Jump to content

බෙලරුස් හි ඉතිහාසය

බැඳියන් එක්කරන්න
විකිපීඩියා වෙතින්

මුල් ඉතිහාසය

[සංස්කරණය]

ක්‍රි.පූ. 5000 සිට 2000 දක්වා, වර්තමානයේ බෙලරුස් ප්‍රදේශයේ බන්කෙරමික්වරු ප්‍රමුඛව සිටි අතර, සිමේරියානුවන් මෙන්ම අනෙකුත් එඬේරුන් ද ක්‍රි.පූ. 1,000 වන විට එම ප්‍රදේශය හරහා සැරිසැරූහ. පසුව සරුබින්ට්සි සංස්කෘතිය 1 වන සහස්‍රයේ ආරම්භයේදී පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත විය. ඊට අමතරව, ඩිනිපර්-ඩොනෙට්ස් සංස්කෘතියේ නටබුන් බෙලරුස් සහ යුක්රේනයේ සමහර ප්‍රදේශවලින් සොයා ගන්නා ලදී.[1] මෙම කලාපය ප්‍රථම වරට ස්ථිරවම පදිංචි කරන ලද්දේ 3 වන සියවසේදී බෝල්ටික් ගෝත්‍රිකයන් විසිනි. 5 වන සියවසේදී පමණ, මෙම ප්‍රදේශය ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. බෝල්ට්වරුන්ගේ හමුදා සම්බන්ධීකරණය නොමැතිකම හේතුවෙන් අත්පත් කර ගැනීම අර්ධ වශයෙන් සිදු වූ නමුත්, ස්ලාවික් සංස්කෘතියට ඔවුන් ක්‍රමයෙන් උකහා ගැනීම සාමකාමී විය.[2] හුන්වරුන් සහ අවාර්වරුන් ඇතුළු ආසියාවේ ආක්‍රමණිකයන් ක්‍රි.ව. 400-600 පමණ කාලය තුළ පැතිර ගිය නමුත් ස්ලාවික් පැවැත්ම පලවා හැරීමට නොහැකි විය.[3]

කියෙව් රුසියාව

[සංස්කරණය]
මොන්ගෝලියානු සහ ලිතුවේනියානු ආක්‍රමණවලට පෙර නැගෙනහිර යුරෝපයේ මූලධර්ම

9 වන සියවසේදී, නූතන බෙලාරුස් භූමිය රුරිකිඩ්වරුන් විසින් පාලනය කරන ලද විශාල නැගෙනහිර ස්ලාවික් රාජ්‍යයක් වන කීවන් රුස් හි කොටසක් බවට පත් විය. 1054 දී එහි පාලක යාරොස්ලාව් ද වයිස්ගේ මරණයෙන් පසු, රාජ්‍යය ස්වාධීන මූලධර්මවලට බෙදී ගියේය.[4] 1067 දී නෙමිගා ගඟේ සටන එම කාලපරිච්ඡේදයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන සිදුවීම්වලින් එකක් වූ අතර, එම දිනය මින්ස්ක්හි ආරම්භක දිනය ලෙස සැලකේ.

13 වන සියවසේදී සිදු වූ ප්‍රධාන මොන්ගෝලියානු ආක්‍රමණයකින් බොහෝ මුල් මූලධර්ම පාහේ විනාශ වී හෝ දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ නමුත් නූතන බෙලාරුස්හි ඉඩම් ආක්‍රමණයේ බරින් වැළකී අවසානයේ ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට එක් විය.[5] හමුදා අත්පත් කර ගැනීමේ මූලාශ්‍ර නොමැත, නමුත් වංශකථාවලින් තහවුරු වන්නේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පොලොට්ස්ක් සහ ලිතුවේනියාවේ සන්ධානය සහ එක්සත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියයි.[6]

ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට ඇතුළත් කිරීම බෙලාරුසියානු ඉඩම් ආර්ථික, දේශපාලනික සහ ජනවාර්ගික-සංස්කෘතික ඒකාබද්ධ කිරීමකට හේතු විය.[7] ආදිපාදවරයා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ප්‍රධානීන්ගෙන් නව දෙනෙකු අවසානයේ බෙලාරුසියානුවන් බවට පත් වූ ජනගහනයක් විසින් පදිංචි කරන ලදී.[8] මෙම කාලය තුළ, ආදිපාදවරයා 1410 දී ග්‍රන්වාල්ඩ් සටනේදී ටියුටොනික් නයිට්වරුන්ට එරෙහිව පෝලන්තයේ පැත්තෙන් සටන් කිරීම ඇතුළු හමුදා ව්‍යාපාර කිහිපයකට සම්බන්ධ විය; ඒකාබද්ධ ජයග්‍රහණය ආදිපාදවරයාට නැගෙනහිර යුරෝපයේ වයඹදිග දේශසීමා පාලනය කිරීමට ඉඩ ලබා දුන්නේය.[9]

රුසියාවේ III වන අයිවන් විසින් නායකත්වය දුන් මස්කොවයිට්වරු 1486 දී නූතන බෙලාරුස් සහ යුක්රේනයේ භූමි ප්‍රදේශ ඇතුළුව කියෙව් රුස්ගේ පැරණි ඉඩම් ඇතුළත් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස හමුදා මෙහෙයුම් ආරම්භ කළහ.[10]

පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය

[සංස්කරණය]
පෝලන්ත රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමට පෙර 15 වන සියවසේ ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගේ සිතියමක්. බෙලරුස් සම්පූර්ණයෙන්ම එහි දේශසීමා තුළ විය.

1386 පෙබරවාරි 2 වන දින, ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයා සහ පෝලන්ත රාජධානිය ඔවුන්ගේ පාලකයන්ගේ විවාහයක් හරහා පුද්ගලික සංගමයකට එක් විය.[11] මෙම සංගමය අවසානයේ 1569 දී ලුබ්ලින් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමට හේතු වූ වර්ධනයන් ආරම්භ කළේය.[12][13]

එකමුතුවෙන් පසු වසරවලදී, ලිතුවේනියානුවන් සහ රුතේනියානුවන් යන දෙපිරිසගේම ක්‍රමානුකූලව ධ්‍රැවීකරණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ස්ථාවර ගම්‍යතාවයක් ලබා ගත්තේය. සංස්කෘතිය හා සමාජ ජීවිතය තුළ, පෝලන්ත භාෂාව සහ කතෝලික ධර්මය යන දෙකම ප්‍රමුඛ වූ අතර, 1696 දී, පෝලන්ත භාෂාව රුතේනියානු භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාව ලෙස ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, රුතේනියානු භාෂාව පරිපාලනමය භාවිතය තහනම් කරන ලදී.[14] කෙසේ වෙතත්, රුතේනියානු ගොවීන් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව දිගටම කතා කළහ. එසේම, ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් රෝමයේ ආසනයට ගෙන ඒම සඳහා පෝලන්ත ජාතිකයන් විසින් බෙලාරුසියානු බයිසැන්තියානු කතෝලික පල්ලිය පිහිටුවන ලදී. බෙලාරුසියානු පල්ලිය 1595 දී බ්‍රෙස්ට් සංගමය හරහා ලතින් පල්ලිය සමඟ පූර්ණ සහයෝගීතාවයකට එළඹුණු අතර, එහි බයිසැන්තියානු පූජනීයත්වය පල්ලියේ ස්ලාවොනික් භාෂාවෙන් තබා ගත්තේය.

රුසියානු අධිරාජ්‍යය

[සංස්කරණය]
නැපෝලියන්ගේ ග්‍රෑන්ඩ් ආමි රුසියාව ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසු පසු බැස බෙරෙසිනා ගඟ තරණය කරයි (බෙලරුසියාවේ බැරිසෝ අසල)

පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව අතර එකමුතුව 1795 දී ඉම්පීරියල් රුසියාව, ප්‍රුෂියාව සහ ඔස්ට්‍රියාව විසින් පෝලන්තය තුන්වන බෙදීමත් සමඟ අවසන් විය.[15] II වන කැතරින් [16] ගේ පාලන සමයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය විසින් අත්පත් කරගත් බෙලාරුසියානු ප්‍රදේශ 1796 දී බෙලාරුසියානු ආණ්ඩුකාර (රුසියානු: Белорусское генерал-губернаторство) තුළට ඇතුළත් කරන ලද අතර I වන ලෝක යුද්ධය අතරතුර ඔවුන්ගේ වාඩිලෑම දක්වා පැවතිණි.[17]

පළමුවන නිකලස් සහ තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් යටතේ ජාතික සංස්කෘතීන් මර්දනය කරන ලද්දේ බෙලාරුසියානු ඒකීයයන්ගේ ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ආගමට නැවත පැමිණීම ඇතුළත් රුසීකරණය[18] මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද පොලොන්කරණය[19] ප්‍රතිපත්ති මගිනි. අසල පිහිටි සමෝගිටියා ප්‍රාථමික පාසල් අධ්‍යාපනයේදී සමෝගිටියානු සාක්ෂරතාවයට අවසර දෙන අතරතුර බෙලාරුසියානු භාෂාව පාසල්වල තහනම් කරන ලදී.[20]

1840 ගණන්වල රුසියානුකරණ ව්‍යාපාරයක දී, I වන නිකලස් රජයේ පාසල්වල බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම තහනම් කළේය, බෙලාරුසියානු ප්‍රකාශනවලට එරෙහිව උද්ඝෝෂනය කළේය, සහ පෝලන්ත ජාතිකයන් යටතේ කතෝලික ආගමට හැරුණු අයට ඕතඩොක්ස් ඇදහිල්ලට නැවත හැරවීමට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1863 දී, කොන්ස්ටන්ටි කලිනොව්ස්කි (කස්ටස් ලෙසද හැඳින්වේ) විසින් මෙහෙයවන ලද කැරැල්ලක් තුළ ආර්ථික හා සංස්කෘතික පීඩනය පුපුරා ගියේය. අසාර්ථක කැරැල්ලෙන් පසු, රුසියානු රජය 1864 දී බෙලාරුසියානු භාෂාවට සිරිලික් භාවිතය නැවත හඳුන්වා දුන් අතර 1905 වන තෙක් රුසියානු රජය විසින් බෙලාරුසියානු භාෂාවෙන් කිසිදු ලේඛනයක් අවසර දී නොමැත.[21]

බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුමේ සාකච්ඡා අතරතුර, බෙලාරුස් ප්‍රථම වරට 1918 මාර්තු 25 වන දින ජර්මානු වාඩිලෑම යටතේ නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරමින් බෙලාරුසියානු මහජන ජනරජය පිහිටුවන ලදී.[22][23] ඉන් ඉක්බිතිව, පෝලන්ත-සෝවියට් යුද්ධය ඇවිළුණු අතර, බෙලාරුස් භූමිය පෝලන්තය සහ සෝවියට් රුසියාව අතර බෙදී ගියේය.[24] බෙලාරුසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ රාඩා එතැන් සිට පිටුවහල් කරන ලද රජයක් ලෙස පවතී; ඇත්ත වශයෙන්ම, එය වර්තමානයේ ලොව දීර්ඝතම කාලයක් සේවය කළ පිටුවහල් රජයයි.[25]

මුල් කාලීන රාජ්‍යයන් සහ අන්තර් යුද්ධ කාලය

[සංස්කරණය]
බෙලාරුසියානු මහජන සමූහාණ්ඩුවේ පළමු රජය ("ක්‍රියාකාරීන්"), 1918 සිටගෙන, වමේ සිට දකුණට: අර්කාඩ්ස් ස්මොලිච්, ප්යෝත්‍රා ක්‍රෙචුස්කි, කස්තුස් ජෙසාවිටා, ඇන්ටන් ඔසියානික්, ලියවොන් සයාට්ස්.

"බෙලරුස්" නමින් ස්වාධීන බෙලරුසියානු රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමේ පළමු උත්සාහය බෙලරුසියානු මහජන ජනරජයයි. සැලකිය යුතු උත්සාහයන් නොතකා, රාජ්‍යය පැවතීම නතර විය, ප්‍රධාන වශයෙන් එම භූමිය පළමු ලෝක යුද්ධයේදී අධිරාජ්‍ය ජර්මානු හමුදාව සහ අධිරාජ්‍ය රුසියානු හමුදාව සහ පසුව බොල්ෂෙවික් රතු හමුදාව විසින් අඛණ්ඩව ආධිපත්‍යය දැරූ බැවිනි. එය 1918 සිට 1919 දක්වා පමණක් පැවතුන නමුත් බෙලරුසියානු රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා පූර්වාවශ්‍යතා නිර්මාණය කළේය. නම තෝරා ගැනීම බොහෝ විට පදනම් වී ඇත්තේ අලුතින් පිහිටුවන ලද රජයේ ප්‍රධාන සාමාජිකයින් බටහිර-රුසියානුවාදයේ දෘෂ්ටිවාදය කෙරෙහි අනුරූප අවධාරණයක් සහිතව සාර්වාදී විශ්ව විද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලබා ඇති බැවිනි.[26]

මධ්‍යම ලිතුවේනියා ජනරජය කෙටි කාලීන දේශපාලන ආයතනයක් වූ අතර, එය ලිතුවේනියාව ඓතිහාසික සම්මේලන රාජ්‍යයට ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීමේ අවසාන උත්සාහයයි (එය ලිතුවේනියා ඉහළ සහ ලිතුවේනියා පහළ නිර්මාණය කිරීමට ද නියමිතව තිබුණි). 1920 දී ලුක්ජන් සෙලිගොව්ස්කි යටතේ පෝලන්ත හමුදාවේ 1 වන ලිතුවේනියානු-බෙලාරුසියානු අංශයේ සොල්දාදුවන්ගේ වේදිකාගත කැරැල්ලෙන් පසුව ජනරජය නිර්මාණය විය. ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගේ ඓතිහාසික අගනුවර වන විල්නා (Lithuanian: Vilnius, පෝලන්ත: Wilno) කේන්ද්‍ර කර ගනිමින්, මාස 18 ක් තිස්සේ එය රඳා පැවති පෝලන්තය සහ එම ප්‍රදේශයට හිමිකම් කියන ලිතුවේනියාව අතර බෆර් රාජ්‍යයක් ලෙස සේවය කළේය.[27] විවිධ ප්‍රමාදයන්ගෙන් පසුව, 1922 ජනවාරි 8 වන දින මතභේදාත්මක මැතිවරණයක් පැවති අතර, එම භූමිය පෝලන්තයට ඈඳා ගන්නා ලදී. පසුව 1943 දී ලන්ඩනයේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඔහුගේ මතක සටහන් වල සෙලිගොව්ස්කි පෝලන්තය විසින් ජනරජය ඈඳා ගැනීම මෙන්ම බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දැමීමේ ප්‍රතිපත්තිය සහ පෝලන්ත මිත්‍රයා විසින් මාෂල් ජෝසෙෆ් පිල්සුඩ්ස්කිගේ සම්මේලන සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් නොසලකා හැරීම හෙළා දුටුවේය.[28]

1989 දී කුරපති වනාන්තරයේ පැවති රැස්වීමකදී (1937 සිට 1941 දක්වා කාලය තුළ බෙලාරුසියානු බුද්ධිමතුන් ඇතුළු 30,000 සිට 250,000 දක්වා පිරිසක් මහා පවිත්‍ර කිරීමේ ක්‍රියාවලියේදී NKVD විසින් ඝාතනය කරන ලදී.)

1919 ජනවාරි මාසයේදී, බොල්ෂෙවික් රුසියානු පාලනය යටතේ පැවති බෙලරුසියාවේ කොටසක් මාස දෙකක් සඳහා සමාජවාදී සෝවියට් බයිලෝරුසියා ජනරජය (SSRB) ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නමුත් පසුව ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (LSSR) සමඟ ඒකාබද්ධ වී ලිතුවේනියා සහ බෙලෝරුසියාවේ සමාජවාදී සෝවියට් ජනරජය (SSR LiB) පිහිටුවන ලද අතර අගෝස්තු වන විට එහි භූමි ප්‍රදේශවල පාලනය අහිමි විය.

1920 ජූලි මාසයේදී බයිලෝරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (BSSR) නිර්මාණය කරන ලදී.[29]

1921 දී යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු තරඟකාරී ඉඩම් පෝලන්තය සහ සෝවියට් සංගමය අතර බෙදී ගිය අතර, 1922 දී බයිලෝරුසියානු SSR සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ සංගමයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.[22][30] 1920 සහ 1930 ගණන් වලදී, සාමූහිකකරණය සහ ජාතික ආර්ථිකය සඳහා පස් අවුරුදු සැලසුම් ඇතුළුව සෝවියට් කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සාගතයට හා දේශපාලන මර්දනයට හේතු විය.[31]

නූතන බෙලාරුස් හි බටහිර කොටස දෙවන පෝලන්ත ජනරජයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනි.[32][33] ලිබරල්කරණයේ මුල් කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී පෝලන්ත රජය සහ විවිධ වඩ වඩාත් බෙදුම්වාදී ජනවාර්ගික සුළුතරයන් අතර ආතතීන් වර්ධනය වීමට පටන් ගත් අතර, බෙලාරුසියානු සුළුතරයද ඊට වෙනස් නොවීය.[34][35] ධ්‍රැවීකරණ ධාවනය රෝමන් ඩ්මොව්ස්කි විසින් මෙහෙයවන ලද පෝලන්ත ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයෙන් ආභාෂය ලබා ඇති අතර, ඔහු බෙලාරුසියානුවන්ට සහ යුක්‍රේනියානුවන්ට නිදහස් ජාතික සංවර්ධනයක් සඳහා ඇති අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය.[36] බෙලාරුසියානු සංවිධානයක් වන බෙලාරුසියානු ගොවීන්ගේ සහ කම්කරු සංගමය 1927 දී තහනම් කරන ලද අතර, පෝලන්ත රජයට එරෙහි විරෝධය රාජ්‍ය මර්දනයන්ට ලක් විය.[34][35] කෙසේ වෙතත්, (විශාල) යුක්‍රේන සුළුතරයට සාපේක්ෂව, බෙලාරුසියානුවන් දේශපාලනිකව බොහෝ අඩු දැනුවත් සහ ක්‍රියාශීලී වූ අතර, එබැවින් යුක්‍රේනියානුවන්ට වඩා අඩු මර්දනයන්ට ගොදුරු විය.[34][35] 1935 දී, පිල්සුඩ්ස්කිගේ මරණයෙන් පසු, සුළු ජාතීන් මත නව මර්දන රැල්ලක් නිකුත් කරන ලද අතර, බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි සහ බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දමන ලදී.[34][35] බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම අධෛර්යමත් කරන ලදී.[37] බෙලාරුසියානු නායකත්වය බෙරේසා කාර්ටස්කා බන්ධනාගාරයට යවන ලදී.[38]

දෙවන ලෝක යුද්ධය

[සංස්කරණය]
1941 අගෝස්තු මාසයේදී මින්ස්ක්හි ජර්මානු සොල්දාදුවන්
ඛාටින් අනුස්මරණය; දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී ජර්මානු නාසීන් වාඩිලාගෙන සිටි සෝවියට් බෙලාරුස්හි විවිධ ප්‍රදේශ 5,295 ක සිවිල් වැසියන් ඝාතනය කළහ.

1939 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරමින් සති දෙකකට පෙර ජර්මානු පෝලන්තය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසුව, සෝවියට් සංගමය නැගෙනහිර පෝලන්තය ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්තේය. බටහිර බෙලෝරුසියාවේ භූමි ප්‍රදේශ ඈඳා ගෙන බයිලෝරුසියානු SSR වෙත ඇතුළත් කරන ලදී.[39][40][41][42] සෝවියට් පාලනය යටතේ පැවති බයිලෝරුසියානු මහජන කවුන්සිලය, 1939 ඔක්තෝබර් 28 වන දින බියාලිස්ටොක්හිදී පෝලන්ත, යුක්රේනියානු, බෙලරුසියානු සහ යුදෙව් මිශ්‍රණයකින් සමන්විත ජනගහනයෙන් සමන්විත ප්‍රදේශ නිල වශයෙන් පාලනය කළේය. නාසි ජර්මනිය 1941 දී සෝවියට් සංගමය ආක්‍රමණය කළේය. බ්‍රෙස්ට් බලකොටුව ආරක්ෂා කිරීම බාබරෝසා මෙහෙයුමේ පළමු ප්‍රධාන සටන විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී වඩාත්ම පීඩාවට පත් සෝවියට් ජනරජය වූයේ බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් ය; එය 1944 දක්වා ජර්මානු ආක්‍රමණය යටතේ පැවතුනි. ජර්මානු සාමාන්‍ය සැලැස්ම ඔස්ට් විසින් ජර්මානුවන්ට නැගෙනහිරින් වැඩි ජීවන ඉඩක් ලබා දීම සඳහා බොහෝ හෝ සියලුම බෙලරුසියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම, නෙරපා හැරීම හෝ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.[43] බටහිර බෙලරුස්හි වැඩි කොටසක් 1941 දී රීච්ස්කොමිසාරියට් ඔස්ට්ලන්ඩ් හි කොටසක් බවට පත් වූ නමුත් 1943 දී ජර්මානු බලධාරීන් දේශීය සහයෝගිතාකරුවන්ට සේවාදායක රාජ්‍යයක් වන බෙලරුසියානු මධ්‍යම කවුන්සිලය පිහිටුවීමට ඉඩ දුන්නේය.[44]

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, බෙලරුස් යුදෙව්, පෝලන්ත සහ සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් ඇතුළු විවිධ ගරිල්ලා ව්‍යාපාරවල නිවහන විය. බෙලාරුසියානු පක්ෂග්‍රාහී සංයුතීන් සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගෙන් විශාල කොටසක් සෑදූ අතර,[45] නූතනයේ මෙම පාර්ශවකරුවන් බෙලාරුසියානු ජාතික අනන්‍යතාවයේ මූලික කොටසක් පිහිටුවා ඇති අතර, 1970 ගණන්වල සිට බෙලාරුස් "පක්ෂග්‍රාහී ජනරජයක්" ලෙස තමන්ව හැඳින්වීම දිගටම කරගෙන යයි.[46][47] යුද්ධයෙන් පසුව, බොහෝ හිටපු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් රජයේ තනතුරුවලට ඇතුළු වූ අතර, ඔවුන් අතර පියෝටර් මෂෙරොව් සහ කිරිල් මසුරොව් යන දෙදෙනාම බයිලෝරුසියාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පළමු ලේකම් වූහ. 1970 දශකයේ අග භාගය වන තෙක් බෙලාරුසියානු රජය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ හිටපු පාක්ෂිකයන්ගෙන් සමන්විත විය.[48] 1985 දී "Come and See" චිත්‍රපටය සහ කතුවරුන් වන ඇලෙස් ඇඩමොවිච් සහ වාසිල් බයිකාව්ගේ කෘති ඇතුළුව බෙලාරුසියානු පාක්ෂිකයන් පිළිබඳව බොහෝ මාධ්‍ය කොටස් නිර්මාණය කර ඇත.

1941-1944 දී ජර්මානු ආක්‍රමණය සහ නැගෙනහිර පෙරමුණට එරෙහි යුද්ධය බෙලාරුස් විනාශ කළේය. එම කාලය තුළ, නගර සහ නගර 290 න් 209 ක්, ජනරජයේ කර්මාන්තයෙන් 85% ක් සහ ගොඩනැගිලි මිලියනයකට වඩා විනාශ විය. යුද්ධයෙන් පසු, දේශීය වැසියන් මිලියන 2.2 ක් මිය ගොස් ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඉන් 810,000 ක් පමණ සටන්කාමීන් - සමහරු විදේශිකයන්. මෙම අගය පූර්ව යුද්ධ ජනගහනයෙන් විශ්මයජනක කාර්තුවක් නියෝජනය කළේය.[49] 1990 ගණන්වලදී සමහරු ඇස්තමේන්තුව තවත් ඉහළ නංවා, මිලියන 2.7 දක්වා ඉහළ නැංවීය.[50] හොලොකෝස්ටය අතරතුර බෙලාරුස්හි යුදෙව් ජනගහනය විනාශයට පත් වූ අතර කිසි විටෙකත් යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය.[49][51][52] 1971 වන තෙක් බෙලාරුස්හි ජනගහනය එහි පූර්ව යුද්ධ මට්ටම නැවත ලබා ගත්තේ නැත.[51] බෙලාරුස්හි ආර්ථික වශයෙන් ද දැඩි ලෙස පහර වැදී, එහි ආර්ථික සම්පත්වලින් අඩක් පමණ අහිමි විය.[49]

පශ්චාත් යුධ

[සංස්කරණය]
"ජයග්‍රාහී සමාජවාදයේ සහ සැබෑ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ ස්ටැලින්වාදී ව්‍යවස්ථාව දීර්ඝායුෂ වේවා!" යන පාඨය සහිත බෙලාරුසියානු පෝස්ටරය. (1940 දී නිකුත් කරන ලදී)

1919 දී යෝජිත කර්සන් රේඛාවට අනුකූලව, බයිලෝරුසියානු SSR සහ පෝලන්තයේ දේශසීමා නැවත ඇඳ ඇත.[17] බයිලෝරස් බටහිරට භූමිය ලබා ගත්තේය: කලින් පෝලන්ත ක්‍රෙසි.

බයිලෝරුසියානු SSR බටහිර බලපෑම්වලින් හුදකලා කිරීම සඳහා ජෝසප් ස්ටාලින් සෝවියට්කරණ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.[51] මෙම ප්‍රතිපත්තියට සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් රුසියානුවන් යවා ඔවුන් බයිලෝරුසියානු SSR රජයේ ප්‍රධාන තනතුරුවලට පත් කිරීම ඇතුළත් විය. 1953 දී ස්ටාලින් මිය ගිය පසු, නිකිටා කෘෂ්චෙව් ඔහුගේ පූර්වගාමියාගේ සංස්කෘතික ආධිපත්‍ය වැඩසටහන දිගටම කරගෙන ගියේ, "අපි සියල්ලෝම රුසියානු භාෂාව කතා කිරීමට පටන් ගන්නා තරමට, අපි කොමියුනිස්ට්වාදය ගොඩනඟමු" යනුවෙන් පවසමිනි.[51]

1953 සහ 1980 දී ස්ටාලින්ගේ මරණය අතර, බෙලාරුසියානු දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරුවේ පළමු ලේකම්වරුන් වන කිරිල් මැසුරොව් සහ පියෝටර් මාෂෙරොව් ඇතුළු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගේ හිටපු සාමාජිකයින් විසිනි.[48] මැසුරොව් සහ මෂෙරොව් බෙලරුසියාවේ වේගවත් කාර්මිකකරණය සහ සෝවියට් සංගමයේ දුප්පත්ම ජනරජවලින් එකක සිට එහි ධනවත්ම ජනරජයක් බවට පරිවර්තනය වීම අධීක්ෂණය කළහ.[53] 1986 දී, අසල්වැසි යුක්රේන එස්එස්ආර් හි දේශසීමාවෙන් කිලෝමීටර 16 ක් ඔබ්බට පිහිටි චර්නොබිල් බලාගාරයේ පිපිරීමෙන් ඇති වූ න්‍යෂ්ටික බලපෑමෙන් වැඩි කොටසක් (70%) බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් දූෂණය විය.[54][55]

1980 ගණන්වල අග භාගය වන විට, දේශපාලන ලිබරල්කරණය ජාතික පුනර්ජීවනයකට තුඩු දුන් අතර, බෙලරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ නිදහසට පක්ෂපාතී ප්‍රධාන බලවේගයක් බවට පත්විය.[56][57]

ස්වාධීනත්වය

[සංස්කරණය]
රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුසියාවේ නායකයින් 1991 දෙසැම්බර් 8 වන දින සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හරිමින් බෙලවේෂා ගිවිසුම් අත්සන් කළහ

1990 මාර්තු මාසයේදී, බයිලෝරුසියානු SSR හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ ආසන සඳහා මැතිවරණය පැවැත්විණි. බොහෝ දුරට නිදහසට පක්ෂපාතී බෙලරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ සමඟ සම්බන්ධ වූ විපක්ෂ අපේක්ෂකයින් ආසනවලින් 10% ක් පමණක් ලබා ගත්තද,[58] 1990 ජූලි 27 වන දින බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජයේ රාජ්‍ය ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීම මගින් බෙලරුස් තමන් ස්වෛරී බව ප්‍රකාශ කළේය.[59]

1991 අප්‍රේල් මාසයේදී පුළුල් පරිමාණයේ වැඩවර්ජන ඇති විය. බයිලෝරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සහාය ඇතිව, 1991 අගෝස්තු 25 වන දින රටේ නම බෙලරුස් ජනරජය ලෙස වෙනස් කරන ලදී.[60][58] බෙලාරුස්හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ සභාපති ස්ටැනිස්ලාව් ෂුෂ්කෙවිච්, 1991 දෙසැම්බර් 8 වන දින බියාලෝවීසා වනාන්තරයේදී රුසියාවේ බොරිස් යෙල්ට්සින් සහ යුක්රේනයේ ලියොනිඩ් ක්‍රව්චුක් හමුවී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීම සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ස්වාධීන රාජ්‍යයන් පිහිටුවීම විධිමත් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය.[58]

1992 ජනවාරි මාසයේදී, බෙලාරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ එම වසරේ අග භාගයේදී, නියමිත කාලයට වසර දෙකකට පෙර, පූර්ව මැතිවරණ සඳහා උද්ඝෝෂනය කළේය. එම වසරේ මැයි මාසය වන විට, ජනමත විචාරණය පැවැත්වීම සඳහා පෙත්සමක් සඳහා අත්සන් 383,000 ක් පමණ එකතු කර තිබූ අතර, එය එවකට ජනමත විචාරණයකට ඉදිරිපත් කිරීමට නීත්‍යානුකූලව අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා 23,000 ක් වැඩි විය. එසේ තිබියදීත්, ජනමත විචාරණය සඳහා දිනය තීරණය කිරීම සඳහා බෙලාරුස් ජනරජයේ උත්තරීතර කවුන්සිලයේ රැස්වීම මාස හයකින් ප්‍රමාද විය. කෙසේ වෙතත්, එවැනි සාක්ෂි නොමැති බැවින්, දැවැන්ත අක්‍රමිකතා හේතුවෙන් උත්තරීතර කවුන්සිලය පෙත්සම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. උත්තරීතර කවුන්සිලය සඳහා මැතිවරණ 1994 මාර්තු සඳහා නියම කරන ලදී. පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පිළිබඳ නව නීතියක් 1993 වන විට සම්මත කර ගැනීමට නොහැකි විය. ජනමත විචාරණය පිළිබඳ ආරවුල්, එවකට උත්තරීතර කවුන්සිලය පාලනය කළ සහ දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණවලට බොහෝ දුරට විරුද්ධ වූ බෙලාරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ බොහෝ දුරට ගතානුගතික පක්ෂයට ප්‍රතීතනය කරන ලදී, සමහර නියෝජිතයින් බෙලාරුසියානු ස්වාධීනත්වයට විරුද්ධ වූ බවට චෝදනා එල්ල විය.[61]

ලුකෂෙන්කෝ යුගය

[සංස්කරණය]
1997 බෙලාරුස් සිතියම

1994 මාර්තු මාසයේදී ජාතික ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලද අතර එහි අගමැතිගේ කාර්යයන් බෙලාරුස් ජනාධිපතිවරයාට ලබා දෙන ලදී. 1994 ජුනි 24 සහ 1994 ජූලි 10 දින පැවති ජනාධිපති ධුරය සඳහා වට දෙකක මැතිවරණයක්[62] කලින් නොදන්නා ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ ජාතික ප්‍රමුඛත්වයට පත් කළේය. පළමු වටයේදී ඔහු ඡන්දවලින් 45% ක් සහ දෙවන වටයේදී 80% ක්[58] ලබා ගනිමින් 14% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත් වියචෙස්ලාව් කෙබිච් පරාජය කළේය. නිදහසින් පසු බෙලරුස් හි පැවති පළමු සහ එකම නිදහස් මැතිවරණය මෙම මැතිවරණය විය.[63]

2000 දශකයේ බෙලරුස් සහ එහි ප්‍රාථමික ආර්ථික හවුල්කරු වන රුසියාව අතර ආර්ථික ආරවුල් කිහිපයක් ඇති විය. පළමුවැන්න 2004 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල වූ අතර, මිල එකඟ නොවීම් හේතුවෙන් රුසියානු බලශක්ති දැවැන්තයෙකු වන ගැස්ප්‍රොම් බෙලරුස් වෙත ගෑස් ආනයනය කිරීම නැවැත්වීය. 2007 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල කේන්ද්‍රගත වූයේ බෙලරුස් බෙලරුස් හරහා දිවෙන ඩ්‍රුෂ්බා නල මාර්ගයෙන් තෙල් සිප ගන්නා බවට ගැස්ප්‍රොම් විසින් කරන ලද චෝදනා මත ය. වසර දෙකකට පසු, වෙළඳ ආරවුලක් ලෙස හැඳින්වෙන කිරි යුද්ධය ආරම්භ වූයේ, රුසියාව බෙලරුසියාව අබ්කාසියාවේ සහ දකුණු ඔසෙටියාවේ ස්වාධීනත්වය පිළිගැනීමට අවශ්‍ය වූ විට සහ සිදුවීම් මාලාවක් හරහා බෙලරුස් වෙතින් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය තහනම් කිරීමට හේතු විය.

2011 දී, ලුකෂෙන්කෝගේ රජයේ මධ්‍යගත ආර්ථිකය පාලනය කිරීම හේතුවෙන් බෙලරුස් දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන් අතර, උද්ධමනය 108.7% දක්වා ළඟා විය.[64] 2011 මින්ස්ක් මෙට්‍රෝ බෝම්බ ප්‍රහාරය සිදු වූ එම කාලය තුළම පුද්ගලයින් 15 දෙනෙකු මිය ගොස් 204 දෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. දින දෙකක් ඇතුළත අත්අඩංගුවට ගත් සැකකරුවන් දෙදෙනෙකු අපරාධකරුවන් බව පාපොච්චාරණය කළ අතර 2012 දී වෙඩි තබා ඝාතනය කරන ලදී. "පැහැදිලි ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය" හෙළා දකිමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ප්‍රකාශයේ පෙර නොවූ විරූ වචන වලින් බෙලරුසියානු රජය විසින් ප්‍රසිද්ධ කරන ලද සිදුවීම්වල නිල අනුවාදය ප්‍රශ්න කරන ලදී. බෝම්බ ප්‍රහාරය පිටුපස බෙලරුසියානු රජයම සිටින බවට ඇති හැකියාව පිළිබඳව දැනුම් දෙන ලදී.[65]

ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ 1994 සිට බෙලරුස් පාලනය කර ඇත.

2020 බෙලරුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු රට පුරා මහජන විරෝධතා ඇති විය,[66] එහිදී ලුකෂෙන්කෝ හයවන වරටත් බලයට පත්වීමට උත්සාහ කළේය.[67] අසල්වැසි රටවල් වන පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළි නොගන්නා අතර ලිතුවේනියානු රජය ප්‍රධාන විපක්ෂ අපේක්ෂක ස්වියාට්ලානා සිකානූස්කායා සහ විල්නියස් හි බෙලරුසියානු විපක්ෂයේ අනෙකුත් සාමාජිකයින් සඳහා නිවසක් වෙන් කර ඇත.[68][69][70][71][72] යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය හෝ එක්සත් ජනපදය විසින් ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගෙන නොමැත.[73][74][75][76] රට තුළ පවතින විරෝධතා අතරතුර දූෂිත මැතිවරණය සහ දේශපාලන පීඩනය හේතුවෙන් යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය බෙලරුසියාවට එරෙහිව සම්බාධක පනවා ඇත.[77][78] රුසියානු යුක්රේන ආක්‍රමණයට රටේ භූමිකාව සහ සහාය දැක්වීමෙන් පසුව 2022 දී තවදුරටත් සම්බාධක පැනවීය; රුසියානු හමුදාවන්ට බෙලරුසියානු භූමියෙන් ආක්‍රමණයේ කොටසක් සිදු කිරීමට අවසර දෙන ලදී.[79][80] සම්බාධක මගින් ආයතනික කාර්යාල සහ රජයේ තනි නිලධාරීන් පමණක් නොව, රජය සතු ව්‍යවසාය කාර්මික අංශයේ සේවය කරන පෞද්ගලික පුද්ගලයින් ද ඉලක්ක කර ගන්නා ලදී.[81] නෝර්වේ සහ ජපානය බෙලරුස් ජාත්‍යන්තර සැපයුම් දාමයෙන් හුදකලා කිරීම අරමුණු කරගත් සම්බාධක තන්ත්‍රයට එක් වී ඇත. බොහෝ ප්‍රධාන බෙලරුසියානු බැංකු ද සීමාවන් යටතේ පවතී.[81]

යොමු කිරීම්

[සංස්කරණය]
  1. ↑ Shaw, Ian; Jameson, Robert (2008). A Dictionary of Archaeology. Wiley. pp. 203–204. ISBN 978-0-470-75196-1.
  2. ↑ Zaprudnik 1993, p. 7
  3. ↑ John Haywood, Historical Atlas, Ancient and Classical World (1998).
  4. ↑ Plokhy, Serhii (2006). The Origins of the Slavic Nations. Cambridge University Press. pp. 94–95. ISBN 0-521-86403-8.
  5. ↑ Robinson, Charles Henry (1917). The Conversion of Europe. Longmans, Green. pp. 491–492. ISBN 978-0-00-750296-7.
  6. ↑ NN (1914). The chronicle of Novgorod, 1016–1471. Translated by Michell, Robert; Forbes, Nevill. Introduction by C. Raymond Beazley. Text account by A.A. Shakhmatov. London, Offices of the society. p. 41.
  7. ↑ Lua දෝෂය in Module:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_publisher_location.
  8. ↑ Zaprudnik 1993, p. 27
  9. ↑ Lerski, George Jan; Aleksander Gieysztor (1996). Historical Dictionary of Poland, 966–1945. Greenwood Press. pp. 181–82. ISBN 0-313-26007-9.
  10. ↑ Nowak, Andrzej (1 January 1997). "The Russo-Polish Historical Confrontation". Sarmatian Review XVII. Rice University. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2007.
  11. ↑ Rowell, S.C. (2005). "Baltic Europe". In Jones, Michael (ed.). The New Cambridge Medieval History (Vol. 6). Cambridge University Press. p. 710. ISBN 0-521-36290-3.
  12. ↑ Lukowski, Jerzy; Zawadzki, Hubert (2001). A Concise History of Poland (1st ed.). Cambridge University Press. pp. 63–64. ISBN 978-0-521-55917-1.
  13. ↑ Riasanovsky, Nicholas V. (1999). A History of Russia (6th ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512179-7.
  14. ↑ "Belarusian": UCLA Language Materials Project සංරක්ෂණය කළ පිටපත 22 දෙසැම්බර් 2015 at the Wayback Machine, ucla.edu; accessed 4 March 2016.
  15. ↑ Scheuch, E.K.; David Sciulli (2000). Societies, Corporations and the Nation State. Brill. p. 187. ISBN 90-04-11664-8.
  16. ↑ Birgerson 2002, p. 101
  17. 1 2 Olson, Pappas & Pappas 1994, p. 95
  18. ↑ Żytko, Russian policy ..., p. 551.
  19. ↑ (රුසියානු බසින්) Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа (Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda), Pravoslavie portal
  20. ↑ Иван Петрович Корнилов (1908). Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху (රුසියානු බසින්). Тип. А.С. Суворина.
  21. ↑ D. Marples (1996). Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Palgrave Macmillan UK. p. 26. ISBN 978-0-230-37831-5.
  22. 1 2 Birgerson 2002, pp. 105–106
  23. ↑ Ioffe, Grigory (2008). Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark. Rowman & Littlefield Publishers, Inc. p. 57. ISBN 978-0-7425-5558-7.
  24. ↑ Timothy Snyder (2002). The Reconstruction of Nations. Yale University Press. p. 282. ISBN 978-0-300-12841-3.
  25. ↑ "Europe's Last Dictatorship Is Opposed by the Oldest Exiled Government in the World". 26 January 2016.
  26. ↑ Vitali Silitski, Jr.; Jan Zaprudnik (7 April 2010). The A to Z of Belarus. Scarecrow Press. pp. 308–. ISBN 978-1-4617-3174-0.
  27. ↑ Rauch, Georg von (1974). "The Early Stages of Independence". In Gerald Onn (ed.). The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40. C. Hurst & Co. pp. 100–102. ISBN 0-903983-00-1.
  28. ↑ Żeligowski, Lucjan (1943). Zapomniane prawdy (PDF) (පෝලන්ත බසින්). F. Mildner & Sons. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  29. ↑ Ioffe, Grigorij Viktorovič; Silitski, Vitali (2018). Historical dictionary of Belarus (3rd ed.). Lanham (Md.): Rowman & Littlefield. p. 282. ISBN 978-1-5381-1706-4.
  30. ↑ Marples, David (1999). Belarus: A Denationalized Nation. Routledge. p. 5. ISBN 90-5702-343-1.
  31. ↑ "Belarus history". Official website of the Republic of Belarus. සම්ප්‍රවේශය 17 March 2017.
  32. ↑ Sorge, Arndt (2005). The global and the local: understanding the dialectics of business systems. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-153534-5.
  33. ↑ Nick Baron; Peter Gatrell (2004). "War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924". Homelands. Anthem Press. p. 19. ISBN 978-1-84331-385-4. සම්ප්‍රවේශය 18 September 2015.
  34. 1 2 3 4 Norman Davies, God's Playground (Polish edition), second tome, pp. 512–513
  35. 1 2 3 4 "Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941)" [Polish–Belarusian relations under Soviet occupation (1939–1941)]. 23 June 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  36. ↑ Mironowicz, Eugeniusz (2007). Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp [Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego] (පෝලන්ත බසින්). Wydawn. Uniwersyteckie Trans Humana. pp. 4–5. ISBN 978-83-89190-87-1.
  37. ↑ Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.
  38. ↑ Lubachko, Ivan (1972). Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957. University Press of Kentucky. p. 137.
  39. ↑ Abdelal, Rawi (2001). National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective. Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-3879-0.
  40. ↑ Taylor & Francis Group (2004). Europa World Year, Book 1. Europa publications. ISBN 978-1-85743-254-1.
  41. ↑
    • Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940.
    • Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939.
    • Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с.
    • Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474
  42. ↑ Andrew Wilson (2011). Belarus: The Last European Dictatorship. Yale University Press. ISBN 978-0-300-13435-3.
  43. ↑ Snyder, Timothy (2010). Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin. Basic Books. p. 160. ISBN 0-465-00239-0
  44. ↑ (German) Dallin, Alexander (1958). Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik, pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.
  45. ↑ Exeler, Franziska. "What Did You Do during the War?: Personal Responses to the Aftermath of Nazi Occupation". Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History: 807 – via ResearchGate.
  46. ↑ Ioffe, Grigory (6 February 2015). "The Partisan Movements in Belarus During World War II (Part Two)". Jamestown Foundation. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2023.
  47. ↑ Chernyshova, Natalya (15 June 2022). "Belarus". Seventeen Moments in Soviet History. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2023.
  48. 1 2 Ioffe, Grigory (December 2003). "Understanding Belarus: Belarusian Identity". Europe-Asia Studies. 55 (8): 1259. doi:10.1080/0966813032000141105. ISSN 0966-8136. JSTOR 3594506. S2CID 143667635.
  49. 1 2 3 Axell, Albert (2002). Russia's Heroes, 1941–45. Carroll & Graf Publishers. p. 247. ISBN 0-7867-1011-X.
  50. ↑ Andrew Wilson (2011). Belarus: The Last European Dictatorship. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-13435-3.
  51. 1 2 3 4 Fedor, Helen (1995). "Belarus – Stalin and Russification". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2006.
  52. ↑ "Потери гражданского населения". function.mil.ru. සම්ප්‍රවේශය 28 August 2019.
  53. ↑ Wilson, Andrew (2011). Belarus: The Last European Dictatorship (New ed.). New Haven, London: Yale University Press. pp. 237–239. ISBN 978-0-300-25921-6.
  54. ↑ Fedor, Helen (1995). "Belarus- Perestroika". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2007.
  55. ↑ "Belarus: Five things you may not know about the country". BBC News. 11 August 2020. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2020.
  56. ↑ "Post-Soviet Belarus: A Timeline". rferl.org. 24 February 2006.
  57. ↑ "Belarus profile – Timeline". BBC News. 20 August 2018.
  58. 1 2 3 4 Fedor, Helen (1995). "Belarus – Prelude to Independence". Belarus: A Country Study. Library of Congress. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2007.
  59. ↑ "History, Belarus". Belarus.by. 2 April 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 April 2021.
  60. ↑ "Belarus". The World Factbook. Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 4 March 2016. (Archived 2016 edition)
  61. ↑ Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States 1997 (3 ed.). Europa Publications Limited. November 1996. p. 181. ISBN 1-85743-025-5.
  62. ↑ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික <ref> ටැගය; Factbook නමැති ආශ්‍රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි
  63. ↑ Profile: Europe's last dictator? BBC News, 10 September 2001
  64. ↑ Andrew E. Kramer (11 May 2011). "Belarus Economic Crisis Deepens as Currency Plunges". The New York Times.
  65. ↑ "Security Council Press Statement on Minsk Bombing | Meetings Coverage and Press Releases". www.un.org.
  66. ↑ "Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin". Foreign Policy. 19 August 2020.
  67. ↑ "Protests in Belarus continue despite challenger's departure". Associated Press. 11 August 2020.
  68. ↑ "Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya". Euronews. 5 March 2021. සම්ප්‍රවේශය 13 April 2021.
  69. ↑ "Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya". Deutsche Welle. සම්ප්‍රවේශය 13 April 2021.
  70. ↑ "Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management". Voice of Belarus. 7 January 2021. සම්ප්‍රවේශය 13 April 2021.
  71. ↑ "Belarus protests: Why Poland is backing the opposition". BBC News. 10 September 2020.
  72. ↑ "Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed". Associated Press. 9 September 2020.
  73. ↑ "El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him"". eeas.europa.eu. 24 August 2020.
  74. ↑ Dave Lawler, "U.S. no longer recognizes Lukashenko as the legitimate president of Belarus" සංරක්ෂණය කළ පිටපත 21 දෙසැම්බර් 2021 at the Wayback Machine, Axios. 24 September 2020.
  75. ↑ "Belarus election: UK refuses to recognise the result and demands international investigation into 'grisly repression' of protests". The Independent. London. 17 August 2020.
  76. ↑ "Canada denounces Lukashenko's inauguration in Belarus, preparing sanctions over human rights violations". CBC News. 24 September 2020.
  77. ↑ "U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action". The Wall Street Journal. New York. 24 August 2020.
  78. ↑ Ljunggren, Josh Smith (29 September 2020). "Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko". Reuters.
  79. ↑ "Ukraine conflict: UK sanctions Belarus for role in Russian invasion". BBC News. 1 March 2022. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2022.
  80. ↑ Guarascio, Francesco (2 March 2022). "EU bans 70% of Belarus exports to bloc with new sanctions over Ukraine invasion". Reuters. සම්ප්‍රවේශය 29 March 2022.
  81. 1 2 Ferris, Emily (12 January 2023). "Could Russia's Reliance on Belarus be its Soft Underbelly?" (PDF). The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=බෙලරුස්_හි_ඉතිහාසය&oldid=769358" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි