සැමෝවා හි රජය සහ දේශපාලනය
1962 දී නවසීලන්තයෙන් නිදහස ලැබීමත් සමඟ විධිමත් ලෙස බලාත්මක වූ 1960 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව, සැමෝවා සිරිත් විරිත් සැලකිල්ලට ගනිමින් වෙනස් කරන ලද බ්රිතාන්ය පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදී රටාව මත ගොඩනගා ඇත.[1] සැමෝවා ජාතික නූතන රජය මාලෝ ලෙස හැඳින්වේ.
සැමෝවා රාජ්ය නායකයා සැමෝවා භාෂාවෙන් ඕ ලෙ ආඕ ඕ ලෙ මාලෝ ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එය ස්ථාපිත කළ දා සිට එම ධුරය හෙබවූයේ උත්තරීතර ප්රධානීන් පමණි. වත්මන් රාජ්ය නායකයා වන්නේ 2017 දී සහ 2022 දී නැවත ව්යවස්ථාදායකය විසින් තේරී පත් වූ ටුයිමාලියාලිʻෆානෝ වාඅලෙටෝʻආ සුවලාවි II ය.[2]
ව්යවස්ථාදායක සභාව හෝ ෆොනෝ යනු වසර පහක කාලයක් සේවය කරන සාමාජිකයින් 51 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත ඒක මණ්ඩල ව්යවස්ථාදායකයයි. සැමෝවා වැසියන් විසින් භෞමික දිස්ත්රික්කවලින් තේරී පත් වූ මාතායි හිමිකම් හිමිකරුවන් හතළිස් නව දෙනෙක් වෙති; අනෙක් දෙදෙනා වෙනම ඡන්ද ලැයිස්තු වල ප්රධාන වශයෙන් අනුබද්ධතාවයක් නොමැති සැමෝවා නොවන අය විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. මන්ත්රීවරුන්ගෙන් අවම වශයෙන් සියයට දහයක් කාන්තාවන් විය යුතුය.[3] 1990 දී විශ්වීය ඡන්ද බලය සම්මත කරන ලද නමුත් සැමෝවා ආසන සඳහා මැතිවරණයට ඉදිරිපත් විය හැක්කේ ප්රධානීන්ට (මාතායි) පමණි. රට තුළ මාතායිවරුන් 25,000 කට වඩා සිටින අතර, ඔවුන්ගෙන් සියයට පහක් පමණ කාන්තාවන් වේ.[4] සභාවේ බහුතරයකින් තෝරා ගන්නා ලද අගමැතිනිය, රජයක් පිහිටුවීම සඳහා රාජ්ය නායකයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. කැබිනට් තනතුරු 12 සඳහා අගමැතිගේ තේරීම් රාජ්ය නායකයා විසින් පත් කරනු ලබන අතර, එය ව්යවස්ථාදායක සභාවේ අඛණ්ඩ විශ්වාසයට යටත් වේ. 2025 සිට, ලාඕලි ලියුටේයා ෂ්මිට් අගමැති ලෙස සේවය කර ඇති අතර,[5] අවුපාඕ මුලිපෝලා ඇලොයිටාෆුවා ව්යවස්ථාදායක සභාවේ කථානායකවරිය ලෙස කටයුතු කර ඇත.[6]
සැමෝවා දේශපාලනයේ ප්රමුඛ කාන්තාවන් අතර සැමෝවා හි පළමු අගමැතිගේ බිරිඳ වන ලොටොෆාගා මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ අභාවප්රාප්ත ලාඕලු ෆෙටූයිමලෙමාවු මාතාෆා (1928–2007) ඇතුළත් වේ. ඔවුන්ගේ දියණිය වන ෆියාමේ නයෝමි මාතාෆා මාතායිවරියක් වන අතර දිගු කලක් ජ්යෙෂ්ඨ කැබිනට් සාමාජිකාවක් වන අතර ඇය 2021 දී අගමැතිනිය ලෙස තේරී පත් විය. දේශපාලනයේ සිටින අනෙකුත් කාන්තාවන් අතර සැමෝවා විශාරදයෙකු සහ කීර්තිමත් මහාචාර්ය අයෝනෝ ෆනාෆි ලෙ ටගාලෝවා, කථික-ප්රධානී මතටුමුවා මයිමෝනා සහ සෆුනෙයිටුගා පාගා නෙරි (හිටපු සන්නිවේදන හා තාක්ෂණ අමාත්ය) ඇතුළත් වේ.
අධිකරණ පද්ධතිය ඉංග්රීසි පොදු නීතිය සහ දේශීය සිරිත් විරිත් ඇතුළත් කරයි. සැමෝවා ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය ඉහළම අධිකරණ බලය ඇති අධිකරණයයි. අගමැතිගේ නිර්දේශය මත සැමෝවා අගවිනිසුරුවරයා රාජ්ය නායකයා විසින් පත් කරනු ලැබේ.
පරිපාලන අංශ
[සංස්කරණය]
සැමෝවාහි ඉටුමාලෝ (දේශපාලන දිස්ත්රික්ක) එකොළහක් ඇත. මේවා යුරෝපීය ආගමනයට පෙර පැවති සාම්ප්රදායික දිස්ත්රික්ක එකොළහයි. සෑම දිස්ත්රික්කයකම ෆාලුපෙගා (සාම්ප්රදායික ආචාර) හි දක්නට ලැබෙන සාම්ප්රදායික මාතෘකා ප්රමුඛතා අනුපිළිවෙල මත පදනම්ව සෑම දිස්ත්රික්කයකටම තමන්ගේම ව්යවස්ථාමය පදනමක් (ෆාවා) ඇත.[7] සෑම දිස්ත්රික්කයකම අගනුවර ගම්මානය දිස්ත්රික්කයේ කටයුතු පරිපාලනය කර සම්බන්ධීකරණය කරන අතර අනෙකුත් වගකීම් අතර එක් එක් දිස්ත්රික්කයේ ප්රමුඛ මාතෘකාව ප්රදානය කරයි.
උදාහරණයක් ලෙස:
- ආනා හි අගනුවර ලියුලුමොයේගා යි. ආනා ගේ ප්රධානතම ටමා අ අයිගා (රාජකීය පෙළපත) මාතෘකාව ටුයිමාලෙයාලිʻඉෆානෝ වේ. ආනාගේ පරම පාප් පදවිය තුයි ආනා ය. මෙම මාතෘකාව ප්රදානය කරන කථික කණ්ඩායම - ෆලෙයිවා (නවයේ නිවස) - ලියුලුමෝගා හි පිහිටා ඇත.
- අටුවා හි අගනුවර ලුෆිලුෆි හි ඇත. අටුවා හි ප්රධානතම ටමා අ අයිගා (රාජකීය පරම්පරාව) මාතෘකා වන්නේ ටූපුවා තමසෙස් (ෆලෙෆා සහ සලානි හි පදනම් වූ) සහ මතාෆා (අමයිල් සහ ලෝටෝෆාගා හි පදනම් වූ) ය. අදාළ මාතෘකා ප්රදානය කරන ප්රධාන දේශපාලන පවුල් දෙක වන්නේ අයිගා සා ෆෙනුනුයිවාඕ සහ අයිගා සා ලෙවලසි ය. ආටුවාගේ පරම පාපා පදවිය ටුයි අටුවා ය. මෙම මාතෘකාව ප්රදානය කරන කථික කණ්ඩායම - ෆැලියෝනෝ (හය දෙනාගේ නිවස) - ලුෆිලුෆි හි පිහිටා ඇත.
- ටුවාමසාගා හි අගනුවර අෆෙගා හි ඇත. ටුවාමසාගා හි ප්රධානතම ටමා අ අයිගා (රාජකීය පෙළපත) මාතෘකාව වන්නේ මාලි හි පදනම් වූ මැලියෙටෝවා මාතෘකාවයි. මැලියෙටෝවා මාතෘකාව පිරිනමන ප්රධාන දේශපාලන පවුල වන්නේ අයිගා සා මැලිටෝවා වන අතර, ඕයිමටාගි පවුල ප්රධාන කථිකයා වේ. ටුවාමසාගා හි ප්රධාන පාපා පදවි නම් ගැටෝඅයිටෙල් (අෆෙගා විසින් ප්රදානය කරන ලද) සහ වේතමසෝලි (සෆාටා විසින් ප්රදානය කරන ලද).[8]
ඉටුමාලෝ එකොළහක් හඳුනාගෙන ඇත්තේ:
උපෝලු මත
- 1. ටුවමසන්ගා (අෆෙගා)1
- 2. ආනා (ලියුලුමොයේගා)
- 3. අයිගා-ඉ-ලෙ-ටයි (මුලිෆනුවා)2
- 4. අටුවා (ලුෆිලුෆි)3
- 5. වා-ඕ-ෆොනොටි (සමමියා)
සවායිවි මත
- 6. ෆාඅස්ලෙලෙඅගා (සෆොටුලාෆායි)
- 7. ගගඑමෞගා (සලෙයෝලා)4
- 8. ගගාඉෆොමඋගා (සෆොටු)
- 9. වයිසිගානෝ (අසෞ)
- 10. සටුපාඉටියා (සතුපයිටියා)
- 11. පලෞලී (වයිලෝවා)
1 සියුමු හි ෆයිපුලේ දිස්ත්රික්කය ඇතුළුව
2 මනෝනෝ, අපොලිමා සහ නුʻඋලෝපා දූපත් ඇතුළුව
3 ඇලෙයිපාටා දූපත් සහ නුසාෆි දූපත ඇතුළුව
4 උපොලු කුඩා කොටස් ද (සලමුමු, ඇතුළුව. සලමුමු-උටා සහ ලියුවාʻඅ ගම්මාන)
මානව අයිතිවාසිකම්
[සංස්කරණය]කාන්තාවන්ගේ අඩු නියෝජනය, ගෘහස්ථ හිංසනය සහ දුර්වල බන්ධනාගාර තත්වයන් ප්රධාන වශයෙන් සැලකිලිමත් විය යුතු ක්ෂේත්ර අතර වේ. සමෝවා හි සමලිංගික ක්රියා නීති විරෝධී ය.[9]
රාජ්ය ආගම
[සංස්කරණය]2017 ජුනි මාසයේදී, ත්රිත්වය පිළිබඳ සඳහනක් ඇතුළත් කිරීම සඳහා රටේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව වෙනස් කරමින් පනතක් සම්මත කරන ලදී. සංශෝධිත පරිදි, සැමෝවා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 1 වන වගන්තියේ සඳහන් වන්නේ "සමෝවා යනු පියාණන් වන දෙවියන් වහන්සේ, පුත්රයා සහ ශුද්ධාත්මයාණන් මත පදනම් වූ ක්රිස්තියානි ජාතියක්" බවයි.[10] ද ඩිප්ලෝමැට් පුවත්පතට අනුව, "සමෝවා විසින් සිදු කර ඇත්තේ ක්රිස්තියානි ධර්මය පිළිබඳ යොමු කිරීම් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ අන්තර්ගතයට මාරු කිරීමයි, එමඟින් පෙළ නීතිමය ක්රියාවලීන්හි භාවිතා කිරීමට වැඩි විභවයක් ලබා දෙයි."[11] ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ පූර්විකාවේ දැනටමත් රට "ක්රිස්තියානි මූලධර්ම සහ සැමෝවා සිරිත් විරිත් සහ සම්ප්රදායන් මත පදනම් වූ ස්වාධීන රාජ්යයක්" ලෙස විස්තර කර ඇත.[11]
හමුදා සහ පොලිස්
[සංස්කරණය]සමෝවාට විධිමත් ආරක්ෂක ව්යුහයක් හෝ නිත්ය සන්නද්ධ හමුදාවක් නොමැත. එය නවසීලන්තය සමඟ අවිධිමත් ආරක්ෂක සබඳතා ඇති අතර, එය 1962 ද්විපාර්ශ්වික මිත්රත්ව ගිවිසුම යටතේ සැමෝවා වෙතින් උපකාර සඳහා වන ඕනෑම ඉල්ලීමක් සලකා බැලිය යුතුය.[12]
ජාතික පොලිස් බලකාය වන සැමෝවා පොලිස් සේවයේ නිලධාරීන් නිතිපතා නිරායුධව සිටින නමුත්, අමාත්ය අනුමැතිය ඇතිව සුවිශේෂී අවස්ථාවන්හිදී සන්නද්ධ විය හැකිය.[13] 2022 වන විට සැමෝවා හි පොලිස් නිලධාරීන් 900 ත් 1,100 ත් අතර සංඛ්යාවක් සිටිති.
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "Background Note: Samoa". U.S. State Department. 22 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 November 2007.
- ^ "Samoan Parliament re-elects Head of State". RNZ (New Zealand English බසින්). 2022-08-23. සම්ප්රවේශය 2024-08-30.
- ^ "Samoa: Key Facts: Political". New Zealand Ministry of Foreign Affairs & Trade. 29 July 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 27 November 2007.
- ^ "Samoa: Country Reports on Human Rights Practices in 2006". U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. 6 March 2007. 17 January 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 27 November 2007.
- ^ Sulamanaia Manaui Faulalo (16 September 2025). "Laaulialemalietoa sworn in as new Prime Minister". Samoa Observer. සම්ප්රවේශය 16 September 2025.
- ^ Bethel Peato-Ale (16 September 2025). "Auapa'au is Speaker". Samoa Observer. සම්ප්රවේශය 16 September 2025.
- ^ "About Samoa". Government of Samoa. 15 July 2014. 14 May 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 30 December 2017.
- ^ Stevenson, Robert Louis (1892). A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa සංරක්ෂණය කළ පිටපත 6 මැයි 2021 at the Wayback Machine at Gutenberg. ISBN 978-1847187598
- ^ "Homosexuality to remain illegal in Samoa, Solomon Islands and PNG" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 14 මැයි 2018 at the Wayback Machine, Radio Australia, 21 October 2011
- ^ "Constitution of Samoa" (PDF). palemene.ws. p. 14. 23 June 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 2 June 2022.
- ^ a b Wyeth, Grant (16 June 2017). "Samoa Officially Becomes a Christian State". The Diplomat. 16 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 19 June 2017.
- ^ "New Zealand and Western Samoa: Treaty of Friendship" (PDF). United Nations. 1 August 1962. 4 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 4 September 2021.
- ^ "Samoa: New Approval Guidelines for Arming Police Passed". Library of Congress. 14 March 2017. 4 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 4 September 2021.