සැමෝවා හි සංස්කෘතිය
ෆා සැමෝවා නොහොත් සාම්ප්රදායික සැමෝවා ක්රමය, සැමෝවා ජීවිතයේ සහ දේශපාලනයේ ප්රබල බලවේගයක් ලෙස පවතී. පැරණිතම පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන්ගෙන් එකක් ලෙස, ෆා සැමෝවා වසර 3,000 ක කාලයක් පුරා වර්ධනය වූ අතර, එහි ඓතිහාසික සිරිත් විරිත්, සමාජීය සහ දේශපාලන පද්ධති සහ භාෂාව පවත්වා ගැනීම සඳහා සියවස් ගණනාවක යුරෝපීය බලපෑමට ඔරොත්තු දුන්නේය. සැමෝවා 'ආවා උත්සවය වැනි සංස්කෘතික සිරිත් විරිත් වැදගත් අවස්ථාවන්හිදී අනුගමනය කරන බැරෑරුම් චාරිත්ර වේ. ප්රධාන වශයෙන් මාතායි පදවි ප්රදානය කිරීම ඇතුළුව. විශාල සංස්කෘතික වටිනාකමක් ඇති අයිතම අතර සියුම් ලෙස වියන ලද 'අයි ටෝගා' ඇතුළත් වේ.[1][2]
සැමෝවා පුරාවෘත්ත අතර නිර්මාණ කථා සහ පුරාවෘත්තවල චරිත සහිත බොහෝ දෙවිවරුන් ඇතුළත් වේ. ටගාලෝවා සහ යුද්ධයේ දේවතාවිය වන පුලෝටු, ආත්ම ලෝකයේ පාලකයා වන සවේසි'යුලියෝගේ දියණිය වන නෆානුවා ද ඔවුන් අතර වේ. අනෙකුත් ජනප්රවාද අතර පළමු පොල් ගසේ මූලාරම්භය පැහැදිලි කරන සිනා සහ ඊල් පිළිබඳ සුප්රසිද්ධ කතාව ඇතුළත් වේ.
සමහර සැමෝවාවරු අධ්යාත්මික හා ආගමික වන අතර, ෆා සැමෝවා සමඟ 'ගැලපෙන' ලෙස ක්රිස්තියානි ධර්මයේ ප්රමුඛ ආගම සියුම් ලෙස අනුවර්තනය කර ඇති අතර අනෙක් අතට. පුරාණ විශ්වාසයන් ක්රිස්තියානි ධර්මය සමඟ, විශේෂයෙන් ෆා සැමෝවාහි සාම්ප්රදායික සිරිත් විරිත් සහ චාරිත්ර වාරිත්ර සම්බන්ධයෙන් සහජීවනයෙන් පවතී. සැමෝවා සංස්කෘතිය කේන්ද්රගත වී ඇත්තේ මිනිසුන් අතර සබඳතා වන වෆියාලෝයි මූලධර්මය මත ය. මෙම සබඳතා ගෞරවය හෝ ෆාආලෝලෝ මත පදනම් වේ. සැමෝවාහි ක්රිස්තියානි ධර්මය හඳුන්වා දුන් විට, බොහෝ සැමෝවා ජනතාව ආගමට හැරුණි. වර්තමානයේ ජනගහනයෙන් 98% ක් තමන් ක්රිස්තියානි ලෙස හඳුනා ගනී.[3]
සමහර සැමෝවා වැසියන් සාමූහිකව ක්රියාකාරකම්වලට සහභාගී වෙමින් සාමූහික ජීවන රටාවක් ගත කරති. මේ සඳහා උදාහරණ වන්නේ රාත්රියේදී හෝ අයහපත් කාලගුණය තුළ පොල් තල් අතු වලින් සාදන ලද අන්ධ භාවිතා කරමින් බිත්ති නොමැතිව විවෘතව ඇති සාම්ප්රදායික සැමෝවා ෆේල් (නිවාස) ය.
සැමෝවා සිවා නර්තනයට සංගීතයට අනුව ශරීරයේ අද්විතීය මෘදු චලනයන් ඇති අතර කතාවක් කියයි. නමුත් සැමෝවා පිරිමි නැටුම් වඩාත් වේගවත් විය හැකිය.[4] සාසා යනු සාම්ප්රදායික නර්තනයකි, එහිදී නර්තන ශිල්පීන් පේළි ලී බෙර (පේට්) හෝ රෝල් කරන ලද පැදුරු වල රිද්මයට අනුව වේගවත් සමමුහුර්ත චලනයන් සිදු කරයි. පිරිමින් විසින් ඉදිරිපත් කරන තවත් නර්තනයක් ෆා-අටඋපති හෝ කම්මුල් නර්තනය ලෙස හැඳින්වේ. එය ශරීරයේ විවිධ කොටස් වලට පහර දීමෙන් රිද්මයානුකූල ශබ්ද නිර්මාණය කරයි. මෙය ශරීරයේ කෘමීන්ට පහර දීමෙන් ලබාගත් බව විශ්වාස කෙරේ.
සැමෝවාහි සාම්ප්රදායික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ස්වරූපය සහ ගොඩනැගීම ටුෆුගා ෆයි ෆේල් විසින් සිදු කළ විශේෂිත කුසලතාවක් වූ අතර, එය අනෙකුත් සංස්කෘතික කලා ආකෘතීන් සමඟ ද සම්බන්ධ විය.
මාධ්ය
[සංස්කරණය]පච්ච කෙටීම
[සංස්කරණය]
අනෙකුත් පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන් (හවායි, ටහිටියානු සහ මාඕරි) සමඟ සැලකිය යුතු හා අද්විතීය පච්ච කොටා ඇති පරිදි, සැමෝවා වැසියන්ට ස්ත්රී පුරුෂ භාවයට විශේෂිත සහ සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පච්ච දෙකක් තිබේ. පිරිමින් සඳහා, එය Pe'a ලෙස හඳුන්වන අතර දණහිසේ සිට ඉළ ඇට දක්වා ප්රදේශ ආවරණය වන පරිදි පච්ච කොටා ඇති සංකීර්ණ සහ ජ්යාමිතික රටා වලින් සමන්විත වේ. එවැනි ටාටෝ ඇති පිරිමියෙකු සොගා'ඉමිටි ලෙස හැඳින්වේ. සැමෝවා ගැහැණු ළමයෙකුට හෝ ටයින්ට මාලු ලබා දෙන අතර එය ඇගේ දණහිසට පහළින් සිට ඉහළ කලවා දක්වා ප්රදේශය ආවරණය කරයි.[5]
සමකාලීන සංස්කෘතිය
[සංස්කරණය]ඇල්බට් වෙන්ඩ්ට් යනු සැමෝවානු අත්දැකීම් පවසන සැලකිය යුතු සැමෝවානු ලේඛකයෙකි. 1989 දී, ඔහුගේ නවකතාව වන ෆ්ලයිං ෆොක්ස් ඉන් අ ෆ්රීඩම් ට්රී නවසීලන්තයේ චිත්රපටයක් බවට පත් කරන ලද අතර එය මාටින් සැන්ඩර්සන් විසින් අධ්යක්ෂණය කරන ලදී.[6] තවත් නවකතාවක් වන සන්ස් ෆෝ ද රිටර්න් හෝම් 1979 දී පෝල් මවුන්ඩර් විසින් අධ්යක්ෂණය කරන ලද චිත්රපටයක් බවට පත් කරන ලදී.[7]
ඇමරිකානු සැමෝවාවේ උපත ලැබූ අභාවප්රාප්ත ජෝන් නියුබුල් දක්ෂ නාට්ය රචකයෙකු, තිර රචකයෙකු සහ ලේඛකයෙකි. ඔහුගේ මරණයෙන් වසරකට පසු 1993 දී ඕක්ලන්ඩ් හි තිරගත වූ ඔහුගේ Think of Garden නාට්යය, නතානියෙල් ලීස් විසින් අධ්යක්ෂණය කරන ලද අතර, එය 1929 පසුබිම් කරගෙන සැමෝවාවේ නිදහස සඳහා වූ අරගලය ගැන කියැවේ.[8][9]
සියා ෆිගියෙල් ඇගේ Where We Once Belonged නවකතාව සමඟ 1997 දී අග්නිදිග ආසියානු/දකුණු පැසිෆික් කලාපයේ ප්රබන්ධ සඳහා පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ලේඛක ත්යාගය දිනා ගත්තේය.
මෝමෝ මැලිටෝවා වොන් රීචේ ජාත්යන්තරව පිළිගත් කිවිඳියක් සහ කලාකරුවෙකි.
ටුසියාටා අවියා රංගන කවියෙකි. ඇගේ පළමු කාව්ය ග්රන්ථය වන වයිල්ඩ් ඩෝග්ස් අන්ඩර් මයි ස්කර්ට් 2004 දී වික්ටෝරියා විශ්ව විද්යාල මුද්රණාලය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. ඩෑන් ටවුලපාපා මැක්මලින් කලාකරුවෙකි සහ ලේඛිකාවකි.
අනෙකුත් සැමෝවා කවියන් සහ ලේඛකයින් අතරට සපා'උ රූපරේක් පෙටායා, එටි සාගා සහ සැමෝවා ඔබ්සර්වර් හි කර්තෘ සවේයා සනෝ මලිෆා ඇතුළත් වේ.
සංගීතයේ දී, ජනප්රිය දේශීය සංගීත කණ්ඩායම් අතරට ද ෆයිව් ස්ටාර්ස්, පෙනිනා ඕ ටියාෆවු සහ පුනියාලාවා ඇතුළත් වේ. යන්ඩල් සිස්ටර්ස්ගේ ස්වීට් ඉන්ස්පිරේෂන් ගීතයේ කවරය 1974 දී නවසීලන්ත ප්රස්ථාරවල අංක එකට ළඟා විය.
1999 දී රිවර්ස් රෙසිස්ටන් ගීතය සඳහා කීර්තිමත් නවසීලන්ත ඒපීආර්ඒ රිදී අනුචලන සම්මානය ලැබූ පළමු හිප් හොප් කලාකරුවා වූයේ කිං කපිසි ය. රිවර්ස් රෙසිස්ටන් සඳහා සංගීත වීඩියෝව සැවායි හි ඔහුගේ ගම්මානවල රූගත කරන ලදී.
අනෙකුත් සාර්ථක සැමෝවා හිප් හොප් කලාකරුවන් අතර රැප් ගායක ස්ක්රයිබ්, ඩී හාමෝ, සැවේජ් සහ තා ෆීල්ස්ටයිල් ඇතුළත් වේ, ඔවුන්ගේ සංගීත වීඩියෝව සුමාලි සැමෝවා හි රූගත කරන ලදී.
ලෙමී පොනිෆසියෝ යනු අධ්යක්ෂකවරයෙකු සහ නර්තන ශිල්පියෙකු වන අතර ඔහු ඔහුගේ නර්තන සමාගම වන MAU සමඟ ජාත්යන්තරව කැපී පෙනේ.[10] නීල් අයෙරෙමියාගේ සමාගමක් වන බ්ලැක් ග්රේස් යුරෝපයට සහ නිව්යෝර්ක් වෙත සංචාර සමඟ ජාත්යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.
හිප් හොප් සැමෝවා සංස්කෘතියට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කර ඇත. මනෝවා හි හවායි විශ්ව විද්යාලයේ ආචාර්ය උපාධිධාරිනිය වන කැටරිනා මාටිනා ටීවාට අනුව, "විශේෂයෙන් හිප් හොප් සංස්කෘතිය සැමෝවා තරුණයින් අතර ජනප්රියයි."[11] වෙනත් බොහෝ රටවල මෙන්, හිප් හොප් සංගීතය ජනප්රියයි. ඊට අමතරව, හිප් හොප් අංග සැමෝවා සම්ප්රදායට ඒකාබද්ධ කිරීම "නර්තන ආකාරවලම මාරු කිරීමේ හැකියාවට" සහ "මිනිසුන් සහ ඔවුන්ගේ සියලු මූර්තිමත් දැනුම ගමන් කරන පරිපථවලට" සාක්ෂි දරයි.[12] එහි සාම්ප්රදායික ස්වරූපයෙන් සහ එහි වඩාත් නවීන ආකාරවලින් නර්තනය සැමෝවා වැසියන්ට, විශේෂයෙන් තරුණයින්ට කේන්ද්රීය සංස්කෘතික මුදල් ඒකකයක් ලෙස පවතී.[11]
ටවුටයි පැසිෆික් කලා භාරය නම් කලා සංවිධානය 1980 ගණන්වල ෆාටු ෆියු'උ, ජොනී පෙනිසුලා, ෂිගෙයුකි කිහාරා, මයිකල් ටෆරි සහ ලිලී ලයිටා ඇතුළු දෘශ්ය කලාකරුවන්ගේ අවිධිමත් සාමූහිකයක් වූ අතර 1995 දී භාරයක් බවට විධිමත් කරන ලදී. දැන් එය ආනෝලි රොවේනා ෆුලුයිෆාගා විසින් අධ්යක්ෂණය කරන ලද ප්රමුඛ පැසිෆික් කලා සංවිධානයකි.[13][14] මර්ලින් කෝල්හාස් 2007 සිට 2013 දක්වා ඔකායෝසෙනිකාර්ට් නමින් පැසිෆික් කේන්ද්රීය ගැලරියක් පවත්වාගෙන ගියේය.[15] අනෙකුත් වැදගත් සැමෝවා සමකාලීන කලාකරුවන් අතර ඇන්ඩි ලෙලෙයිසි'වාඕ සහ රේමන්ඩ් සගාපොලූටෙල් ඇතුළත් වේ.[16][17]
අධ්යක්ෂ සිමා යුරේල් චිත්රපට නිෂ්පාදකවරියකි. යුරේල්ගේ කෙටි චිත්රපටය වන ඕ ටමයිටි 1996 දී වැනීස් චිත්රපට උළෙලේදී කීර්තිමත් හොඳම කෙටි චිත්රපටය දිනා ගත්තේය. ඇගේ පළමු වෘත්තාන්ත චිත්රපටය වන ඒප්රොන් ස්ට්රින්ග්ස් 2008 නවසීලන්ත ජාත්යන්තර චිත්රපට උළෙල විවෘත කළේය. ඔස්කාර් කයිට්ලි විසින් සම-රචනා කරන ලද සියොන්ස් වෙඩින් චිත්රපටය, ඕක්ලන්ඩ් සහ අපියා හි මංගල දර්ශන වලින් පසුව මූල්යමය වශයෙන් සාර්ථක විය. 2011 චිත්රපටය වන ද ඔරේටර්, සැමෝවා භාෂාවෙන් රූගත කරන ලද පළමු පූර්ණ සැමෝවා චිත්රපටය වූ අතර, සැමෝවා නළු නිළියන් අද්විතීය සැමෝවා කතාවක් පවසමින් නිර්මාණය කරන ලදී. ටුසි ටමාසෙස් විසින් රචනා කර අධ්යක්ෂණය කරන ලද එය ලොව පුරා චිත්රපට උළෙලවලදී බොහෝ විචාරක පැසසුම් සහ අවධානය ලබා ගත්තේය.
ක්රීඩාව
[සංස්කරණය]
සැමෝවාහි ක්රීඩා කරන ප්රධාන ක්රීඩා වන්නේ රග්බි සංගමය, සැමෝවා ක්රිකට් සහ නෙට්බෝල් ය. රග්බි සංගමය සැමෝවාහි ජාතික පාපන්දු සංග්රහයයි. සැමෝවා ගම්මානවල වොලිබෝල් ද ජනප්රියයි.
රග්බි සංගමය සැමෝවාහි ජාතික ක්රීඩාව වන අතර මනු සැමෝවා යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වන ජාතික කණ්ඩායම, ඉතා ජනාකීර්ණ රටවල කණ්ඩායම් සමඟ නිරන්තරයෙන් තරඟකාරී වේ. 1991 සිට සෑම රග්බි ලෝක කුසලානයකම සැමෝවා තරඟ කර ඇති අතර, 1991, 1995 සහ 1999 ලෝක කුසලානයේ දෙවන වටයේදී අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසියේය.[18] 2003 ලෝක කුසලානයේදී, මනු සැමෝවා අවසාන ලෝක ශූරයන් වන එංගලන්තය පරාජය කිරීමට ආසන්න විය. සැමෝවා පැසිෆික් ජාතීන්ගේ කුසලානය සහ පැසිෆික් ත්රි-ජාතීන් සඳහා ද ක්රීඩා කළේය. ක්රීඩාව පාලනය කරනු ලබන්නේ පැසිෆික් දූපත් රග්බි සන්ධානයේ සාමාජිකයන් වන සැමෝවා රග්බි පාපන්දු සංගමය විසිනි, එබැවින් ජාත්යන්තර පැසිෆික් දූපත් වැසියන්ගේ රග්බි සංගම් කණ්ඩායමට ද දායක වේ.
සමාජ මට්ටමින්, ජාතික පළාත් ශූරතාවය සහ පැසිෆික් රග්බි කුසලානය ඇත. ඔවුන් 2007 දී වෙලින්ටන්හිදී සහ හොංකොං රග්බි සෙවන්ස්හිදී කුසලානය දිනා ගත්හ - ඒ සඳහා සැමෝවා අගමැති සහ ජාතික රග්බි සංගමයේ සභාපති ටුයිලා'ඊපා සයිලේ මැලිඑලෙගාඕයි ජාතික නිවාඩු දිනයක් ප්රකාශයට පත් කළේය. 2010 දී ඔවුන් IRB ලෝක සෙවන්ස් ශ්රේණියේ ශූරයන් ද වූ අතර, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ඕස්ට්රේලියාව, හොංකොං සහ ස්කොට්ලන්ත සෙවන්ස් තරඟාවලිවල ජයග්රහණවලින් පසුව, සැමෝවා වැසියන්ට ජයග්රහණ වසරක් සනිටුහන් කළහ.
ප්රමුඛ සැමෝවා ක්රීඩකයින් අතර පැට් ලැම් සහ බ්රයන් ලීමා ඇතුළත් වේ. ඊට අමතරව, බොහෝ සැමෝවා ජාතිකයින් නවසීලන්තය වෙනුවෙන් ක්රීඩා කර ඇත හෝ ක්රීඩා කරමින් සිටී.
ජාතික රග්බි ලීග් කණ්ඩායම 2013 රග්බි ලීග් ලෝක කුසලානයේ අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයට ළඟා වූ අතර, එම කණ්ඩායමට NRL සහ සුපර් ලීගයේ ක්රීඩකයින් සහ දේශීය ක්රීඩකයින් ඇතුළත් වේ. සැමෝවා සම්භවයක් ඇති බොහෝ සැමෝවා ජාතිකයින් සහ නවසීලන්ත ජාතිකයින් හෝ ඕස්ට්රේලියානුවන් බ්රිතාන්යයේ සුපර් ලීග් සහ ජාතික ලීග් වල ක්රීඩා කරති, ඒ අතර ෆ්රැන්සිස් මෙලි, වර්කින්ටන් ටවුන් හි ටානේ ලවුලාවු, ශාන්ත හෙලන්ස් හි මෞරි ෆාසවාලු, වයිට්හැවන් හි ඩේවිඩ් ෆටියාලෝෆා සහ ලන්ඩන් අයර්ලන්ත රග්බි සමාජය සමඟ අත්සන් කළ සෙටයිමාටා සා ඇතුළත් වේ. නවසීලන්තයේ සහ ඕස්ට්රේලියාවේ අනෙකුත් කැපී පෙනෙන ක්රීඩකයින් සැමෝවා ජාතික කණ්ඩායම නියෝජනය කර ඇත. 2011 දේශීය සැමෝවා රග්බි ලීග් තරඟයට කණ්ඩායම් 10 ක් ඇතුළත් වූ අතර 2012 දී එය 12 දක්වා ව්යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.[19][20] ඕස්ට්රේලියාවට මුහුණ දීම සඳහා සැමෝවා 2021 රග්බි ලීග් ලෝක කුසලානයේ අවසන් තරඟයට පැමිණියේය.
සැමෝවා ජාතිකයින් බොක්සිං, කික් බොක්සිං, මල්ලවපොර සහ සුමෝ යන ක්ෂේත්රවල ඉතා කැපී පෙනෙන ලෙස පෙනී සිට ඇත; සැමෝවානු සුමෝ මල්ලවපොර ක්රීඩකයින් කිහිප දෙනෙකු, විශේෂයෙන් මුසෂිමාරු සහ කොනිෂිකි, ඔසේකි සහ යොකොසුනා හි ඉහළම තරාතිරමට පැමිණ ඇත.
ඇමරිකානු පාපන්දු වරින් වර සැමෝවා හි ක්රීඩා කරනු ලබන අතර, එය ඇමරිකානු සැමෝවා හි එහි පුළුල් ජනප්රියතාවය පිළිබිඹු කරයි, එහිදී ක්රීඩාව උසස් පාසල් අනුමැතිය යටතේ ක්රීඩා කරනු ලැබේ. ඇමරිකානු සැමෝවාවේ බොහෝ දෙනෙක්, දැනට ජාතික පාපන්දු ලීගයේ ක්රීඩා කරති. ESPN හි 2002 ලිපියකින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ සැමෝවානු පිරිමියෙකු (ඇමරිකානු සැමෝවා හෝ එක්සත් ජනපදයේ ප්රධාන භූමියේ ජීවත් වන සැමෝවා ජාතිකයෙකු) සැමෝවා නොවන ඇමරිකානුවෙකුට වඩා NFL හි ක්රීඩා කිරීමට 40 ගුණයකින් වැඩි බවයි.[21]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "KIE HINGOA 'NAMED MATS', 'IE TŌGA 'FINE MATS' AND OTHER TREASURED TEXTILES OF SAMOA AND TONGA". The Journal of the Polynesian Society. 108 (2). June 1999. 22 April 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 22 April 2022.
- ^ "'Ie Toga (Fine Mat): Samoan Traditions of Weaving – Teachers (U.S. National Park Service)". www.nps.gov (ඉංග්රීසි බසින්). 28 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-04-22.
- ^ Wyeth, Grant. "Samoa Officially Becomes a Christian State". thediplomat.com (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 16 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2021-09-06.
- ^ "Dance: Siva". Samoa.co.uk. 17 November 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 November 2007.
- ^ "Worn With Pride – Tatau (Tatoo)". Oceanside Museum of Art. 30 මාර්තු 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 නොවැම්බර් 2007.
- ^ "NZ Feature Project: Flying Fox in a Freedom Tree – The New Zealand Film Archive". 25 May 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "NZ Feature Project: Sons For the Return Home – The New Zealand Film Archive". 25 May 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 June 2010.
- ^ "Think of a Garden". Theatre Aotearoa Data Base. 27 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-01-27.
- ^ "Samoan history play 'Think of a Garden' to be staged, literally, in a garden". Stuff (ඉංග්රීසි බසින්). 2018-01-17. 27 January 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-01-27.
- ^ Home සංරක්ෂණය කළ පිටපත 12 මැයි 2011 at the Wayback Machine. Mau.co.nz. Retrieved on 9 November 2016.
- ^ a b Dances of Life |American Samoa. piccom.org
- ^ Henderson, April K. "Dancing Between Islands: Hip Hop and the Samoan Diaspora." In The Vinyl Ain't Final: Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, ed. by Dipannita Basu and Sidney J. Lemelle, 180–199. London; Ann Arbor, MI: Pluto Press, 2000
- ^ "Appointment of new Tautai Director, Aanoalii Rowena Fuluifaga | New Zealand Society of Authors (PEN NZ Inc) Te Puni Kaituhi O Aotearoa" (ඇමෙරිකානු ඉංග්රීසි බසින්). 2 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-12-02.
- ^ Yamauchi, C. (2014). Talking Story about Art and Life: Narratives of Contemporary Oceanic Artists and Their Work.
- ^ Kohlhase, Marilyn. "The Okaioceanikart Story". Pantograph Punch. සම්ප්රවේශය 2022-01-27.[permanent dead link]
- ^ "Andy Leleisi'uao wins 2017 Wallace Art Award". The New Zealand Herald (New Zealand English බසින්). 2023-12-07. 7 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-12-07.
- ^ "Aua e te fefe: Art exhibition challenges audience 'Don't be afraid'". RNZ (New Zealand English බසින්). 2022-10-12. 9 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-12-07.
- ^ "Rugby in Samoa". ManuSamoa.net. Archived from the original on 19 February 2012. සම්ප්රවේශය 26 November 2007.
- ^ "Samoa". rugbyleagueplanet.com. 20 September 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 20 September 2012.
- ^ 2019 Oceania Cup Preview – Toa Samoa සංරක්ෂණය කළ පිටපත 13 පෙබරවාරි 2020 at the Wayback Machine www.rugbyleagueplanet.com, accessed 13 February 2020
- ^ "American football, Samoan style". ESPN. 16 November 2007 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 November 2007.