්ලන්තය යනු ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ ව්යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුව තුළ ස්වයං පාලන ආයතනයක් වන අතර, එහි X වන ෆ්රෙඩ්රික් රජු රාජ්ය නායකයා වේ. රජතුමා නිල වශයෙන් විධායක බලය රඳවා ගන්නා අතර රාජ්ය කවුන්සිලයේ (පෞද්ගලික කවුන්සිලයේ) මුලසුන හොබවයි.[153][154] කෙසේ වෙතත්, පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩු ක්රමයක් හඳුන්වා දීමෙන් පසු, එතැන් සිට රජතුමාගේ රාජකාරි දැඩි ලෙස නියෝජනය කරන සහ චාරිත්රානුකූල බවට පත්ව ඇත,[155] විධායක රජයේ අගමැති සහ අනෙකුත් අමාත්යවරුන් විධිමත් ලෙස පත් කිරීම සහ සේවයෙන් පහ කිරීම වැනි. රජතුමා ඔහුගේ හෝ ඇයගේ ක්රියාවන්ට වගකිව යුතු නොවන අතර, රජතුමාගේ පුද්ගලයා පූජනීයයි.[156]
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය යටත් විජිත ස්වාධීන විය යුතු බවට, වෙනත් රටක් සමඟ නිදහස් ඇසුරකට එළඹිය යුතු බවට හෝ අගනගරයට (පෙර යටත් විජිත බලය) සම්පූර්ණයෙන්ම ඒකාබද්ධ විය යුතු බවට නියෝග කළේය. ඩෙන්මාර්කය 1952 දී ග්රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානියට ඒකාබද්ධ කිරීමට තෝරා ගත්තේය. 1979 දී, ඩෙන්මාර්ක රජය සහ පාර්ලිමේන්තුව ග්රීන්ලන්තය සඳහා ස්වදේශීය නීතිය හඳුන්වා දුන් අතර එයින් අදහස් කළේ නාලකර්සුයිසුට් හට රජයේ විවිධ ක්ෂේත්ර 17 ක් පාලනය කළ හැකි බවයි. ඩෙන්මාර්කයේ සිට ග්රීන්ලන්තය දක්වා තවදුරටත් බලය බෙදා හැරීම 2009 දී "ග්රීන්ලන්ත ස්වයං පාලන පනත" (GSGA) සමඟ සිදු වූ අතර එමඟින් නව රජයේ ක්ෂේත්ර 33 ක් සංචිතයට එක් කරන ලද අතර, නාලකර්සුයිසුට් පාලනය භාර ගනී. ඩෙන්මාර්කයේ ග්රීන්ලන්ත ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතියක් ඇති බවට පිළිගැනීමක් හේතුවෙන් GSGA ද ඇති වූ අතර, ස්වාධීන ක්රියාවලියක් ආරම්භ කිරීම සඳහා නාලකර්සුයිසුට් සඳහා නීතිමය කොටසක් ලබා දුන්නේය (21 වගන්තිය, GSGA).[157][158][159]
ඩෙන්මාර්කය හරහා යුරෝපීය කවුන්සිලයේ ග්රීන්ලන්ත සාමාජිකත්වය ජාත්යන්තර මට්ටමේ ක්රියාකාරකම් ද පෙන්නුම් කරයි, අවසන් වරට වාර්තා වූ ක්රියාකාරකම 2025 ජනවාරි මාසයේදී වධහිංසා වැළැක්වීමේ කමිටුවේ සංචාරයක් සම්බන්ධයෙන්.
දේශපාලන පද්ධතිය
[සංස්කරණය]
පක්ෂ ක්රමය සමාජ-ප්රජාතන්ත්රවාදී ඉදිරි පක්ෂය සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජවාදී ඉනුයිට් ප්රජා පක්ෂය විසින් ආධිපත්යය දැරූ අතර, ඔවුන් දෙදෙනාම ඩෙන්මාර්කයෙන් වැඩි නිදහසක් සඳහා පුළුල් ලෙස තර්ක කර ඇත.
2009 මැතිවරණයේදී වෘත්තීය සමිතිවාදී ප්රජාතන්ත්රවාදී පක්ෂය (මන්ත්රීවරුන් දෙදෙනෙකු) විශාල ලෙස පහත වැටුණද, 2013 මැතිවරණයේදී කුඩා කණ්ඩායම්වල වියදමින් ප්රධාන පක්ෂ දෙකෙහි බලය තහවුරු වූ අතර පරිසර-සමාජවාදී ඉනුයිට් පක්ෂය පළමු වරට පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් විය. 2014 සහ 2018 මැතිවරණවලින් පසු ඉදිරි සහ ඉනුයිට් ප්රජා පක්ෂවල ආධිපත්යය අඩුවීමට පටන් ගත්තේය.
වැඩි කළ ස්වයං පාලනය සහ ස්වයං පාලනයට පක්ෂව 2008 දී පැවති නොබැඳි ස්වයං පාලනය පිළිබඳ ජනමත විචාරණය 76.22% ක ඡන්ද ප්රතිශතයක් ලබා ගනිමින් සම්මත විය.[161]
1985 දී, ග්රීන්ලන්තය යුරෝපීය ආර්ථික ප්රජාවෙන් (EEC) ඉවත් විය, ඩෙන්මාර්කය මෙන් නොව, එය සාමාජිකයෙකු ලෙස පවතී. EEC පසුව යුරෝපීය සංගමය බවට පත් විය (EU, 1992 දී නැවත නම් කර විෂය පථය පුළුල් කරන ලදී). ග්රීන්ලන්තය EU සමඟ ඇති සම්බන්ධය හරහා යම් සබඳතා රඳවා ගනී. කෙසේ වෙතත්, EU නීතිය බොහෝ දුරට ග්රීන්ලන්තයට අදාළ නොවේ, වෙළඳ ක්ෂේත්රය හැර. ග්රීන්ලන්තය විදේශීය රටවල් සහ ප්රදේශ (OCT) හි සාමාජිකයෙකු ලෙස නම් කර ඇති අතර එම නිසා නිල වශයෙන් යුරෝපීය සංගමයේ කොටසක් නොවේ, නමුත් ග්රීන්ලන්තයට යුරෝපීය සංවර්ධන අරමුදල, බහු වාර්ෂික මූල්ය රාමුව, යුරෝපීය ආයෝජන බැංකුව සහ EU වැඩසටහන් වලින් සහාය ලබා ගත හැකි අතර ලබා ගනී.[162][163]
රජය
[සංස්කරණය]
ග්රීන්ලන්තයේ රාජ්ය නායකයා X වන ෆ්රෙඩ්රික් රජු ය. ඩෙන්මාර්කයේ රජුගේ රජය දිවයිනේ එය නියෝජනය කිරීම සඳහා මහ කොමසාරිස්වරයෙකු (රිග්සොම්බුඩ්ස්මන්ඩ්) පත් කරයි. කොමසාරිස්වරයා ජූලි ප්රෙස්ට් විල්චේ ය.
ග්රීන්ලන්ත මැතිවරණ කොට්ඨාශය ඩෙන්මාර්කයේ රාජධානියේ පාර්ලිමේන්තුවට (ෆොල්කෙටින්ගෙට්) මන්ත්රීවරුන් දෙදෙනෙකු තෝරා පත් කර ගනී, මුළු 179 දෙනාගෙන්. වත්මන් නියෝජිතයන් වන්නේ නලෙරැක් පක්ෂයේ අකි-මැටිල්ඩා හෝග්-ඩෑම් සහ ඉනුයිට් ප්රජා පක්ෂයේ ආජා කෙම්නිට්ස් ලාර්සන් ය.[164]
ග්රීන්ලන්තයේ නියෝජිතයින් 31 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත ජාතික පාර්ලිමේන්තුවක් ඇත. රජය නාලකර්සුයිසුට් වන අතර, එහි සාමාජිකයින් අග්රාමාත්යවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. අග්රාමාත්යවරයා රජයේ ප්රධානියා වන අතර, සාමාන්යයෙන් පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතර පක්ෂයේ නායකයා වේ. අග්රාමාත්යවරයා වන්නේ ඉනුයිට් අටකාටිගිට් පක්ෂයේ මුටේ බෝරප් එගෙඩ් ය.[165]
පරිපාලන අංශ
[සංස්කරණය]කලින් මුළු නගර සභා 18 කින් සමන්විත ප්රාන්ත තුනකින් සමන්විත වූ ග්රීන්ලන්තය 2009 දී මේවා අහෝසි කරන ලද අතර එතැන් සිට "මහ නගර" (ග්රීන්ලන්ත භාෂාව: kommuneqarfiit, ඩෙන්මාර්ක: kommuner): සර්මර්සූක් ("බොහෝ අයිස්") නූක් අගනුවර වටා සහ නැගෙනහිර වෙරළබඩ ප්රජාවන් සියල්ල ඇතුළුව; කුජලෙක් ("දකුණ") කේප් ෆෙයාර්වෙල් වටා; ඩේවිස් සමුද්ර සන්ධිය දිගේ අගනුවරට උතුරින් කෙක්කාටා ("මධ්යම"); ඩිස්කෝ බොක්ක වටා කෙකර්ටලික් ("දූපත් සහිත එක"); සහ වයඹ දෙසින් අවන්නාටා ("උතුර"); 2018 දී බෙදා වෙන් කරන ලද මුල් හතරෙන් එකක් වන කාසුයිට්සප් නගර සභාවේ ප්රතිඵලයක් ලෙස අවසාන දෙක ඇති වී ඇත. දිවයිනේ ඊසාන දෙසින් සංස්ථාපිත නොවූ ඊසානදිග ග්රීන්ලන්ඩ් ජාතික වනෝද්යානය සමන්විත වේ. පිටිෆික් අභ්යවකාශ කඳවුර ද සංස්ථාගත නොවූ එකක් වන අතර එය අවන්නාටා මහ නගර සභාව තුළ පිහිටි වාසස්ථානයකි. එක්සත් ජනපදයට සදාකාලිකව ලබා දී ඇති භෞමික සහනයක් ලෙස, එය එක්සත් ජනපද අභ්යවකාශ බලකාය විසින් පරිපාලනය කරනු ලැබේ. එහි ඉදිකිරීම් අතරතුර, ඇමරිකානු පදිංචිකරුවන් 12,000 ක් පමණ සිටි නමුත් මෑත වසරවලදී එම සංඛ්යාව 1,000 ට වඩා අඩුය.
හමුදා
[සංස්කරණය]
ග්රීන්ලන්තයට තමන්ගේම හමුදාවක් නොමැත. ඩෙන්මාර්කයේ භූමියක් ලෙස, ඩෙන්මාර්ක හමුදාව ග්රීන්ලන්තයේ ආරක්ෂාව සඳහා වගකිව යුතු අතර දූපත නේටෝ හමුදා සන්ධානය විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලබන ප්රදේශය තුළ පිහිටා ඇත. ඒකාබද්ධ ආක්ටික් විධානය යනු ග්රීන්ලන්තය සඳහා වගකිව යුතු ඩෙන්මාර්ක හමුදා ශාඛාවයි. එයට මුර සංචාර නැව් කිහිපයක්, සමුද්ර මුර සංචාර ගුවන් යානා, හෙලිකොප්ටර් සහ ප්රභූ සිරියස් ඩෝග් ස්ලෙඩ් මුර සංචාරය ඇතුළත් වේ. ඩෙන්මාර්ක හමුදාවට නූක්, කැන්ගර්ලුසුවාක්, ඩේන්බර්ග්, ස්ටේෂන් නෝර්ඩ්, මෙස්ටර්ස්විග්, ග්රොනෙඩල් යන ස්ථානවල සහ තුල් ගුවන් කඳවුරේ සම්බන්ධතා කඳවුරක් ඇත.[166]
ග්රීන්ලන්තයේ එක් එක්සත් ජනපද හමුදා කඳවුරක් ද ඇත: පිටිෆික් අභ්යවකාශ කඳවුර (පෙර තුල් ගුවන් කඳවුර), එය උතුරු ඇමරිකානු අභ්යවකාශ ආරක්ෂක විධානයට (NORAD) මිසයිල අනතුරු ඇඟවීම, අභ්යවකාශ නිරීක්ෂණ සහ අභ්යවකාශ පාලනය සපයන එක්සත් ජනපද අභ්යවකාශ හමුදාවේ ගෝලීය සංවේදක ජාලයේ නිවහන වේ. සංවේදක පද්ධතිවල මූලද්රව්ය අභ්යවකාශ ඩෙල්ටා 2, 4 සහ 6 මගින් විවිධාකාරයෙන් අණ කර පාලනය කරනු ලැබේ.[167] කලින් ග්රීන්ලන්තයේ එක්සත් ජනපද කඳවුරු කිහිපයක් තිබුණි. 1951 ග්රීන්ලන්ත ආරක්ෂක ගිවිසුම මගින් එක්සත් ජනපදයට එහි හමුදා කඳවුරු එහි තබා ගැනීමටත්, නේටෝව විසින් අවශ්ය යැයි සලකනු ලැබුවහොත්, ග්රීන්ලන්තයේ සහ ඩෙන්මාර්කයේ කැමැත්ත ඇතිව නව කඳවුරු ස්ථාපිත කිරීමටත් ඉඩ ලබා දෙන ලදී.[168][169]
1995 දී, ඩෙන්මාර්කයේ දේශපාලන අපකීර්තියක් ඇති වූයේ, ඩෙන්මාර්කයේ 1957 න්යෂ්ටික-නිදහස් කලාප ප්රතිපත්තියට පටහැනිව, ග්රීන්ලන්තයේ න්යෂ්ටික අවි ස්ථානගත කිරීමට රජය නිහඬ අවසරයක් ලබා දී ඇති බවට වාර්තාවක් හෙළි කිරීමෙන් පසුවය.[170][171] එක්සත් ජනපදය ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුවේ කඳවුරු සියවස නමින් රහසිගත න්යෂ්ටික බලයෙන් ක්රියාත්මක වන කඳවුරක් ඉදි කළේය.[172] 1968 ජනවාරි 21 වන දින, ක්රෝම් ඩෝම් මෙහෙයුමේ කොටසක් ලෙස න්යෂ්ටික බෝම්බ හතරක් සහිත B-52G යානයක්, තුලේ ගුවන් කඳවුරේ හදිසි ගොඩබෑමක් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර, උතුරු තරු බොක්කෙහි අයිස් මතට කඩා වැටුණි.[173] එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ගින්න පුළුල් විකිරණශීලී දූෂණයක් ඇති කළේය.[174] H-බෝම්බ වලින් එකක් තවමත් නැතිවී ගොස් ඇත.[175][176]
ආර්ථිකය
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්ත ආර්ථිකයේ ඇති එකම වැදගත්ම සාධකය වන්නේ ඩෙන්මාර්කයෙන් ලැබෙන මූල්ය ආධාරයි, ප්රධාන වශයෙන් bloktilskud (block grant) ආකාරයෙන්. 2024 දී, ග්රීන්ලන්තයට ලැබෙන බ්ලොක්ටිල්ස්කුඩ් ඩොලර් බිලියන 4.3 ක් වූ අතර එය දිවයිනේ මුළු මහජන ආදායමෙන් තුනෙන් එකක් විය.[177] මෙයට අමතරව, ඩෙන්මාර්ක රාජ්යය එනම් අධිකරණය සහ ආරක්ෂාව සඳහා වන වියදම් පියවා ගත් අතර, ඒවා එක්ව ඩොලර් බිලියන 1 කට වඩා වැඩි යැයි ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[178] 2019 වන විට එය ග්රීන්ලන්තයට වාර්ෂිකව ඩොලර් බිලියන 4.3 ක සහනාධාරයක් ලබා දෙයි,[179] 2009 දී එය ඩොලර් බිලියන 3,6 ක් විය.[180]
.jpg)
ග්රීන්ලන්ත ආර්ථිකය ධීවර කර්මාන්තය මත බෙහෙවින් රඳා පවතී. ග්රීන්ලන්තයේ අපනයනවලින් 90% කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් මසුන් ඇල්ලීම සඳහා දායක වේ.[181] ඉස්සන් සහ මාළු කර්මාන්තය මෙතෙක් විශාලතම ආදායම් උපයන්නා වේ.[182] ග්රීන්ලන්තය ඛනිජ වලින් බහුලයි,[181] නමුත් නිස්සාරණය සීමිතයි. ග්රීන්ලන්තයේ හයිඩ්රොකාබන් කර්මාන්තය සංවර්ධනය කිරීමට සහාය වීම සඳහා රාජ්ය සමාගමක් වන නූනොයිල් නිර්මාණය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 2021 ජූලි මාසයේදී, ග්රීන්ලන්තය එහි භූමියේ සියලුම නව තෙල් සහ ගෑස් ගවේෂණය තහනම් කළේය, රජයේ නිලධාරීන් පාරිසරික "තෙල් නිස්සාරණයේ මිල ඉතා ඉහළ" බව පැවසීමෙන් පසුව.[183]
ආන්තික කාලගුණික තත්ත්වයන් සහ ශක්තිමත් පරිසර හිතකාමී ප්රජාවක් ඇතුළු හේතු ගණනාවක් නිසා ග්රීන්ලන්තය ස්වභාවික සම්පත් නිස්සාරණය කිරීමට ඉතා අපහසු ස්ථානයකි.[184] 2025 මාර්තු මාසයේදී නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් වාර්තා කළේ, ගවේෂණ ව්යාපෘති දුසිම් ගණනක් තිබියදීත්, ග්රීන්ලන්තයේ ක්රියාකාරී පතල් දෙකක් පමණක් ඇති බවයි.[184]
විභව ජල විදුලිය විශාල අතිරික්තයක් තිබුණත්, සම්ප්රදායිකව විදුලිය ජනනය කර ඇත්තේ තෙල් හෝ ඩීසල් බලාගාර මගිනි. ජල විදුලි බලාගාර ඉදිකිරීමේ වැඩසටහනක් තිබේ. පළමු සහ තවමත් විශාලතම වන්නේ බක්ස්ෆ්ජෝර්ඩ් ජල විදුලි බලාගාරයයි.
අපනයනය කළ හැකි නිෂ්පාදනයක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා ජල විදුලිය භාවිතා කරමින් විශාල ඇලුමිනියම් උණු කිරීමේ යන්ත්රයක් ඉදිකිරීමට ද සැලසුම් තිබේ. අවශ්ය ශ්රමයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් ආනයනය කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[185]
යුරෝපීය සංගමය ග්රීන්ලන්තයෙන් ඉල්ලා සිටියේ, ලෝකයේ වත්මන් සැපයුමෙන් 95% ක් චීනය විසින් සිදු කරන බැවින්, දුර්ලභ-පෘථිවි ඛනිජ ව්යාපෘති සංවර්ධනය සීමා කරන ලෙසයි. කෙසේ වෙතත්, 2013 මුල් භාගයේදී ග්රීන්ලන්ත රජය පැවසුවේ එවැනි සීමාවන් පැනවීමට කිසිදු සැලසුමක් නොමැති බවයි.[186]
රාජ්ය අංශය, රාජ්ය අංශය, ග්රීන්ලන්තයේ ආර්ථිකයේ ප්රමුඛ කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. රජයේ ආදායමෙන් අඩක් පමණ ලැබෙන්නේ ඩෙන්මාර්ක රජයෙන් ලැබෙන ප්රදාන වලින් වන අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට (GDP) වැදගත් අතිරේකයකි. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය යුරෝපයේ සාමාන්ය ආර්ථිකයන්ට සමාන වේ.
1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී ග්රීන්ලන්තය ආර්ථික හැකිලීමකට ලක් විය. 1993 සිට ආර්ථිකය දියුණු වී ඇත. 1980 දශකයේ අග භාගයේ සිට ග්රීන්ලන්ත ස්වදේශීය නීති රජය (GHRG) දැඩි මූල්ය ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කර ඇති අතර, එය රාජ්ය අයවැයේ අතිරික්තයක් සහ අඩු උද්ධමනයක් ඇති කිරීමට උපකාරී වී තිබේ. 1990 සිට, එම වසරේ ඉතිරිව ඇති අවසාන ඊයම් සහ සින්ක් පතල වසා දැමීමෙන් පසු ග්රීන්ලන්තය විදේශ-වෙළඳ හිඟයක් වාර්තා කර ඇත. 2017 දී, ග්රීන්ලන්තයේ මැණික් කර්මාන්තය වැඩිදියුණු කිරීමට සහ නව අපනයනයක් එක් කිරීමට පොරොන්දු වෙමින් ග්රීන්ලන්තයේ නව රූබි ප්රභවයන් සොයා ගෙන ඇත.[187]
ප්රවාහනය
[සංස්කරණය]ගුවන් ප්රවාහනය ග්රීන්ලන්තය අභ්යන්තරව සහ අනෙකුත් ජාතීන් සමඟ සම්බන්ධ කරයි. නියමිත බෝට්ටු ගමනාගමනය ද ඇත, නමුත් දිගු දුර ගමන් කාලයන් සහ අඩු සංඛ්යාත වලට හේතු වේ. වෙරළ තීරයේ මාර්ග ජාලයක් සම්බන්ධ කිරීම සඳහා තොටුපළ සේවාවක් අවශ්ය වන බොහෝ ෆ්ජෝර්ඩ් ඇති බැවින් නගර අතර මාර්ග නොමැති තරම්ය. එකම ව්යතිරේකය වන්නේ කැන්ගිලින්ගුයිට් සහ දැන් අතහැර දමා ඇති පැරණි ක්රයොලයිට් පතල් නගරයක් වන ඉවිට්ටුට් අතර කිලෝමීටර 4.8 (සැතපුම් 3) ක් දිග බොරළු මාර්ගයකි.[188] ඊට අමතරව, කෘෂිකර්මාන්තය, වන වගාව සහ ඒ හා සමාන ග්රාමීය ක්රියාකාරකම් නොමැතිකම නිසා ගම්බද මාර්ග ඉතා ස්වල්පයක් ඉදිකර ඇත. ග්රීන්ලන්තයේ මගී දුම්රිය මාර්ග නොමැත.
ප්රධාන වශයෙන් සියලුම භූමි වාහන සඳහා (දෙවනුව බයිසිකල් සහ කඳු නැගීම සඳහා) නිර්මාණය කර ඇති එක් මංතීරු අපිරිසිදු මාර්ගයක්, කැන්ගර්ලුසුවාක් සහ සිසිමියුට් නගරය (හොල්ස්ටෙන්ස්බර්ග්) අතර ඉදිවෙමින් පවතී. 2023 ජුනි වන විට, මාර්ගය 2024 දී නිම කිරීමට නියමිතව තිබුණි.[189] සර්මිට්සියාක් හි ප්රවෘත්ති වාර්තාවක් ප්රකාශ කළේ මාර්ගය දැනටමත් 2021 සැප්තැම්බර් මාසයේදී නිම කරන බවයි,[190] නමුත් නඩත්තු කටයුතු සහ මඩ ගැටළු[191] ප්රමාදයන් ඇති කර තිබේ. මාර්ගය මංතීරු දෙකක බොරළු මාර්ගයක් දක්වා දීර්ඝ කිරීමට සැලසුම් කර ඇත, නමුත් එහි ඉදිකිරීම් ආරම්භ කිරීමට දිනයක් ප්රකාශයට පත් කර නොමැත.[192]
ග්රීන්ලන්තයේ ලියාපදිංචි සිවිල් ගුවන් තොටුපළවල් 13 ක් සහ හෙලිපෑඩ් 47 ක් ඇත; ඒවායින් බොහොමයක් තාර නොදැමූ අතර ග්රාමීය ප්රදේශවල පිහිටා ඇත. සියලුම සිවිල් ගුවන් සේවා කටයුතු ඩෙන්මාර්ක ප්රවාහන අධිකාරිය විසින් හසුරුවනු ලැබේ. බොහෝ ගුවන් තොටුපළවල කෙටි ධාවන පථ ඇති අතර තරමක් කෙටි ගුවන් ගමන් වලදී විශේෂ තරමක් කුඩා ගුවන් යානා මගින් පමණක් සේවය කළ හැකිය. අන්තර් මහද්වීපික ගුවන් ගමන් ප්රධාන වශයෙන් කෝපන්හේගන් හෝ රේක්ජාවික්-කෙෆ්ලාවික් වෙත සම්බන්ධ වේ. ජාත්යන්තර ගමනාන්ත (අයිස්ලන්තය හැර) සහ බොහෝ නගර අතර ගමන් කිරීමට, නූක් හි ගුවන් යානා මාරුවක් අවශ්ය වේ.
2024 දී විශාල ව්යාප්තියකට භාජනය වූ පසු, නුක් ගුවන්තොටුපළ (GOH) ජාත්යන්තර සහ දේශීය ගුවන් මගී ප්රවාහනය සඳහා කේන්ද්රස්ථානය සහ ජාත්යන්තර දොරටුව වේ. එයාර් ග්රීන්ලන්තයේ ධජ වාහකයා වන්නේ එයයි. ඊට අමතරව, අයිස්ලන්ඩෙයාර් ග්රීන්ලන්ත ගුවන්තොටුපළවලට වසර පුරා සේවා සපයයි. අනෙකුත් ගුවන් සමාගම් විසින් සෘතුමය සහ කුලී ගුවන් ගමන් ද පිරිනමනු ලැබේ.[193][194] 2024 වන තෙක්, කැන්ගර්ලුසුක් ගුවන්තොටුපළ (SFJ) ග්රීන්ලන්තයට ප්රධාන ජාත්යන්තර දොරටුව වූ නමුත් විශාල අගනගර ප්රදේශ අසලින් බොහෝ දුරින් පිහිටා ඇත.[195][196] ඉලුලිසාට් ගුවන්තොටුපළ (JAV) සහ නර්සර්සුක් ගුවන්තොටුපළ (UAK) යනු අයිස්ලන්තයට සීමිත ජාත්යන්තර ගුවන් ගමන් සඳහා සේවය කරන දේශීය ගුවන්තොටුපළවල් වන අතර 2026 වන විට විශාල ගුවන් යානා ගුවන්තොටුපළට සේවය කිරීමට හැකි වන පරිදි ප්රතිසංස්කරණය කර පුළුල් කරමින් පවතී, දෙවැන්න කකෝර්ටොක් වෙත ආසන්න නව ස්ථානයක ය.[197][198]
මුහුදු මගී ප්රවාහනය වෙරළබඩ තොටුපළවල් කිහිපයකින් සේවය කරයි. ආක්ටික් උමියාක් මාර්ගය සතියකට තනි වට සංචාරයක් සිදු කරන අතර, එක් එක් දිශාවට පැය 80 ක් ගතවේ.[199]
මුහුදු මාර්ගයෙන් භාණ්ඩ ප්රවාහනය ග්රීන්ලන්තයේ සිට ග්රීන්ලන්තය දක්වා සහ ඒ හරහා රෝයල් ආක්ටික් ලයින් නැව් සමාගම විසින් සිදු කරනු ලැබේ. එය ග්රීන්ලන්තය, යුරෝපය සහ උතුරු ඇමරිකාව අතර වෙළඳ සහ ප්රවාහන අවස්ථා සපයයි.
සංචාරක ව්යාපාරය
[සංස්කරණය]2015 සහ 2019 අතර සංචාරක ව්යාපාරය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වූ අතර, වසරකට නරඹන්නන් සංඛ්යාව 77,000 සිට 105,000 දක්වා වැඩි විය.[200] එක් මූලාශ්රයක් ඇස්තමේන්තු කළේ 2019 දී ආර්ථිකයේ මෙම අංශයෙන් ලැබෙන ආදායම ක්රෝනර් මිලියන 450 ක් (ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 67) පමණ වූ බවයි. ආර්ථිකයේ බොහෝ අංශ මෙන්, COVID-19 වසංගතයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස අවශ්ය වූ සීමාවන් හේතුවෙන් 2020 සහ 2021 දී මෙය නාටකාකාර ලෙස මන්දගාමී විය;[201] එක් මූලාශ්රයක් එය "කොරෝනා වයිරසයේ විශාලතම ආර්ථික ගොදුර" ලෙස විස්තර කරයි (2020 මැද භාගය වන විට සමස්ත ආර්ථිකය එතරම් දරුණු ලෙස පීඩාවට පත් නොවීය, ධීවර කර්මාන්තයට "සහ කෝපන්හේගන්හි අධික සහනාධාරයට ස්තූතිවන්ත විය යුතුය").[202] ග්රීන්ලන්තයේ සංචාරක ව්යාපාරය නැවත පැමිණීමේ ඉලක්කය වන්නේ එය "නිවැරදිව" සංවර්ධනය කිරීම සහ "දිගු කාලීනව වඩාත් තිරසාර සංචාරක ව්යාපාරයක් ගොඩනැගීම" ය.[203]
පතල් කැණීම
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්තය බොහෝ විට දුර්ලභ-පෘථිවි ඛනිජ වලින් පොහොසත් ලෙස නිරූපණය කෙරේ, නමුත් විශේෂඥයින් තර්ක කරන්නේ මෙම පොරොන්දුව බොහෝ දුරට මායාවක් බවයි, මන්ද ඉහළ පිරිවැය, යටිතල පහසුකම් නොමැතිකම සහ අවම දේශීය පිරිපහදු ධාරිතාව හේතුවෙන් පතල් කැණීම සීමිතව පවතී. දිවයිනේ සම්පත් අඩංගු වුවද, එක්සත් ජනපදය, බ්රසීලය, වියට්නාමය සහ චීනය වැනි අනෙකුත් රටවල සමාන ඛනිජ බහුලව සහ ප්රවේශ විය හැකි බැවින් ග්රීන්ලන්තය තරඟකාරී නොවන විකල්පයක් බවට පත් කරයි. පතල් කැණීම සඳහා නීතිමය රාමුවක්, සමහර ව්යාපාර සහ ඇමරිකානු ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා වසර 30 කට වැඩි ග්රීන්ලන්ත උත්සාහයන් තිබියදීත්, සාර්ථකත්වය සීමිත වී ඇති අතර, ඉක්මන් ඛනිජ ප්රසාද දීමනාවක් පිළිබඳ විශ්වාසය භූ දේශපාලනික මිරිඟුවක් ලෙස වැඩි වැඩියෙන් දක්නට ලැබේ.[204]
රූබි නිධි කැණීම 2007 දී ආරම්භ විය. අනෙකුත් ඛනිජ අපේක්ෂාවන් අතර යකඩ, යුරේනියම්, ඇලුමිනියම්, නිකල්, ප්ලැටිනම්, ටංස්ටන්, ටයිටේනියම් සහ තඹ ඇතුළත් වේ. 2007 දී ආරම්භ කරන ලද රන් නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීම සඳහා වැඩි ප්රාග්ධනයක් රැස් කිරීම සඳහා රාජ්ය සමාගමක් වන නූනමිනරල් කෝපන්හේගන් කොටස් වෙළඳපොලේ දියත් කර ඇත.
ජන විකාශනය
[සංස්කරණය]ජනගහනය
[සංස්කරණය].jpg)
2021 දී ග්රීන්ලන්තයේ ජනගහනය 56,421 කි.[205] එම වසරේ, අගනුවර වන නූක් හි 18,800 ක් ජීවත් වූහ. සියලුම ග්රීන්ලන්ත වැසියන් පාහේ ප්රධාන දූපතේ නිරිත දෙසින් පිහිටි ෆ්ජෝර්ඩ්ස් දිගේ ජීවත් වන අතර, එය සාපේක්ෂව මෘදු දේශගුණයක් ඇත, විශේෂයෙන් එය පිහිටා ඇති ඉහළ අක්ෂාංශ සැලකිල්ලට ගනිමින්.[206] ජනගහනයෙන් බහුතරයක් සීතල වෙරළබඩ දේශගුණයේ 64°N ට උතුරින් ජීවත් වන අතර, ග්රීන්ලන්තයේ උණුසුම්ම දේශගුණය වන නර්සාර්සුවාක් අවට වෘක්ෂලතා ප්රදේශය විරල ලෙස ජනාකීර්ණ වේ.
ජනගහනයෙන් බහුතරය ලුතරන් ජාතිකයන්ය. ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් මොරවියන් සහෝදරයන් (හර්න්හුටර්ස්) දකුණු ජුට්ලන්ඩ් හි ක්රිස්ටියන්ස්ෆෙල්ඩ් හි පිහිටි ඩෙන්මාර්ක සන්දර්භයක් තුළ සහ අර්ධ වශයෙන් ජර්මානු සම්භවයක් ඇති ඇදහිල්ලේ සභාවක් වූ නමුත් ඔවුන්ගේ නමෙන් ඔවුන් වාර්ගික මොරවියන් (චෙක්) බව අදහස් නොවේ.
ජනවාර්ගිකත්වය අනුව, ජනගහනය 89.5% ග්රීන්ලන්ත, 7.5% ඩෙන්මාර්ක, 1.1% අනෙකුත් නෝර්ඩික් සහ 1.9% අනෙකුත් සම්භවයක් ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.[207] යුරෝපීය-ඉනුයිට් වල බහු-වාර්ගික ජනගහනය ඩෙන්මාර්ක, නෝර්වීජියානු සහ අඩු ප්රමාණයකට ෆාරෝස්, අයිස්ලන්ත, ලන්දේසි (තල්මසුන්), ජර්මානු සහ ඇමරිකානු සම්භවයක් ඇති ජනතාව නියෝජනය කරයි.
ග්රීන්ලන්ත වැසියන් පිළිබඳ 2015 පුළුල් ජානමය අධ්යයනයකින් හෙළි වූයේ ග්රීන්ලන්තයේ නූතන ඉනුයිට්වරු 13 වන සියවසේ පැමිණි තුලේ සංස්කෘතියේ පළමු ඉනුයිට් පුරෝගාමීන්ගේ සෘජු පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නන් වන අතර, 16 වන සියවසේ යුරෝපීය යටත් විජිතවාදීන්ගේ මිශ්රණයෙන් ආසන්න වශයෙන් 25% ක් ඇති බවයි. පෙර සමපේක්ෂන තිබියදීත්, වයිකින් පදිංචිකරුවන්ගේ පූර්වගාමීන් පිළිබඳ කිසිදු සාක්ෂියක් සොයාගෙන නොමැත.[208]
| ස්ථානය | මහ නගර සභාව | ජනගහණය | ස්ථානය | මහ නගර සභාව | ජනගහණය | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 නූක්  සිසිමියුට් |
1 | නූක් | සර්මර්සූක් | 18,326 | 11 | කානාක් | කුජලෙක් | 1,185 |  ඉලුලිසැට්  ආසියාවේට් |
| 2 | සිසිමියුට් | කෙක්කටා | 5,582 | 12 | උපර්නවික් | අවන්නාටා | 1,092 | ||
| 3 | ඉලුලිසැට් | අවන්නාටා | 4,670 | 13 | කාසිජියන්ගුයිට් | කෙකර්ටලික් | 1,081 | ||
| 4 | ආසියාවේට් | කෙකර්ටලික් | 3,069 | 14 | කෙකර්ටාර්සුවාක් | කෙකර්ටලික් | 839 | ||
| 5 | කකෝර්ටොක් | කුජලෙක් | 3,050 | 15 | කානාක් | අවන්නාටා | 646 | ||
| 6 | මැනිට්සොක් | කෙක්කටා | 2,534 | 16 | කන්ගාට්සියාක් | කෙකර්ටලික් | 520 | ||
| 7 | ටසිලාක් | සර්මර්සූක් | 2,063 | 17 | කැන්ගර්ලුසුවාක් | කෙක්කටා | 508 | ||
| 8 | උම්මාන්නාක් | අවන්නාටා | 1,407 | 18 | කුලෝර්සුවාක් | අවන්නාටා | 453 | ||
| 9 | නර්සාක් | කුජලෙක් | 1,346 | 19 | ඉට්ටෝක්කෝර්ටූර්මිට් | සර්මර්සූක් | 345 | ||
| 10 | පාමියුට් | සර්මර්සූක් | 1,308 | 20 | කන්ගාමියුට් | කෙක්කටා | 293 | ||
භාෂා
[සංස්කරණය]
2009 දී එකම නිල භාෂාව බවට පත් වූයේ 50,000 කට ආසන්න පිරිසක් කතා කරන ග්රීන්ලන්ත (ඵලදායී ලෙස බටහිර ග්රීන්ලන්ත) භාෂාවයි.[210] ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ඩෙන්මාර්ක සහ බටහිර ග්රීන්ලන්ත කලාලිසුට් (වඩාත්ම ජනාකීර්ණ එස්කලූට් භාෂාව) යන දෙකම කතා කරති. 1979 දී ස්වදේශීය පාලනය ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු ඒවා පොදු කටයුතුවලදී භාවිතා කර ඇත. ප්රායෝගිකව, ඩෙන්මාර්ක තවමත් පරිපාලනය, ශාස්ත්රීය කටයුතු සහ කුසලතා වෙළඳාම සහ වෙනත් වෘත්තීන්හි බහුලව භාවිතා වේ. 1851 දී පිහිටුවන ලද ග්රීන්ලන්ත භාෂාවේ අක්ෂර වින්යාසය[211] 1973 දී සංශෝධනය කරන ලදී. 2007 දී සාක්ෂරතා අනුපාතය 100% ක් විය.[212]
ජනගහනයෙන් 12% ක් පමණ ඔවුන්ගේ ප්රාථමික භාෂාව ලෙස ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරති. මොවුන් ප්රධාන වශයෙන් ඩෙන්මාර්ක සංක්රමණිකයන් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන්ගේ පළමු සහ සමහර විට එකම භාෂාව ලෙස ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරති. ඒකභාෂා ඩෙන්මාර්ක කථිකයන් නූක් සහ අනෙකුත් විශාල නගරවල සංකේන්ද්රණය වී ඇත. රටේ අනාගතයේදී ග්රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක භාෂාවේ භූමිකාවන් පිළිබඳ විවාදයක් සිදුවෙමින් පවතී. කුඩා ජනාවාස සියල්ලෙහිම ග්රීන්ලන්ත භාෂාව ප්රමුඛ වූ අතර, බහු-වාර්ගික ඉනුයිට් මුතුන් මිත්තන් බොහෝ දෙනෙක් ඩෙන්මාර්ක භාෂාව දෙවන භාෂාවක් ලෙස කතා කළහ. විශේෂයෙන් නූක් හි විශාල නගරවල, ඩෙන්මාර්ක සමාජ කටයුතු සඳහා වඩාත් වැදගත් විය. ඉංග්රීසි වැදගත්කමින් වර්ධනය වෙමින් පවතින අතර දැන් එය පළමු පාසල් වසරේ සිට උගන්වනු ලැබේ.[213]
බටහිර ග්රීන්ලන්තය දිගු කලක් දිවයිනේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ප්රදේශය වී ඇති අතර, මෙය ග්රීන්ලන්ත භාෂාව වන කලලිසුට් හි විවිධත්වයට දායක වී ඇති අතර එය ග්රීන්ලන්තයේ නිල භාෂාව බවට පත්ව ඇත. නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්ත (ටුනුමිසුට්) කතා කරන පුද්ගලයින් 3,000 ක් පමණ වන අතර උතුරු කානාක් අවට 1,000 කට ආසන්න පිරිසක් ඉනුක්ටුන් කතා කරති. උතුරු ග්රීන්ලන්ත භාෂාව අනෙකුත් ග්රීන්ලන්ත භාෂාවන්ට වඩා කැනඩාවේ ඉනුයිට් භාෂාවන්ට සමීප වේ.[214] මෙම සෑම ප්රභේදයක්ම අනෙක් ඒවා කතා කරන්නන්ට පාහේ තේරුම් ගත නොහැකි අතර සමහර වාග් විද්යාඥයින් ටුනුමිසුට් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනම භාෂාවක් ලෙස සලකති.[215] යුනෙස්කෝ වාර්තාවක් අනෙකුත් ප්රභේද වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ඒවා ලෙස ලේබල් කර ඇති අතර, නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්ත උපභාෂාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පියවර දැන් සලකා බලනු ලැබේ.[216]
ආගම
[සංස්කරණය]
සංචාරක ඉනුයිට්වරු සාම්ප්රදායිකව ෂැමනිස්ටික් වූ අතර, හොඳින් දියුණු වූ ආගමක් ප්රධාන වශයෙන් සැලකිලිමත් වූයේ සීල් සහ තල්මසුන් දඩයම් කිරීමේ සාර්ථකත්වය පාලනය කළ සෙඩ්නා නම් පළිගැනීමේ සහ ඇඟිලි රහිත මුහුදු දේවතාවියක් සතුටු කිරීම සඳහා ය.
පළමු නෝර්ස් ජනපදිකයන් නෝර්ස් දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කළ නමුත් එරික් රතු ජාතිකයාගේ පුත් ලීෆ් 999 දී නෝර්වේ වෙත ගිය ගමනකදී ඔලාෆ් ට්රිග්වෙසන් රජු විසින් ක්රිස්තියානි ආගමට හරවා මිෂනාරිවරුන් නැවත ග්රීන්ලන්තයට යැවීය. මේවා ඉක්මනින් පල්ලි දහසයක්, සමහර ආරාම සහ ගරෝර්හි බිෂොප්වරයෙකු පිහිටුවන ලදී.
මෙම යටත් විජිතවාදීන් නැවත සොයා ගැනීම සහ ඔවුන් අතර රෙපරමාදු ප්රතිසංස්කරණය පිළිබඳ අදහස් පැතිරවීම 18 වන සියවසේ ඩෙන්මාර්ක නැවත යටත් විජිතකරණයට ප්රධාන හේතුවක් විය. කෝපන්හේගන්හි රාජකීය මිෂන් විද්යාලයේ අනුග්රහය යටතේ, නෝර්වීජියානු සහ ඩෙන්මාර්ක ලුතරන් සහ ජර්මානු මොරවියන් මිෂනාරිවරු අතුරුදහන් වූ නෝර්ස් ජනාවාස සෙවූ නමුත් නෝර්ස්වරුන් කිසිවෙකු සොයා නොගත් අතර, ඒ වෙනුවට ඔවුන් ඉනුයිට්වරුන්ට දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ. ග්රීන්ලන්තයේ ක්රිස්තියානිකරණයේ ප්රධාන චරිත වූයේ හාන්ස් සහ පෝල් එගෙඩ් සහ මතියස් ස්ටාච් ය. කන්ගෙක් දූපතේ පළමු ජනාවාස කාලයේ සිට නව ගිවිසුම කොටස් වශයෙන් පරිවර්තනය කරන ලද නමුත් මුළු බයිබලයේම පළමු පරිවර්තනය 1900 වන තෙක් සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි. නූතන අක්ෂර වින්යාසය භාවිතා කරමින් වැඩිදියුණු කළ පරිවර්තනයක් 2000 දී නිම කරන ලදී.[219]
ප්රධාන ආගම වන්නේ රෙපරමාදු ක්රිස්තියානි ධර්මය වන අතර එය ප්රධාන වශයෙන් ඩෙන්මාර්ක පල්ලිය විසින් නියෝජනය කරනු ලබන අතර එය දිශානතියෙන් ලුතරන් වේ. ග්රීන්ලන්තයේ ආගම පිළිබඳ නිල සංගණන දත්ත නොමැත, නමුත් ග්රීන්ලන්තයේ බිෂොප් සොෆී පීටර්සන්[220] ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ග්රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් 85% ක් ඇගේ සභාවේ සාමාජිකයන් බවයි.[221] ඩෙන්මාර්කයේ පල්ලිය ඩෙන්මාර්කයේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව හරහා ස්ථාපිත පල්ලියයි.[222]
කුඩා රෝමානු කතෝලික සුළුතරයක් කෝපන්හේගන් රෝමානු කතෝලික රදගුරු පදවිය විසින් දේවගැති සේවය කරනු ලැබේ. දිවයිනේ තවමත් ක්රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන් සිටින නමුත් ප්රධාන වශයෙන් සෙසු ක්රිස්තියානීන් ආගමට හරවා ගන්නා චරස්ටික් ව්යාපාරවලින් පැමිණේ.[223]
අධ්යාපනය
[සංස්කරණය]අධ්යාපනය ඩෙන්මාර්කයට සමාන ආකාරයකින් සංවිධානය කර ඇත. සිසුන්ට වසර දහයක අනිවාර්ය ප්රාථමික පාසලක් ඇත. මෙයින් පසුව ද්විතීයික අධ්යාපනය, රැකියා පුහුණුව හෝ විශ්ව විද්යාල අධ්යාපනය සඳහා සූදානම් වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කෙරේ. උසස් අධ්යාපන ආයතනයක් ඇත, නූක්හි ග්රීන්ලන්ත විශ්ව විද්යාලය (Greenlandic: Ilisimatusarfik) බොහෝ ග්රීන්ලන්ත වැසියන් ඩෙන්මාර්කයේ හෝ වෙනත් තැනක විශ්ව විද්යාලවලට සහභාගී වේ.
ග්රීන්ලන්තයේ පොදු පාසල් පද්ධතිය, ඩෙන්මාර්කයේ මෙන්, නගර සභා බල ප්රදේශය යටතේ පවතී. පාසල්වල අන්තර්ගතය සඳහා අවසර දී ඇති ප්රමිතීන් ව්යවස්ථාදායකය විසින් නියම කරනු ලැබේ, නමුත් නාගරික රජයන් ඔවුන්ගේ වගකීම යටතේ ඇති පාසල් පවත්වාගෙන යන ආකාරය තීරණය කරයි. වයස අවුරුදු හතේ සිට 16 දක්වා ළමුන් සඳහා අධ්යාපනය නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ. අධ්යාපනය සඳහා වෙන් කර ඇති මූල්ය වියදම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.3% කි. 1997 දී සංශෝධනය කරන ලද රජයේ පාසල් පිළිබඳ රජයේ ආඥාපනතේ 1 වන වගන්තියේ ඉගැන්වීමේ භාෂාව ලෙස ග්රීන්ලන්ත භාෂාව අවශ්ය වේ.
අධ්යාපනය පාලනය වන්නේ 1990 දී සම්මත කරන ලද සහ 1993 සහ 1994 දී සංශෝධනය කරන ලද රෙගුලාසියක් මගිනි. මෙම ව්යවස්ථාව යටතේ, ප්රාථමික සහ පහළ ද්විතීයික පාසල්වල භාෂාමය ඒකාබද්ධතාවය සියලුම සිසුන් සඳහා අනිවාර්ය විය. ග්රීන්ලන්ත භාෂාව කතා කරන සහ ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරන සිසුන් එකම පන්තිවල තැබීම මෙහි අරමුණ වන අතර, මීට පෙර ඔවුන් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව අනුව වෙනම පන්තිවල තබා තිබුණි. ඒ සමඟම, ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරන අයට ග්රීන්ලන්ත භාෂාව ඉගෙන ගත හැකි බව රජය සහතික කරයි. මේ ආකාරයෙන්, ග්රීන්ලන්ත රජයට ග්රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක සම්භවයක් ඇති සියලුම සිසුන්ට එකම භාෂාමය, සංස්කෘතික සහ සමාජීය අධ්යාපනය ලබා දීමට අවශ්ය වේ. වසර තුනක අත්හදා බැලීමේ කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ සිදු කරන ලද අධ්යයනයකින් නිගමනය වූයේ මෙම ද්විභාෂා ධනාත්මක ප්රතිඵල අත්කර ගෙන ඇති බවයි.
ග්රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක යන දෙකම භාවිතා කරන පාසල් 100 ක් පමණ පවතී. සාමාන්යයෙන්, ග්රීන්ලන්ත භාෂාව ළදරු පාසලේ සිට ද්විතීයික පාසලේ අවසානය දක්වා උගන්වනු ලැබේ, නමුත් ඩෙන්මාර්ක භාෂාව ප්රාථමික පාසලේ පළමු චක්රයේ සිට දෙවන භාෂාවක් ලෙස අනිවාර්ය වේ. ඩෙන්මාර්කයේ ඩෙන්මාර්ක භාෂාව මෙන්, පාසල් පද්ධතිය "ග්රීන්ලන්ත 1" සහ "ග්රීන්ලන්ත 2" පාඨමාලා සඳහා සපයයි. භාෂා පරීක්ෂණ මඟින් සිසුන්ට එක් මට්ටමක සිට තවත් මට්ටමකට යාමට ඉඩ සලසයි. ගුරුවරුන් තම සිසුන් ඇගයීම මත පදනම්ව, තුන්වන මට්ටමේ පාඨමාලා එකතු කර ඇත: "ග්රීන්ලන්ත 3". ග්රීන්ලන්තයේ ද්විතීයික අධ්යාපනය සාමාන්යයෙන් වෘත්තීය හා තාක්ෂණික වේ. මෙම පද්ධතිය 1993 ඔක්තෝබර් 28 වන දින වෘත්තීය හා තාක්ෂණික අධ්යාපනය, ශිෂ්යත්ව සහ වෘත්තීය මාර්ගෝපදේශ පිළිබඳ අංක 16 දරන රෙගුලාසිය මගින් පාලනය වේ. ඩෙන්මාර්ක භාෂාව ඉගැන්වීමේ ප්රධාන භාෂාව ලෙස පවතී. අගනුවර වන නූක් හි (ද්විභාෂා) ගුරු පුහුණු විද්යාලයක් සහ (ද්විභාෂා) විශ්ව විද්යාලයක් ඇත. ඔවුන්ගේ අධ්යයන කටයුතු අවසානයේ, සියලුම සිසුන් ග්රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් පරීක්ෂණයක් සමත් විය යුතුය.
ග්රීන්ලන්තයේ උසස් අධ්යාපනය පිරිනමනු ලැබේ: විශ්ව විද්යාල අධ්යාපනය, මාධ්යවේදීන් පුහුණු කිරීම, ප්රාථමික සහ පහළ ද්විතීයික පාසල් ගුරුවරුන් පුහුණු කිරීම, සමාජ සේවකයින් පුහුණු කිරීම, සමාජ අධ්යාපනඥයින් පුහුණු කිරීම සහ හෙදියන් සහ හෙද සහායකයින් පුහුණු කිරීම. ග්රීන්ලන්ත සිසුන්ට අවශ්ය නම් සහ එසේ කිරීමට මූල්යමය මාර්ග තිබේ නම් ඩෙන්මාර්කයේ අධ්යාපනය දිගටම කරගෙන යා හැකිය. ඩෙන්මාර්ක අධ්යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් වීම සඳහා, ග්රීන්ලන්ත අයදුම්කරුවන් ඩෙන්මාර්ක අයදුම්කරුවන් හා සමාන පදනමක් මත තබා ඇත. ඩෙන්මාර්ක අධ්යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් කර ගන්නා ග්රීන්ලන්ත සිසුන්ට ශිෂ්යත්ව ප්රදානය කෙරේ. මෙම ශිෂ්යත්ව සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට, අයදුම්කරු ඩෙන්මාර්ක පුරවැසියෙකු විය යුතු අතර අවම වශයෙන් වසර පහක් ග්රීන්ලන්තයේ ස්ථිර පදිංචිය ලබා තිබිය යුතුය. ග්රීන්ලන්තයෙන් පිටත පදිංචි මුළු කාලය අවුරුදු තුනක් නොඉක්මවිය යුතුය.
සමාජ ගැටළු
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්තයේ සියදිවි නසාගැනීමේ අනුපාතය ඉතා ඉහළ ය. 2010 සංගණනයකට අනුව, ග්රීන්ලන්තයේ ලෝකයේ ඉහළම සියදිවි නසාගැනීමේ අනුපාතය පවතී.[224][225]
ග්රීන්ලන්තය මුහුණ දෙන තවත් වැදගත් සමාජ ගැටළුවක් වන්නේ මත්පැන් පානය කිරීමේ අනුපාතය ඉහළ යාමයි.[226] ග්රීන්ලන්තයේ මත්පැන් පරිභෝජනයේ අනුපාතය 1980 ගණන්වල උපරිමයට පැමිණියේය, එය ඩෙන්මාර්කයේ මෙන් දෙගුණයක් ඉහළ මට්ටමක පැවති විට; 2010 වන විට එය ඩෙන්මාර්කයට වඩා තරමක් අඩු විය. ඩෙන්මාර්කයට වඩා ග්රීන්ලන්තයේ මත්පැන් මිල බෙහෙවින් වැඩි ය, එනම් පරිභෝජනය විශාල සමාජ බලපෑමක් ඇති කරයි.[227][228]
ග්රීන්ලන්තයේ HIV/AIDS පැතිරීම ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර, 1990 ගණන්වල ඒඩ්ස් ආශ්රිත මරණ සංඛ්යාව ද සාපේක්ෂව ඉහළ මට්ටමක පැවති විට එහි උපරිමයට ළඟා විය. මුලපිරීම් ගණනාවක් හරහා, පැතිරීම (කාර්යක්ෂම ප්රතිකාර හරහා මරණ අනුපාතය සමඟ) පහත වැටී ඇති අතර දැන් එය අඩු වී ඇත, 2010 ගණන්වල 0.13% ක් පමණ වන අතර,[229][230] අනෙකුත් බොහෝ රටවලට වඩා අඩුය.
මෑත දශක කිහිපය තුළ, ග්රීන්ලන්තයේ විරැකියා අනුපාතය සාමාන්යයෙන් ඩෙන්මාර්කයට වඩා තරමක් ඉහළ මට්ටමක පවතී;[231]2017 දී, ග්රීන්ලන්තයේ විරැකියා අනුපාතය 6.8% ක් වූ අතර,[29] ඩෙන්මාර්කයේ 5.6% ට සාපේක්ෂව.[232]
ඉනුයිට් කාන්තාවන්ගේ අනිවාර්ය උපත් පාලන ක්රම
[සංස්කරණය]1960 සහ 1970 ගණන් වලදී, ජනගහනය වැඩි වෙමින් පැවති කාලයකදී, ග්රීන්ලන්ඩ් ඉනුයිට් කාන්තාවන් සහ ගැහැණු ළමයින් 4,500 ක් (සියලුම සරු කාන්තාවන්ගෙන් අඩක් පමණ) ඩෙන්මාර්ක වෛද්යවරුන් විසින් අභ්යන්තර ගර්භාෂ උපාංග (IUD) සවි කරන ලදී. සමහර විට (වයස අවුරුදු 12 තරම් කුඩා) ගැහැණු ළමයින් ඔවුන්ගේ දෙමව්පියන්ගේ අවසරයකින් තොරව, මෙම උපකරණ ඇතුළු කිරීම සඳහා පාසලෙන් කෙලින්ම රැගෙන යන ලදී. ඩෙන්මාර්කයේ නේවාසික පාසල්වල සිටින සමහර ඉනුයිට් ගැහැණු ළමයින් සඳහා ද මෙම ක්රියා පටිපාටිය සිදු කරන ලදී. 2022 සැප්තැම්බර් 30 වන දින, ඩෙන්මාර්ක සෞඛ්ය අමාත්ය මැග්නස් හියුනික්, මෙම පිළිවෙතට හේතු වූ තීරණ සහ එය ක්රියාත්මක කිරීම පිළිබඳව වසර දෙකක පරීක්ෂණයක් නිවේදනය කළේය.[233] 1991 දී ග්රීන්ලන්තය එහි සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිය පාලනය කිරීමෙන් පසු ග්රීන්ලන්ත වෛද්යවරු ද ඉනුයිට් කාන්තාවන් කිහිප දෙනෙකුට එම නීති විරෝධී ක්රියා පටිපාටි සිදු කළහ.[234]
LGBTQ අයිතිවාසිකම්
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්තයේ LGBTQ අයිතිවාසිකම් ඇමරිකාවේ සහ ලෝකයේ වඩාත්ම පුළුල් ඒවා වන අතර යුරෝපයේ නිසි ඩෙන්මාර්කයේ ඇති අයිතිවාසිකම්වලට සාපේක්ෂව සමාන වේ. ග්රීන්ලන්තයේ සංක්රාන්ති ලිංගික පුද්ගලයින්ට ඔවුන්ගේ නිල අනන්යතා ලේඛනවල ස්ත්රී පුරුෂ භාවය වෙනස් කළ හැකිය. 2016 දී නියෝගයක් මගින් සම්මත කරන ලද නීතියක් ස්වයං නිර්ණය මත පදනම්ව නීතිමය ස්ත්රී පුරුෂ භාවය වෙනස් කිරීමට ඉඩ සලසයි.[235][236] 2010 සිට, ග්රීන්ලන්තයේ LGBTQ+ පුද්ගලයින්ට එරෙහිව වෛරී කතා තහනම් කරන නීති තිබේ. 2024 මැයි මාසයේදී ග්රීන්ලන්ත පාර්ලිමේන්තුව සමාන සැලකීම සහ වෙනස්කම් කිරීම වැළැක්වීම පිළිබඳ නීතියක් සම්මත කළ අතර එය 2024 ජූලි 1 වන දින සිට බලාත්මක වේ. නීතිය අනෙකුත් ලක්ෂණ අතර “ලිංගික දිශානතිය, ස්ත්රී පුරුෂ භාවය, ස්ත්රී පුරුෂ භාවය ප්රකාශනය, [සහ] ස්ත්රී පුරුෂ ලක්ෂණ” මත පදනම් වූ සියලුම වෙනස්කම් කිරීම් තහනම් කරයි. නීතිය මගින් වෙනස්කම් කිරීමේ පැමිණිලි කළමනාකරණය කිරීම සඳහා සමාන ප්රතිකාර මණ්ඩලයක් සහ වෙනස්කම් නොකිරීම ප්රවර්ධනය කිරීම සඳහා සමානතා කවුන්සිලයක් ද නිර්මාණය කරයි.[237]
සංස්කෘතිය
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්ත සංස්කෘතිය යනු සාම්ප්රදායික ඉනුයිට් (කලාඅලිට්, ටුනුමියිට්, ඉනුගුයිට්) සහ ස්කැන්ඩිනේවියානු සංස්කෘතියේ මිශ්රණයකි. ඉනුයිට්, හෝ කලාඅලිට්, සංස්කෘතියට වසර දහස් ගණනක් පැරණි ශක්තිමත් කලාත්මක සම්ප්රදායක් ඇත. කලාඅලිට් යනු ටුපිලක් හෝ "ආත්ම වස්තුවක්" ලෙස හඳුන්වන රූපවල කලා ආකාරයක් සඳහා ප්රසිද්ධය. සාම්ප්රදායික කලා නිර්මාණ පිළිවෙත් අම්මසාලික්හි සමෘද්ධිමත් වේ.[238] ස්පර්ම් තල්මසුන් ඇත්දළ කැටයම් සඳහා වටිනා මාධ්යයක් ලෙස පවතී.[239]
ලලිත කලා
[සංස්කරණය]ඉනුයිට්වරුන්ට තමන්ගේම කලා හා ශිල්ප සම්ප්රදායක් ඇත; නිදසුනක් වශයෙන්, ඔවුන් ටුපිලක් කැටයම් කරති, එනම් ෂාමන් සම්ප්රදායන් තුළ ක්රියාත්මක වන පළිගැනීමේ රාක්ෂයන්ගේ රූපවල මූර්ති.[240] මෙම කලාඅලිසුට් වචනයේ තේරුම මියගිය පුද්ගලයෙකුගේ ආත්මය හෝ ආත්මය වන අතර කලාත්මක චරිතයක් විස්තර කරයි, සාමාන්යයෙන් සෙන්ටිමීටර (අඟල් 8) ට වඩා උස, ප්රධාන වශයෙන් වල්රස් ඇත්දළ වලින් කැටයම් කර ඇති, විවිධ අසාමාන්ය හැඩයන්ගෙන් යුක්තය. මෙම මූර්තිය ඇත්ත වශයෙන්ම මිථ්යා හෝ අධ්යාත්මික ජීවියෙකු නියෝජනය කරයි; කෙසේ වෙතත්, සාමාන්යයෙන්, බටහිර දෘශ්ය පුරුදු සඳහා එහි විකාර පෙනුම නිසා එය හුදෙක් එකතුකරන්නන්ගේ අයිතමයක් බවට පත්ව ඇත. නූතන ශිල්පීන් තවමත් කස්තුරි ගවයා සහ බැටළු ලොම්, සීල් ලොම්, ෂෙල් වෙඩි, සබන් ගල්, රින්ඩර් අං හෝ මැණික් වැනි දේශීය ද්රව්ය භාවිතා කරයි.
ග්රීන්ලන්ත සිතුවම් ඉතිහාසය ආරම්භ වූයේ 19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඔහුගේ චිත්ර සහ ජල වර්ණවලින් පැරණි ග්රීන්ලන්ත සාගා සහ මිථ්යාවන් නිරූපණය කළ ඇරොන් වොන් කන්ගෙක් සමඟිනි. 20 වන සියවසේදී, භූ දර්ශන සහ සත්ව සිතුවම් මෙන්ම මුද්රණ කටයුතු සහ සමහර විට ප්රකාශිත වර්ණ ගැන්වීම් සහිත පොත් නිදර්ශන ද වර්ධනය විය. කිස්ටැට් ලුන්ඩ් සහ බුටි පෙඩර්සන් විදේශයන්හි ප්රසිද්ධියට පත් වූයේ ප්රධාන වශයෙන් ඔවුන්ගේ භූ දර්ශන සිතුවම් හරහා ය. ඈන්-බර්ත් හෝව් ග්රීන්ලන්ත සමාජ ජීවිතයෙන් තේමාවන් තෝරා ගත්තේය. නූක්හි ලලිත කලා කෞතුකාගාරයක්, නූක් කලා කෞතුකාගාරයක් ඇත.
මාධ්ය
[සංස්කරණය]කලාලිට් නුනාටා රේඩියෝවා (KNR) යනු ග්රීන්ලන්තයේ මහජන විකාශන සමාගමයි. එය යුරෝවිෂන් සහ නෝර්ඩ්විෂන් ජාලයේ සහකාර සාමාජිකයෙකි. ප්රදේශයේ විශාලතම සමාගමක් වන මෙම සමාගම මගින් සියයකට ආසන්න පිරිසක් සෘජුවම සේවයේ යොදවා ඇත.[241] නූක් නගරයට තමන්ගේම ගුවන් විදුලි සහ රූපවාහිනී මධ්යස්ථානයක් ඇත. නැනෝක් මීඩියා නම් රූපවාහිනී නාලිකාව 2002 අගෝස්තු 1 වන දින නිර්මාණය කරන ලදී. එය ග්රීන්ලන්තයේ විශාලතම දේශීය රූපවාහිනී නාලිකාව වන අතර එය සාමාජිකයින් ලෙස නිවාස 4,000 කට වඩා ළඟා වන අතර එය අගනුවර සියලුම නිවාස වලින් 75% ක් පමණ වේ.[242]
ග්රීන්ලන්තයේ ප්රකාශයට පත් කරනු ලබන්නේ පුවත්පත් දෙකක් පමණක් වන අතර ඒ දෙකම ජාතික වශයෙන් බෙදා හරිනු ලැබේ. ග්රීන්ලන්ත සතිපතා සර්මිට්සියාක් සෑම සිකුරාදා දිනකම ප්රකාශයට පත් කරනු ලබන අතර, මාර්ගගත අනුවාදය දිනකට කිහිප වතාවක් යාවත්කාලීන වේ. එය නූක් සිට කිලෝමීටර් 15 (සැතපුම් 9.5) පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි සර්මිට්සියාක් කන්ද අනුව නම් කර ඇති අතර එය 1980 දශකය වන තෙක් නූක් හි පමණක් බෙදා හරින ලදී. සති දෙකකට වරක් නිකුත් වන Atuagagdliutit/Grønlandsposten (AG) සෑම අඟහරුවාදා සහ බ්රහස්පතින්දා දිනකම ප්රකාශයට පත් කෙරේ, ග්රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් Atuagagdliutit ලෙසත් ඩෙන්මාර්ක භාෂාවෙන් Grønlandsposten ලෙසත්, සියලුම ලිපි භාෂා දෙකෙන්ම ප්රකාශයට පත් කෙරේ.
සංගීතය
[සංස්කරණය]
.JPG)
ග්රීන්ලන්තයේ දේශීය සංගීත සංස්කෘතියක් ඇත. ජනප්රිය ග්රීන්ලන්ත සංගීත කණ්ඩායම් සහ කලාකරුවන් අතර සුමේ (සම්භාව්ය රොක්), චිලී ෆ්රයිඩේ (රොක්), නැනූක් (රොක්), සිසිසොක් (රොක්), නුක් පොසේ (හිප් හොප්) සහ රස්මස් ලිබර්ත් (ජන) ඇතුළත් වන අතර ඔවුන් 1979 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟය සඳහා ඩෙන්මාර්ක ජාතික අවසන් තරඟයේදී ග්රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කළහ. ගායක-ගීත රචක සයිමන් ලින්ජ් යනු එක්සත් රාජධානිය පුරා ඇල්බමයක් නිකුත් කළ සහ එක්සත් රාජධානියේ ග්ලාස්ටන්බරි උත්සවයේදී රඟ දැක්වූ ග්රීන්ලන්තයේ පළමු සංගීත කලාකරුවා වේ. ග්රීන්ලන්තයේ සංගීත සංස්කෘතියට සාම්ප්රදායික ඉනූට් සංගීතය ද ඇතුළත් වන අතර එය බොහෝ දුරට ගායනය සහ බෙර වාදනය වටා කැරකෙයි.
ඩ්රම්ස් යනු ග්රීන්ලන්ත සංගීතයේ සාම්ප්රදායික අංගයකි. ඒවා සාම්ප්රදායික නැටුම් ඉදිරිපත් කිරීමට භාවිතා කරන ලදී. මේ සඳහා, හිම වලසෙකුගේ මුත්රාශයකින්, හිම වලසෙකුගේ බඩකින් හෝ වල්රස් බඩකින් ආවරණය වූ ප්ලාවිත දැව හෝ වල්රස් ඉළ ඇට වලින් සාදන ලද රාමුවක ස්වරූපයෙන් වටකුරු බෙරයක් (කිලාත්) භාවිතා කරන ලදී. බෙර වාදනය සිදු කරන ලද්දේ පටලය මත නොව, රාමුවට යටින් ඇති පොල්ලකින් ය. මේ සඳහා සරල තනු ගායනා කරන ලදී.
බෙර නර්තනය කාර්යයන් දෙකක් ඉටු කිරීමට භාවිතා කරන ලදී. එකක් වූයේ දිගු, අඳුරු ශීත රාත්රීන්හි මුහුණු සාදා අන් අයව සිනාසීමට උත්සාහ කිරීමෙන් බිය දුරු කිරීමයි. බෙරය සමඟ ආරවුල් ද විසඳා ගන්නා ලදී. යමෙකු වැරදි ලෙස හැසිරී ඇත්නම්, ඔහුට බෙරයෙන් අභියෝග කරන ලදී. මිනිසුන් ඇතැම් බලවත් ස්ථානවල රැස්වී මාරුවෙන් මාරුවට බෙරය වාදනය කර එයට ගායනා කරනු ඇත. ඔවුන් හැකිතාක් අනෙක් පුද්ගලයා සමච්චලයට ලක් කිරීමට උත්සාහ කළහ. ප්රේක්ෂකයින් තම සිනහවෙන් ප්රකාශ කළේ ජයග්රාහකයා කවුද සහ එබැවින් වරදකරු කවුද යන්නයි.
ආත්මයන්ගේ චාරිත්රානුකූල මන්ත්ර සඳහා ෂාමන්වරුන්ට ද බෙරය භාවිතා කළ හැකිය.
18 වන සියවසේ මිෂනාරිවරුන්ගේ පැමිණීමෙන් පසු, බෙර නැටුම (කැනේඩියානු ඉනුයිට්වරුන් අතර තවමත් ජනප්රිය) මිථ්යාදෘෂ්ටික සහ ෂැමනිස්ටික් ලෙස තහනම් කරන ලද අතර එය ලෞකික සහ පල්ලියේ ගීතවල බහු ශබ්ද ගායනය මගින් ප්රතිස්ථාපනය කරන ලදී. මෙම ගායනා ගායනය එහි විශේෂ ශබ්දය සඳහා ප්රසිද්ධය. හර්න්හුටර් බෲඩර්ජෙමයින්ඩේගේ බලපෑම හේතුවෙන් පල්ලියේ ගීතිකා අර්ධ වශයෙන් ජර්මානු සම්භවයක් ඇත. ස්කැන්ඩිනේවියානු, ජර්මානු සහ ස්කොට්ලන්ත තල්මසුන් ග්රීන්ලන්තයට වයලීනය, ඇකෝනියන් සහ පොල්කා (කලට්ටුට්) ගෙන ආ අතර, ඒවා දැන් සංකීර්ණ නර්තන පියවර වලින් වාදනය කෙරේ.
ආහාර පිසීම
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්තයේ ජාතික ආහාරය වන්නේ සුආසත්, සීල් මස් වලින් සාදන ලද සුප් වර්ගයකි. සමුද්ර ක්ෂීරපායින්, දඩයම් සතුන්, පක්ෂීන් සහ මාළු වලින් ලැබෙන මස් ග්රීන්ලන්ත ආහාර වේලෙහි විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ග්ලැසියර භූ දර්ශනය නිසා, බොහෝ අමුද්රව්ය සාගරයෙන් පැමිණේ.[243] ලුණු සහ ගම්මිරිස් හැර කුළුබඩු කලාතුරකින් භාවිතා වේ.[244] ග්රීන්ලන්ත කෝපි යනු කෝපි, විස්කි, කහ්ලුවා, ග්රෑන්ඩ් මානියර් සහ විප්ඩ් ක්රීම් වලින් සාදන ලද "දැවෙන" අතුරුපස කෝපි (පිළිගැන්වීමට පෙර දැල්වීම) වේ. එය හුරුපුරුදු අයර්ලන්ත අතුරුපස කෝපි වලට වඩා ශක්තිමත් ය.[245]
ක්රීඩාව
[සංස්කරණය]ක්රීඩාව ග්රීන්ලන්ත සංස්කෘතියේ වැදගත් කොටසකි, මන්ද ජනගහනය සාමාන්යයෙන් තරමක් ක්රියාශීලී ය.[246] ජනප්රිය ක්රීඩා අතරට සංගම් පාපන්දු, ධාවන පථ සහ පිටිය, අත්පන්දු සහ ස්කීං ඇතුළත් වේ. හෑන්ඩ්බෝල් බොහෝ විට ජාතික ක්රීඩාව ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර,[247] පිරිමි ජාතික කණ්ඩායම 2001 දී ලෝකයේ හොඳම 20 දෙනා අතරට ශ්රේණිගත කරන ලදී.
ග්රීන්ලන්තයේ ස්කීං, මසුන් ඇල්ලීම, හිම පුවරු පැදීම, අයිස් කඳු නැගීම සහ පාෂාණ නැගීම සඳහා විශිෂ්ට තත්වයන් ඇත, නමුත් කඳු නැගීම සහ කඳු නැගීම සාමාන්ය ජනතාව විසින් වඩාත් කැමති වේ. පරිසරය සාමාන්යයෙන් ගොල්ෆ් සඳහා නුසුදුසු වුවද, නූක්හි ගොල්ෆ් පිටියක් ඇත.
ආගම
[සංස්කරණය]ග්රීන්ලන්ත වැසියන්ගෙන් බහුතරයක් ලුතරන් පල්ලියේ සාමාජිකයින් වේ.[248] ග්රීන්ලන්ත පල්ලිය යනු ඩෙන්මාර්කයේ එවැන්ජලිකල් ලුතරන් පල්ලිය හරහා ලුතරන් ලෝක සම්මේලනයේ රදගුරු පදවියකි.[249] ග්රීන්ලන්ත පල්ලියේ පල්ලි 17 ක් ඇත.[248]
සටහන්
[සංස්කරණය]- ^ Nuna asiilasooq has equal status as a regional anthem but is generally used only in Greenland.[1]
- ^ a b Greenlandic has been the sole official language of Greenland since 2009.[2][4]
- ^ As of 2000: 410,449 km2 (158,475 sq mi) ice-free; 1,755,637 km2 (677,855 sq mi) ice-covered.
Density: 0.14/km2 (0.36/sq mi) for ice-free areas. - ^ Data in 2021 U.S. dollars
- ^ Greenlandic: Kalaallit Nunaat, pronounced [kalaːɬːit nʉnaːt]; ඩෙන්මාර්ක: Grønland, pronounced [ˈkʁɶnˌlænˀ]
- ^ ඩෙන්මාර්ක: rigsdel, literally 'realm part'[13][14]
- ^ Afro-Eurasia, the Americas, Australia, and Antarctica are all larger than Greenland, but they are generally considered continents, not islands.[18]
- ^ Stray Dog West is considered the most northerly competitor claim, although it is generally sunken at high tide.
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "03EM/01.25.01-50 Spørgsmål til Landsstyret: Hvornår fremsætter Landsstyret beslutning om Grønlands" [03EM/01.25.01-50 Questions to the Home Rule Government: When does the Home Rule Government make a decision on Greenland]. Government of Greenland. 7 October 2003. 13 December 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 December 2014.
- ^ a b (ඩෙන්මාර්ක බසින්) TV 2 Nyhederne – "Grønland går over til selvstyre" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 අගෝස්තු 2023 at the Wayback Machine TV 2 Nyhederne (TV 2 News) – Ved overgangen til selvstyre, er grønlandsk nu det officielle sprog. Retrieved 22 January 2012.
- ^ "Self-rule introduced in Greenland". BBC News. 21 June 2009. 25 April 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 May 2010.
- ^ (ඩෙන්මාර්ක බසින්) Law of Greenlandic Selfrule සංරක්ෂණය කළ පිටපත 8 පෙබරවාරි 2012 at the Wayback Machine (see chapter 7)
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;cia.govනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ "Population of Greenland". Greenlandic Population as of 2022. 4 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 August 2022.
- ^ Central Intelligence Agency. "Greenland - The World Factbook". cia.gov. සම්ප්රවේශය January 9, 2025.
- ^ Greenland in Figures 2013 (PDF). Statistics Greenland. ISBN 978-87-986787-7-9. ISSN 1602-5709. 21 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 September 2013.
- ^ "Greenland | Data". data.worldbank.org. 31 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 9 August 2021.
- ^ "GDP per capita (Current US$) - Greenland | Data". 27 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය January 9, 2025.
- ^ Hasell, Joe; Arriagada, Pablo; Ortiz-Ospina, Esteban; Roser, Max (2023). "Income inequality: Gini coefficient (before tax)". Economic Inequality. Our World in Data. සම්ප්රවේශය 23 March 2025.
- ^ Avakov, Aleksandr Vladimirovich (2012). Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens. Algora Publishing. p. 51. ISBN 978-0-87586-892-9. 9 March 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2022.
- ^ "Greenland and The Faroe Islands". UM-ENEN (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-01-28.
- ^ "Political system". japan.um.dk (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-01-28.
- ^ "Greenland: The world's largest island". Denmark.dk. 20 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 January 2024.
- ^ *Dallen J. Timothy (6 November 2020). Tourism in European Microstates and Dependencies: Geopolitics, Scale and Resource Limitations. CABI. pp. 94–. ISBN 978-1-78924-310-9. OCLC 1162434605. 10 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2022.
This ....This change in governance also resulted in Greenland becoming an autonomous 'constituent country' in the Danish realm...
- Benedikter, Thomas (19 June 2006). "The working autonomies in Europe". Society for Threatened Peoples. 9 March 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 June 2019.
Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories
- Ackrén, Maria (November 2017). "Greenland". Autonomy Arrangements in the World. 30 August 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 August 2019.
Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark.
- "Greenland". International Cooperation and Development (ඉංග්රීසි බසින්). European Commission. 3 June 2013. 16 September 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 August 2019.
Greenland [...] is an autonomous territory within the Kingdom of Denmark
- Benedikter, Thomas (19 June 2006). "The working autonomies in Europe". Society for Threatened Peoples. 9 March 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 June 2019.
- ^ a b "Greenland". The World Factbook. CIA. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 January 2021.
- ^ "Joshua Calder's World Island Information". Worldislandinfo.com. 23 April 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ The Fate of Greenland's Vikings සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 ජනවාරි 2011 at the Wayback Machine, by Dale Mackenzie Brown, Archaeological Institute of America, 28 February 2000
- ^ "Saqqaq-kulturen kronologi". National Museum of Denmark. 7 December 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 August 2013.
- ^ Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S (2000). "mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion". American Journal of Human Genetics. 67 (3): 718–26. doi:10.1086/303038. ISSN 0002-9297. PMC 1287530. PMID 10924403.
- ^ Greenland in Figures 2012 (PDF). stat.gl. ISBN 978-87-986787-6-2. ISSN 1602-5709. 13 November 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 10 February 2013.
- ^ Mcghee, Robert (3 April 2015). "Thule Culture". Canadian Encyclopedia. Historica Canada. http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/. ප්රතිෂ්ඨාපනය 1 June 2015.
- ^ "Population of Greenland". 4 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 August 2022.
- ^ "Population density (people per sq. km of land area)". The World Bank. 5 June 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 November 2012.
- ^ "Vedvarende energi". Nukissiorfiit. 10 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 March 2023.
- ^ Eirik the Red's Saga. Gutenberg.org. 8 March 2006. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ "How Greenland got its name" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 19 මාර්තු 2012 at the Wayback Machine. The Ancient Standard. 17 December 2010.
- ^ Grove, Jonathan (2009). "The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative". Journal of the North Atlantic. 2: 30–51. doi:10.3721/037.002.s206. S2CID 163032041. 11 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Evans, Andrew. "Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 දෙසැම්බර් 2017 at the Wayback Machine, National Geographic (30 June 2016).
- ^ Stern, p. 89
- ^ "Maps Of Inuit Nunangat (Inuit Regions Of Canada)". Inuit Tapiriit Kanatami ᐃᓄᐃᑦ ᑕᐱᕇᑦ ᑲᓇᑕᒥ. Inuit Tapiriit Kanatami. 5 September 2008. සම්ප්රවේශය 20 June 2019.
- ^ Grønnow, B. (1988). "Prehistory in permafrost: Investigations at the Saqqaq site, Qeqertasussuk, Disco Bay, West Greenland". Journal of Danish Archaeology. 7 (1): 24–39. doi:10.1080/0108464X.1988.10589995.
- ^ Møbjerg, T. (1999). "New adaptive strategies in the Saqqaq culture of Greenland, c. 1600–1400 BC". World Archaeology. 30 (3): 452–65. doi:10.1080/00438243.1999.9980423. JSTOR 124963.
- ^ "The history of Greenland – From dog sled to snowmobile". Greenland.com. 27 September 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 10 September 2011.
- ^ "Migration to Greenland – the history of Greenland". Greenland.com. 5 September 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 September 2011.
- ^ Rasch, M.; Jensen, J. F. (1997). "Ancient Eskimo dwelling sites and Holocene relative sea-level changes in southern Disko Bugt, central West Greenland". Polar Research. 16 (2): 101–15. Bibcode:1997PolRe..16..101R. doi:10.3402/polar.v16i2.6629.
- ^ Ramsden, P.; Tuck, J. A. (2001). "A Comment on the Pre-Dorset/Dorset Transition in the Eastern Arctic". Anthropological Papers of the University of Alaska. New Series. 1: 7–11. 2022-04-08 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- ^ Grønnow, B. (1986). "Recent archaeological investigations of West Greenland caribou hunting". Arctic Anthropology. 23 (1/2): 57–80. JSTOR 40316103.
- ^ Rowley, G. (1940). "The Dorset culture of the eastern Arctic". American Anthropologist. 42 (3): 490–99. doi:10.1525/aa.1940.42.3.02a00080.
- ^ Gulløv, H. C.; Appelt, M. (2001). "Social bonding and shamanism among Late Dorset groups in High Arctic Greenland". The archaeology of shamanism. Routledge. p. 146. ISBN 0-415-25255-5.
- ^ Gulløv, H. C. (1996). In search of the Dorset culture in the Thule culture. The Paleoo Cultures of Greenland. Copenhagen: Danish Polar Center (Publication No. 1). pp. 201–14.
- ^ a b Boraas, Tracey (2002). Sweden. Capstone Press. p. 24. ISBN 0-7368-0939-2.
- ^ a b c d Diamond, Jared (2006). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. Harmondsworth [Eng.]: Penguin. ISBN 978-0-14-303655-5.
- ^ Grove, Jonathan (2009). "The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative". Journal of the North Atlantic. 2: 30–51. doi:10.3721/037.002.s206. S2CID 163032041. 11 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ a b Arnold C. (June 2010) "Cold Did In the Norse", Earth Magazine. p. 9.
- ^ Behringer, Wolfgang (9 September 2009). Kulturgeschichte des Klimas: Von der Eiszeit zur globalen Erwärmung (ජර්මන් බසින්). Munich: Dt. Taschenbuch-Verlag. ISBN 978-3-406-52866-8. 24 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2022.
- ^ Alley, R.; Mayewski, P.; Peel, D.; Stauffer, B. (1996). "Twin ice cores from Greenland reveal history of climate change, more". Eos, Transactions American Geophysical Union. 77 (22): 209–10. Bibcode:1996EOSTr..77R.209A. doi:10.1029/96EO00142. 14 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 August 2019.
- ^ "Why societies collapse සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2 අගෝස්තු 2012 at the Wayback Machine". ABC Science.
- ^ Patterson, W. P.; Dietrich, K. A.; Holmden, C.; Andrews, J. T. (23 March 2010). "Two millennia of North Atlantic seasonality and implications for Norse colonies". Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (12): 5306–5310. Bibcode:2010PNAS..107.5306P. doi:10.1073/pnas.0902522107. PMC 2851789. PMID 20212157.
- ^ a b Ingstad, Helge; Stine Ingstad, Anne (2000). [[[:සැකිල්ල:GBurl]] The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse Aux Meadows, Newfoundland]. Breakwater Books. pp. 28–. ISBN 1-55081-158-4.
{{cite book}}: Check|url=value (help) - ^ Bishop, Rosie R., et al. "A charcoal-rich horizon at Ø69, Greenland: evidence for vegetation burning during the Norse landnám?." Journal of Archaeological Science 40.11 (2013): 3890–902
- ^ Leone, Mark P.; Knauf, Jocelyn E. (2015). [[[:සැකිල්ල:GBurl]] Historical Archaeologies of Capitalism]. Springer. p. 211. ISBN 978-3-319-12760-6.
{{cite book}}: Check|url=value (help) - ^ Folger, Tim. "Why Did Greenland's Vikings Vanish?". 17 March 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 March 2017.
- ^ Trigger, Bruce G.; Washburn, Wilcomb E.; Adams, Richard E. W. (1996). [[[:සැකිල්ල:GBurl]] The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas]. Cambridge University Press. p. 331. ISBN 0-521-57393-9.
{{cite book}}: Check|url=value (help) - ^ The Fate of Greenland's Vikings සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 ජනවාරි 2011 at the Wayback Machine, by Dale Mackenzie Brown, Archaeological Institute of America, 28 February 2000
- ^ Stefansson, Vilhjalmur (1938). Unsolved Mysteries of the Arctic (ඉංග්රීසි බසින්). The Macmillan Company. pp. 1–36. ISBN 9781878100955.
- ^ "Inuit were not the first people to settle in the Arctic", CBC News (Canada), 28 August 2014
- ^ Nebenzahl, Kenneth. Rand McNally Atlas of Columbus and The Great Discoveries (Rand McNally & Company; Genoa, Italy; 1990); The Cantino Planisphere, Lisbon, 1502, pp. 34–37.
- ^ Legal Status of Eastern Greenland සංරක්ෂණය කළ පිටපත 11 මැයි 2011 at the Wayback Machine, PCIJ Series A/B No. 53 (1933)
- ^ America First Committee (1990) [8 July 1941]. Doenecke, Justus D. (ed.). In Danger Undaunted: The Anti-Interventionist Movement of 1940–1941. Hoover Institution Press. ISBN 0-8179-8841-6. 30 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2022.
- ^ Morison, Samuel Eliot (1975). History of United States Naval Operations in World War II, Volume 1: The Battle of the Atlantic September 1939 – May 1943. Boston: Little, Brown and Company. p. 62.
- ^ Speer, Albert. Inside the Third Reich, 1971.
- ^ "Eske Brun - det moderne Grønlands ophavsmand?". Sermitsiaq. 24 November 2010. සම්ප්රවේශය 19 April 2012.
- ^ Grønlands historie danmarkshistorien.dk
- ^ Loukacheva, Natalia (2007). [[[:සැකිල්ල:GBurl]] The Arctic Promise: Legal and Political Autonomy of Greenland and Nunavut]. University of Toronto Press. p. 25. ISBN 978-0-8020-9486-5. 13 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
{{cite book}}: Check|url=value (help) - ^ "Deepfreeze Defense". Time. 27 January 1947. 21 February 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 14 May 2008.
- ^ Miller, John J. (7 May 2001). "Let's Buy Greenland! — A complete missile-defense plan". National Review. 7 January 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Beukel, Erik (2010). "The Greenland Issue". In Rytter, Jens Elo (ed.). Phasing Out the Colonial Status of Greenland, 1945–54: A Historical Study. Meddelelser om Grønland. Vol. 37. Museum Tusculanum Press. pp. 56–57. ISBN 978-87-635-2587-9. ISSN 0106-1062.
- ^ Weiss, Erik D. “Cold War Under the Ice: The Army’s Bid for a Long-Range Nuclear Role, 1959–1963.” Journal of Cold War Studies, vol. 3, no. 3, 2001, pp. 31–58. JSTOR website Retrieved 12 Apr. 2025.
- ^ Petersen, Nikolaj (17 December 2007). "The Iceman That Never Came". Scandinavian Journal of History. 33. Scandinavian Journal of History Volume 33, 2008 – Issue 1: 75–98. doi:10.1080/03468750701449554. S2CID 142526881. 24 March 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 August 2020.
- ^ "A Radioactive Cold War Military Base Will Soon Emerge From Greenland's Melting Ice". Smithsonian. 5 August 2016. 20 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ "Cataclysmic cargo: The hunt for four missing nuclear bombs after a B-52 crash". The Washington Post. 21 January 2018. 7 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ Murphy, Matt (14 June 2022). "Whisky Wars: Denmark and Canada strike deal to end 50-year row over Arctic island". BBC. සම්ප්රවේශය 10 January 2025.
- ^ Stern, pp. 55–56
- ^ Cowell, Alan (26 November 2008). "Greenland Vote Favors Independence". The New York Times. 17 April 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 May 2010.
- ^ "Vejledende folkeafstemning om selvstyre ? 25-11-2008" (කලාලිසට් බසින්). SermitValg. 26 November 2008. 8 December 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 November 2008.
- ^ "CIDOB – Secession and Counter-secession. An International Relations Perspective". CIDOB. p. 70. 27 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 May 2018.
- ^ a b Description of the Greenlandic Self-Government Act on the webpage of the Danish Ministry of State සංරක්ෂණය කළ පිටපත 22 සැප්තැම්බර් 2014 at the Wayback Machine "The Self-Government Act provides for the Self-Government authorities to assume a number of new fields of responsibility, such as administration of justice, including the establishment of courts of law; the prison and probation service; the police; the field relating to company law, accounting and auditing; mineral resource activities; aviation; law of legal capacity, family law and succession law; aliens and border controls; the working environment; as well as financial regulation and supervision, cf. Schedule I and II in the Annex to the Self-Government Act."
- ^ Greenland takes step toward independence from Denmark සංරක්ෂණය කළ පිටපත 18 ජූලි 2018 at the Wayback Machine. The Daily Telegraph (21 June 2009). Retrieved 29 September 2012.
- ^ "Nearly independent day". The Economist. 20 June 2009. 25 June 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 June 2009.
- ^ "Greenland set for self-rule". The Australian. 19 June 2009. 24 June 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 June 2009.
- ^ Boswell, Randy (19 June 2009). "Greenland takes big step towards full independence". Canwest News Services. Canada.com. 24 June 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 June 2009.
- ^ Naalakkersuisut/Government of Greenland, Ministry for Statehood and Foreign Affairs (February 2024). "Greenland's Foreign, Security and Defense Policy 2024-2033 — an Arctic Strategy" (PDF). Translated by Cohen, Paul.
- ^ "Poll: 85% of Greenlanders don't want to join the U.S." Axios.
- ^ "European leaders ponder 'cruel paradox' of U.S. threatening tariffs and a possible land grab". PBS. සම්ප්රවේශය 3 February 2025.
- ^ "Danmarks forsvarsminister om Grønland: – Trump kan ikke bare diktere". Aftenposten. සම්ප්රවේශය 5 March 2025.
- ^ "Greenland accuses US of 'foreign interference' ahead of second lady's visit". Le Monde. සම්ප්රවේශය 25 March 2025.
- ^ "Greenland Furious, Will Boycott US Second Lady's Visit Amid Buyout Threats". සම්ප්රවේශය 25 March 2025.
- ^ Zhuang, Yan (31 March 2025). "Greenland's Prime Minister Says the U.S. Will Not 'Get' the Island". NYT. සම්ප්රවේශය 31 March 2025.
- ^ "Straffeloven (Danish Penal Code)". retsinformation.dk. සම්ප්රවේශය 11 April 2025.
- ^ "USA har planen klar for å overta Grønland". Aftenposten. සම්ප්රවේශය 11 April 2025.
- ^ "US fires Greenland military base chief for 'undermining' Vance". BBC. සම්ප්රවේශය 17 April 2025.
- ^ "The Island of Greenland". Hidden Journeys – explore the world from the air. 14 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 8 July 2014.
- ^ "Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area, and density" (PDF). United Nations Statistics Division. 2008. 24 December 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 24 September 2010.
- ^ "Boundary dispute". Global Affairs Canada. 14 June 2022. 16 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 July 2023.
- ^ "WMO verifies −69.6°C Greenland temperature as Northern hemisphere record". World Meteorological Organization. 22 September 2020. 18 December 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ "Nuuk, Greenland – Detailed climate information and monthly weather forecast". Weather Atlas (ඉංග්රීසි බසින්). Yu Media Group. 17 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 August 2019.
- ^ "IPCC Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis". Grida.no. 16 December 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ Keisling, Benjamin; Nielsen, Lisbeth; Hvidberg, Christine; Nuterman, Roman; DeConto, Robert (2020). "Pliocene–Pleistocene megafloods as a mechanism for Greenlandic megacanyon formation". GeoScienceWorld. 48 (7): 737–741. Bibcode:2020Geo....48..737K. doi:10.1130/G47253.1. සම්ප්රවේශය 19 November 2024.
- ^ Schneider, D. (2003). "American Scientist Online – Greenland or Whiteland?". Sigma Xi. 10 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 March 2008.
- ^ "Find Greenland Icecap Bridges Three Islands". No. 97. Ellensburg Daily Record. The Associated Press. 24 October 1951. p. 6. 12 April 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 May 2012.
- ^ "The National Park". Greenland.com. 27 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 18 June 2013.
- ^ McCarthy, Michael (24 April 2007). "An island made by global warming". The Independent. London. 30 August 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 4 May 2010.
- ^ "Place of the Year". Blog.oup.com. 3 December 2007. 15 October 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ Publications, Usa Int'L Business. Denmark Company Laws and Regulations Handbook: Strategic Information and Basic Laws. Place of Publication Not Identified: Intl Business Pubns Usa, 2015. 20–21. Print.
- ^ Revkin, Andrew C. (28 April 2008). "Arctic Explorer Rebuts 'Warming Island' Critique". The New York Times. 27 September 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ "Kaffeklubben Island | Island in Arctic Circle, History". Britannica (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-12-27.
- ^ Jancik, John (2004). "Jensenland, historical timeline of the search for the northernmost point of land on Earth". American Alpine Club. සම්ප්රවේශය 2024-12-27.
- ^ Burress, Charles (2004-06-17). "BERKELEY / Romancing the north / Berkeley explorer may have stepped on ancient Thule". SFGATE (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-12-27.
- ^ "The 'Northernmost Island in the World' is actually an iceberg". LeisterGroup (ඉංග්රීසි බසින්). 2022-09-25. සම්ප්රවේශය 2024-12-27.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ Kjeldsen, Kristian K.; Korsgaard, Niels J.; Bjørk, Anders A.; Khan, Shfaqat A.; Box, Jason E.; Funder, Svend; Larsen, Nicolaj K.; Bamber, Jonathan L.; Colgan, William; van den Broeke, Michiel; Siggaard-Andersen, Marie-Louise; Nuth, Christopher; Schomacker, Anders; Andresen, Camilla S.; Willerslev, Eske; Kjær, Kurt H. (16 December 2015). "Spatial and temporal distribution of mass loss from the Greenland Ice Sheet since AD 1900". Nature (ඉංග්රීසි බසින්). 528 (7582): 396–400. Bibcode:2015Natur.528..396K. doi:10.1038/nature16183. hdl:1874/329934. PMID 26672555. S2CID 4468824.
- ^ Mouginot, Jérémie; Rignot, Eric; Bjørk, Anders A.; van den Broeke, Michiel; Millan, Romain; Morlighem, Mathieu; Noël, Brice; Scheuchl, Bernd; Wood, Michael (20 March 2019). "Forty-six years of Greenland Ice Sheet mass balance from 1972 to 2018". Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (19): 9239–9244. Bibcode:2019PNAS..116.9239M. doi:10.1073/pnas.1904242116. PMC 6511040. PMID 31010924.
- ^ Stendel, Martin; Mottram, Ruth (22 September 2022). "Guest post: How the Greenland ice sheet fared in 2022". Carbon Brief. 22 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-10-22.
- ^ Briner, Jason P.; Cuzzone, Joshua K.; Badgeley, Jessica A.; Young, Nicolás E.; Steig, Eric J.; Morlighem, Mathieu; Schlegel, Nicole-Jeanne; Hakim, Gregory J.; Schaefer, Joerg M.; Johnson, Jesse V.; Lesnek, Alia J.; Thomas, Elizabeth K.; Allan, Estelle; Bennike, Ole; Cluett, Allison A.; Csatho, Beata; de Vernal, Anne; Downs, Jacob; Larour, Eric; Nowicki, Sophie (30 September 2020). "Rate of mass loss from the Greenland Ice Sheet will exceed Holocene values this century". Nature. 586 (7827): 70–74. Bibcode:2020Natur.586...70B. doi:10.1038/s41586-020-2742-6. PMID 32999481. S2CID 222147426.
- ^ "Greenland enters melt mode". Science News. 23 September 2013. 5 August 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 14 August 2012.
- ^ "Record melt: Greenland lost 586 billion tons of ice in 2019". phys.org (ඉංග්රීසි බසින්). 13 September 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2020.
- ^ Barnes, Adam (9 August 2021). "'Massive melting event' torpedoes billions of tons of ice the whole world depends on". The Hill. 25 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 August 2021.
Ice cores show that these widespread melt events were really rare prior to the 21st century, but since then, we have had several melt seasons.
- ^ Patel, Kasha (19 August 2021). "Rain falls at the summit of Greenland Ice Sheet for first time on record". Washington Post. 19 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 August 2021.
Rain fell on and off for 13 hours at the station, but staff are not certain exactly how much rain fell...there are no rain gauges at the summit because no one expected it to rain at this altitude.
- ^ Shepherd, Andrew; Ivins, Erik; Rignot, Eric; Smith, Ben; van den Broeke, Michiel; Velicogna, Isabella; Whitehouse, Pippa; Briggs, Kate; Joughin, Ian; Krinner, Gerhard; Nowicki, Sophie (12 March 2020). "Mass balance of the Greenland Ice Sheet from 1992 to 2018". Nature (ඉංග්රීසි බසින්). 579 (7798): 233–239. doi:10.1038/s41586-019-1855-2. hdl:2268/242139. ISSN 1476-4687. PMID 31822019. S2CID 219146922. 23 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 October 2022.
- ^ Bamber, Jonathan L; Westaway, Richard M; Marzeion, Ben; Wouters, Bert (1 June 2018). "The land ice contribution to sea level during the satellite era". Environmental Research Letters. 13 (6): 063008. Bibcode:2018ERL....13f3008B. doi:10.1088/1748-9326/aac2f0. hdl:1983/58218615-dedd-43a8-a8ea-79fb83130613.
- ^ Fox-Kemper, B.; Hewitt, H.T.; Xiao, C.; Aðalgeirsdóttir, G.; Drijfhout, S.S.; Edwards, T.L.; Golledge, N.R.; Hemer, M.; Kopp, R.E.; Krinner, G.; Mix, A. (2021). "Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change" (PDF). In Masson-Delmotte, V.; Zhai, P.; Pirani, A.; Connors, S.L.; Péan, C.; Berger, S.; Caud, N.; Chen, Y.; Goldfarb, L. (eds.). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, US. 24 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 October 2022.
- ^ a b Aschwanden, Andy; Fahnestock, Mark A.; Truffer, Martin; Brinkerhoff, Douglas J.; Hock, Regine; Khroulev, Constantine; Mottram, Ruth; Khan, S. Abbas (19 June 2019). "Contribution of the Greenland Ice Sheet to sea level over the next millennium". Science Advances (ඉංග්රීසි බසින්). 5 (6): 218–222. Bibcode:2019SciA....5.9396A. doi:10.1126/sciadv.aav9396. PMC 6584365. PMID 31223652.
- ^ "Melting Greenland ice sheet may affect global ocean circulation, future climate". Phys.org. 22 January 2016. 19 August 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 25 January 2016.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ Bakker, P; Schmittner, A; Lenaerts, JT; Abe-Ouchi, A; Bi, D; van den Broeke, MR; Chan, WL; Hu, A; Beadling, RL; Marsland, SJ; Mernild, SH; Saenko, OA; Swingedouw, D; Sullivan, A; Yin, J (11 November 2016). "Fate of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: Strong decline under continued warming and Greenland melting". Geophysical Research Letters. 43 (23): 12, 252–12, 260. Bibcode:2016GeoRL..4312252B. doi:10.1002/2016GL070457. hdl:10150/622754. S2CID 133069692.
- ^ Canadell, J.G.; Monteiro, P.M.S.; Costa, M.H.; Cotrim da Cunha, L.; Cox, P.M.; Eliseev, A.V.; Henson, S.; Ishii, M.; Jaccard, S.; Koven, C.; Lohila, A. (2021). "Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks" (PDF). In Masson-Delmotte, V.; Zhai, P.; Piran, A.; Connors, S.L.; Péan, C.; Berger, S.; Caud, N.; Chen, Y.; Goldfarb, L. (eds.). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. pp. 673–816. Bibcode:2021AGUFM.U13B..05K. doi:10.1017/9781009157896.007. 6 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 20 March 2024.
- ^ "How Greenland would look without its ice sheet". BBC News. 14 December 2017. 7 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 7 December 2023.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ Armstrong McKay, David (9 September 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer". climatetippingpoints.info (ඉංග්රීසි බසින්). 18 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 October 2022.
- ^ Bochow, Nils; Poltronieri, Anna; Robinson, Alexander; Montoya, Marisa; Rypdal, Martin; Boers, Niklas (18 October 2023). "Overshooting the critical threshold for the Greenland ice sheet". Nature. 622 (7983): 528–536. Bibcode:2023Natur.622..528B. doi:10.1038/s41586-023-06503-9. PMC 10584691. PMID 37853149.
- ^ Christ, Andrew J.; Rittenour, Tammy M.; Bierman, Paul R.; Keisling, Benjamin A.; Knutz, Paul C.; Thomsen, Tonny B.; Keulen, Nynke; Fosdick, Julie C.; Hemming, Sidney R.; Tison, Jean-Louis; Blard, Pierre-Henri; Steffensen, Jørgen P.; Caffee, Marc W.; Corbett, Lee B.; Dahl-Jensen, Dorthe; Dethier, David P.; Hidy, Alan J.; Perdrial, Nicolas; Peteet, Dorothy M.; Steig, Eric J.; Thomas, Elizabeth K. (20 July 2023). "Deglaciation of northwestern Greenland during Marine Isotope Stage 11". Science. 381 (6655): 330–335. Bibcode:2023Sci...381..330C. doi:10.1126/science.ade4248. OSTI 1992577. PMID 37471537. S2CID 259985096.
- ^ a b Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ "Banded iron formation (BIF) deposits" (PDF). 9 March 2013. 9 March 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 April 2021.
- ^ "Mineralienatlas – Fossilienatlas". www.mineralienatlas.de (ජර්මන් බසින්). 10 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 April 2021.
- ^ Marzola, Marco; Mateus, Octávio; Milàn, Jesper; Clemmensen, Lars B. (2018-03-03). "A review of Palaeozoic and Mesozoic tetrapods from Greenland". Bulletin of the Geological Society of Denmark. 66: 21–46. Bibcode:2018BuGSD..66...21M. doi:10.37570/bgsd-2018-66-02. ISSN 2245-7070.
- ^ López-Rojas, Víctor; Clemmensen, Lars B.; Milàn, Jesper; Wings, Oliver; Klein, Nicole; Mateus, Octávio (2022-09-30). "A new phytosaur species (Archosauriformes) from the Upper Triassic of Jameson Land, central East Greenland". Journal of Vertebrate Paleontology (ඉංග්රීසි බසින්). 42 (3). Bibcode:2022JVPal..42E1086L. doi:10.1080/02724634.2023.2181086. ISSN 0272-4634. S2CID 257756028.
- ^ Beccari, Victor; Mateus, Octávio; Wings, Oliver; Milàn, Jesper; Clemmensen, Lars B. (November 2021). "Issi saaneq gen. et sp. nov.—A New Sauropodomorph Dinosaur from the Late Triassic (Norian) of Jameson Land, Central East Greenland". Diversity (ඉංග්රීසි බසින්). 13 (11): 561. Bibcode:2021Diver..13..561B. doi:10.3390/d13110561. hdl:10362/128951. ISSN 1424-2818.
- ^ Lallensack, Jens; Klein, Hendrik; Milán, Jesper; Wings, Oliver; Mateus, Octávio; Clemmensen, Lars (2017). "Sauropodomorph dinosaur trackways from the Fleming Fjord Formation of East Greenland: evidence for Late Triassic sauropods". Acta Palaeontologica Polonica. 62. doi:10.4202/app.00374.2017. hdl:10362/33146. ISSN 0567-7920. S2CID 91179289.
- ^ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- ^ a b "Greenland Wildlife". Redaction. The Great Danish Encyclopedia. 2014. 13 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 October 2015.
- ^ "Greenland". Encyclopædia Britannica, Eleventh Edition.
- ^ "Animal life in Greenland – an introduction by the tourist board". Greenland Guide. Narsaq Tourist Office. n.d. 27 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 1 May 2012.
- ^ Møller, P. R.; Nielsen, J.; Knudsen, S. W.; Poulsen, J. Y.; Sünksen, K.; Jørgensen, O. A. (2010). "A checklist of the fish fauna of Greenland waters". Zootaxa. 2378 (1): 1–84. ISBN 978-1-86977-468-4. OCLC 551668689.
- ^ "Economy and Industry in Greenland – Naalakkersuisut". naalakkersuisut.gl. 2 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 August 2019.
- ^ Durinck, Jan; Falk, Knud (1996). "The distribution and abundance of seabirds off southwestern Greenland in autumn and winter 1988-1989". Polar Research. 15 (1): 23–42. Bibcode:1996PolRe..15...23D. doi:10.3402/polar.v15i1.6634.
- ^ Mehlum, Fridtjof (April 1989). Summer distribution of seabirds in northern Greenland and Barents Seas. Skrifter. Vol. 191. Norsk Polarinstitutt. ISBN 82-90307-53-5.
- ^ "Greenland". PeakVisor. 12 October 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය October 2, 2023.
- ^ Seabird Harvest in the Arctic – Prepared by the Circumpolar Seabird Group (CBird) (Report). Conservation of Arctic Flora and Fauna. September 2008. 29 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය October 2, 2023.
- ^ "Inatsisartut" (කලාලිසට් බසින්). Inatsisartut.gl. 17 August 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 29 December 2020.
- ^ "The executive power is vested in the King." The Constitution of Denmark – Section 3. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 ජූලි 2011 at the Wayback Machine
- ^ "The body of Ministers shall form the Council of State, in which the Successor to the Throne shall have a seat when he is of age. The Council of State shall be presided over by the King..." The Constitution of Denmark – Section 17. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 ජූලි 2011 at the Wayback Machine
- ^ The Monarchy today සංරක්ෂණය කළ පිටපත 15 පෙබරවාරි 2015 at the Wayback Machine – The Danish Monarchy (kongehuset.dk). Access date: 16 June 2012
- ^ "The King shall not be answerable for his actions; his person shall be sacrosanct." The Constitution of Denmark – Section 13. සංරක්ෂණය කළ පිටපත 10 ජූලි 2011 at the Wayback Machine
- ^ Jakobsen, Uffe; Larsen, Henrik (2024-01-02). "The development of Greenland's self-government and independence in the shadow of the unitary state". The Polar Journal. 14 (1): 9–10, 20–21. Bibcode:2024PolJ...14....9J. doi:10.1080/2154896X.2024.2342117. ISSN 2154-896X.
- ^ Statsministeriet (1978-11-29), Lov om Grønlands hjemmestyre, https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1978/577, ප්රතිෂ්ඨාපනය 2025-01-30
- ^ Statsministeriet (2009-12-06), Lov om Grønlands Selvstyre, https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2009/473, ප්රතිෂ්ඨාපනය 2025-01-30
- ^ Jonatan Robbert, Larsen (7 January 2025). "OVERBLIK: Hvad bestemmer Grønland selv?". DR. සම්ප්රවේශය 7 January 2025.
- ^ Greenland votes for more autonomy, සංරක්ෂණය කළ පිටපත 27 නොවැම්බර් 2008 at the Wayback Machine BBC News, 26 November 2008
- ^ "EU Relations with Greenland". European Union. 9 June 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 October 2020.
- ^ "Overseas Countries and Territories (OCT)". European Union. 13 August 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 October 2020.
- ^ Folketinget – Folketinget.dk සංරක්ෂණය කළ පිටපත 28 ජූනි 2015 at the Wayback Machine. Ft.dk. Retrieved on 21 June 2016.
- ^ "Múte Egede er ny formand for Naalakkersuisut". KNR (ඩැනිශ් බසින්). 25 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 April 2021.
- ^ "Arctic". Danish Ministry of Defence. 19 February 2021.
- ^ "Trump reportedly wants to 'buy' Greenland. This is what it's like at the US's Arctic base there". Business Insider. 16 August 2019. 19 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 August 2019.
- ^ Beukel, Erik (2010). "The Greenland Issue". In Rytter, Jens Elo (ed.). Phasing Out the Colonial Status of Greenland, 1945–54: A Historical Study. Meddelelser om Grønland. Vol. 37. Museum Tusculanum Press. pp. 56–57. ISBN 978-87-635-2587-9. ISSN 0106-1062.
- ^ Weber, Joachim, ed. (2020). Handbook on Geopolitics and Security in the Arctic. Springer. p. 79.
- ^ Hansen, H. C. (16 November 1957). "Danish Prime Minister Gives Tacit Go-Ahead For U.S. Nuclear Weapons in Greenland". The Nautilus Institute. 6 November 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 March 2009.
- ^ "Cataclysmic cargo: The hunt for four missing nuclear bombs after a B-52 crash". The Washington Post. 21 January 2018. 7 June 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ "A Top-Secret US Military Base Will Melt Out of the Greenland Ice Sheet". VICE Magazine. 9 March 2019. 20 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ "The Cold War's Missing Atom Bombs". Der Spiegel. 14 November 2008. 27 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ "US B-52 nuclear bomber crash in Greenland 51 years ago has ill Danes seeking compensation". Fox News. 3 June 2019. 8 June 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ Corera, Gordon (10 November 2008). "Mystery of lost US nuclear bomb". BBC News. 23 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 August 2019.
- ^ "US left nuclear weapon under ice in Greenland". The Daily Telegraph. 11 November 2008. 20 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 August 2019.
- ^ Winther, Bent (6 January 2025). "Selvstændighed? Mette Frederiksen har det stærkeste kort på hånden". Berlingske. සම්ප්රවේශය 6 January 2025.
- ^ "Redegørelse om rigsfællesskabet 2024. Afgivet af statsministeren (Mette Frederiksen) den 28 February 2024. ft.dk" (PDF).
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;jrc20190828නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;hannestad20140324නමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ a b Walsh, Maurice (28 January 2017). "'You can't live in a museum': the battle for Greenland's uranium". The Guardian. ISSN 0261-3077. 29 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 January 2017.
- ^ "Greenland". CIA World Factbook. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 May 2007.
- ^ COHEN, LI (16 July 2021). "Greenland halts new oil exploration to combat climate change and focus on sustainable development". CBC. 19 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 July 2021.
- ^ a b Gettleman, Jeffrey; Tekeli, Maya; Buckley, Chris (3 March 2025). "For Greenland's Minerals, the Harsh Reality Behind the Glittering Promise". The New York Times. සම්ප්රවේශය 5 March 2025.
- ^ "Greenland's red hot labour market". Nordic Labour Journal. 12 October 2011. 1 February 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2013.
- ^ Chinese Workers—in Greenland? සංරක්ෂණය කළ පිටපත 13 පෙබරවාරි 2013 at the Wayback Machine 10 February 2013 BusinessWeek.
- ^ "Greenland Rubies: What We Know At This Point | National Jeweler". www.nationaljeweler.com. 17 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 17 August 2019.
- ^ "Greenland – Transportation". www.iexplore.com. 10 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 October 2018.
- ^ "ATV-sporet mellem Sisimiut og Kangerlussuaq bliver færdig næste år" (ඩැනිශ් බසින්). Qeqqata Kommunia. 25 May 2023. 30 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2023.
- ^ "ATV-sporet mellem Kangerlussuaq og Sisimiut er færdig" (ඩැනිශ් බසින්). Sermitsiaq. 25 September 2011. 22 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2023.
- ^ "Hönnun vegar á milli Sisimiut og Kangerlussuaq – verkfræðilegar áskoranir í óbyggðum Grænlands" (අයිස්ලන්ත බසින්). Verkís. 3 July 2023. 30 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2023.
- ^ "Forslag: Naalakkersuisut bør punge ud til grusvej til omkring 500 mio. kr" (ඩැනිශ් බසින්). Sermitsiaq. 27 March 2023. 30 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2023.
- ^ "Nuuk Airport". www.mit.gl. 3 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2019.
- ^ "tripsta". 21 September 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 January 2020.
- ^ "Mittarfeqarfiit, Grønlands Lufthavne, Greenland Airports Today's Flights Airports Kangerlussuaq airport – mit.gl". www.mit.gl. 22 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2019.
- ^ "City, high-rise apartments, cosy atmosphere, culture, rock, gourmet restaurants, cafés, fashion outlets, art, the national museum and the university – all the ingredients of a capital – Nuuk". www.airgreenland.gl. 21 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2019.
- ^ ""Delays in Ilulissat Airport Construction Project Push Opening to 2026" | en.365Nyt" (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 2024-05-28. සම්ප්රවේශය 2024-10-14.
- ^ "Ilulissat Airport". www.mit.gl. 17 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 21 September 2019.
- ^ Woodman, Georg (18 October 2017). 2033-The Century After: How the World Would Look/Be If Nazi Germany & Empire Japan Had Won World War II (ඉංග්රීසි බසින්). Strategic Book Publishing & Rights Agency. ISBN 978-1-68181-946-4. 20 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2022.
- ^ "Tourism Statistics Report 2019, Greenland" (PDF). 2021-02-04 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 12 January 2022.
- ^ "Greenland's Economy Autumn 2020, Summary" (PDF). 17 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 27 March 2021.
- ^ "Greenland's economy is poised to rebound in 2021, 2 June 2020". 2 June 2020. 22 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 March 2021.
- ^ Stephanie Vermillion (24 March 2021). "Greenland Is Approaching Tourism Slowly—And Taking Lessons from Iceland, 24 March 2021". 16 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 January 2022.
- ^ "Geologist warns prospect of a mineral bonanza in Greenland is a mirage". Cbs News. සම්ප්රවේශය 19 April 2025.
- ^ "Greenland in Figures 2021" (PDF). Greenland in Figures 2021. 2021-06-02 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 8 December 2021.
- ^ "Greenland". Stalvik.com. 23 September 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ "The World Factbook – Central Intelligence Agency". cia.gov. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 3 October 2020.
- ^ Moltke, Ida; Fumagalli, Matteo; Korneliussen, Thorfinn (2015). "Uncovering the Genetic History of the Present-Day Greenlandic Population". American Journal of Human Genetics. 96 (1): 54–69. doi:10.1016/j.ajhg.2014.11.012. PMC 4289681. PMID 25557782.
- ^ "Greenland". citypopulation.de. 30 August 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 August 2021.
- ^ "Danish doubts over Greenland vote". BBC News. 27 November 2008. 7 December 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 10 February 2013.
- ^ Kleinschmidt, Samuel 1968 (1851): Grammatik der grønlændischen Sprache : mit teilweisem Einschluss des Labradordialekts. Hildesheim : Olms, 1968.
- ^ "Greenland". CIA World Factbook. 9 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 May 2007.
- ^ "Travelling in Greenland". Greenland Representation to the EU, Greenland Home Rule Government. 16 May 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
- ^ Mennecier, Philippe (1978). Le tunumiisut, dialecte inuit du Groenland oriental: description et analyse, Collection linguistique, 78, Societé de linguistique de Paris.
- ^ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. 11 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-02-21.
- ^ "Sermersooq will secure Eastern Greenlandic" (ඩැනිශ් බසින්). Kalaallit Nunaata Radioa. 6 January 2010. 16 May 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 May 2010.
- ^ "Greenland, Religion and Social Profile | National Profiles | International Data". Thearda.com. 21 June 2009. 24 September 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 June 2016.
- ^ "Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country | Pew Research Center". 19 December 2011. 11 May 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 September 2017.
- ^ Sørensen, Leif Kiil (29 November 2000). "Grønlandsk bibel præsenteret | Kristeligt Dagblad". Kristeligt-dagblad.dk. 11 May 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2010.
- ^ "Bells ring a wake-up call for climate justice". World Council of Churches. 14 December 2009. 25 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 August 2010.
- ^ "Grønland, Grundloven og Gejstligheden" (PDF). 25 April 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 April 2012.
- ^ "Constitution of Denmark – Section IV" (PDF). 1 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 September 2016.
The Evangelical Lutheran Church shall be the Established Church of Denmark, and, as such, it shall be supported by the State.
- ^ "The only Muslim in Greenland who fasts for 21 hours". The Jazba Blog. 8 August 2011. 1 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 January 2020.
- ^ "The Suicide Capital of the World". Slate. 9 October 2009. 4 March 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 March 2013.
- ^ "Rising suicide rate baffles Greenland". 23 March 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 13 March 2013.
- ^ "Greenland profile – Overview" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 18 සැප්තැම්බර් 2018 at the Wayback Machine. BBC News.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ Madsen, M. H.; Grønbæk, M.; Bjerregaard, P.; Becker, U. (2005). "Urbanization, migration and alcohol use in a population of Greenland Inuit". International Journal of Circumpolar Health. 64 (3): 234–45. doi:10.3402/ijch.v64i3.17987. PMID 16050317.
- ^ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_page_art_num.
- ^ "Nye tilfælde af HIV blandt unge". Naalakkersuisut. 13 October 2019. 23 November 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 22 November 2019.
- ^ "Unemployment rate". Statistics Greenland. 2017. සම්ප්රවේශය 22 November 2019.[permanent dead link]
- ^ "Euro area unemployment at 8.7%, December 2017" (PDF). Eurostat. 2018-02-12 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 November 2019.
- ^ "Inuit Greenlanders demand answers over Danish birth control scandal". BBC News. 30 September 2022. 1 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 1 October 2022.
- ^ "Grønland har ansvar for 15 spiralsager". Sermitsiaq. සම්ප්රවේශය 20 October 2024.
- ^ "§2, Imm. 3, Qitiusumik Inunnik Nalunaarsuiffik pillugu inatsisip (CPR pillugu inatsit) allanngortinneqarneranik inatsisit Kalaallit Nunaannut atuutilersinneqarnerannik peqqussut (Greenlandic)" (PDF). සම්ප්රවේශය 2020-09-01.
- ^ "§2, Stk 3., Anordning om ikrafttræden for Grønland af love om ændring af lov om Det Centrale Personregister (Danish)". සම්ප්රවේශය 2020-09-01.
- ^ "Greenland (Denmark)". database.ilga.org. සම්ප්රවේශය 2024-12-30.
- ^ Hessel, p. 20
- ^ Hessel, p. 21
- ^ "The making of a tupilak and its consequences". Museon. 5 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 January 2022.
- ^ "Kalaallit Nunaata Radioa | KNR". knr.gl. 28 January 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 April 2021.
- ^ "Nanoq Media". nanoqmedia.gl. 19 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 April 2021.
- ^ "Greenland – Greenlandic cuisine – Official Greenland Travel Guide". 14 April 2010. 14 April 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 July 2019.
- ^ "Greenland – Traditional Greenlandic food – Official Greenland Travel Guide". 27 March 2010. 27 March 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 July 2019.
- ^ "Greenland – Greenlandic coffee – Official Greenland Travel Guide". 30 March 2010. 30 March 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 28 July 2019.
- ^ Wilcox and Latif, p. 109
- ^ Wilcox and Latif, p. 110
- ^ a b Henao, Luis Andres (6 March 2025). "Most Greenlanders are Lutheran, 300 years after a missionary brought the faith to the remote island". Associated Press.
- ^ Lutheran World Federation 2023 Membership Figures (Report). June 2024. සම්ප්රවේශය 10 March 2025.