පැපුවා නවගිනියාවේ භූගෝලය
පැපුවා නවගිනියාව වර්ග කිලෝමීටර් 462,840 ක (වර්ග සැතපුම් 178,704) විශාල භූමි ප්රදේශයක් පුරා විහිදී ඇති අතර, එයට විශාල ප්රධාන භූමියක් සහ දූපත් රාශියක් ඇතුළත් වේ. මෙම රට සමකයට දකුණින් පිහිටා ඇති අතර, ඉන්දුනීසියාව සමඟ ගොඩබිම් මායිමක් ද, ඕස්ට්රේලියාව, සොලමන් දූපත් සහ මයික්රොනීසියා ෆෙඩරල් ජනපද සමඟ සාගර මායිම් ද බෙදා ගනී.[1]:1[2]:254 නවගිනියා දූපත මැලේ දූපත් සමූහයේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටා ඇත.[3]:147 මෙම රට ඕස්ට්රේලියාවේ කේප් යෝක් අර්ධද්වීපයෙන් නොගැඹුරු ටෝරස් සමුද්ර සන්ධියෙන් වෙන් වී ඇත. මෙම සමුද්ර සන්ධියට බටහිරින් නොගැඹුරු අරෆුරා මුහුද පිහිටා ඇති අතර, එහි නැගෙනහිරින් වඩාත් ගැඹුරු කොරල් මුහුද පිහිටා ඇත.[3]:147[4]:26, 28 පැපුවා බොක්ක දකුණු වෙරළ තීරයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් ආවරණය කරන අතර,[3]:148 සොලමන් මුහුද ප්රධාන භූමියට නැගෙනහිරින් පිහිටා ඇත.[5]:11
සමස්ත වෙරළ තීරයේ දිග කිලෝමීටර් 10,000 (සැතපුම් 6,200) ඉක්මවන අතර, රටට වර්ග කිලෝමීටර් 2,396,575 (වර්ග සැතපුම් 925,323) ක විශේෂිත ආර්ථික කලාපයක් ඇත. [6]:1[7][8] රටට කාල කලාප දෙකක් ඇත, එනම් බෝගන්විල් ස්වයං පාලන කලාපය රටේ සෙසු ප්රදේශවලට වඩා පැයක් ඉදිරියෙන් සිටී.[5]:11
නවගිනියාවේ භූ විද්යාත්මක ඉතිහාසය සංකීර්ණ ය.[4]:23 එය උතුරට ගමන් කරන ඉන්දු-ඕස්ට්රේලියානු භූ තලයේ බටහිරට ගමන් කරන පැසිෆික් භූ තලය හමුවන ස්ථානයේ පිහිටා ඇත. මෙය ප්රධාන භූමියේ සහ එහි දූපත්වල ඉහළ විචල්ය භූගෝලීය පිහිටීමට හේතු වී ඇත. භූ තල චලනය ද රටේ සක්රීය ගිනි කඳු සහ නිතර භූමිකම්පා ඇති වීමට හේතුවයි.[9]:3 මෙම රට පැසිෆික් ගිනි වළල්ලේ පිහිටා ඇති අතර, එහි ක්රියාකාරී ගිනි කඳු 14 ක් සහ නිද්රාශීලී ගිනි කඳු 22 ක් ඇත.[5]:12 කඳුකර කලාපයට දකුණින් ඇති ප්රදේශය ඕස්ට්රේලියානු ක්රේටෝනයේ කොටසක් වන අතර, උතුරට ඇති භූමියෙන් වැඩි ප්රමාණයක් ඇක්රීටඩ් භූමි ප්රදේශයකි.[9]:3[10]:286 ප්රධාන භූමිය සහ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහය සහ බෝගන්විල් වැනි ප්රධාන දූපත් සමූහයන් විශාල කඳු වලින් ආධිපත්යය දරයි.[1]:1 සමස්තයක් ලෙස, කඳු රටේ 72% ක් ආවරණය කරයි. ඉතිරි ප්රදේශවලින් 15% ක් තැනිතලා වන අතර 11% ක් වගුරු බිම් වේ.[9]:9 විශාල දූපත් හතරක් (බෝගන්විල්, මැනස්, නිව් බ්රිතාන්යය සහ නිව් අයර්ලන්තය) සහ ඊට වඩා කුඩා දූපත් 600 කට අධික සංඛ්යාවක් ඇත. කුඩා දූපත්වල ද බොහෝ විට බෑවුම් සහිත කඳු සහ කුඩා වෙරළබඩ ප්රදේශ ඇත.[11]:1[12]
.jpg)
නවගිනියා කඳුකරය, පැපුවා නවගිනියාවේ ගිනිකොනදිග කෙළවරේ පිහිටි මිල්න් බොක්කෙහි සිට ඉන්දුනීසියානු නවගිනියාවේ බටහිර කෙළවර දක්වා දිවෙන කඳු වැටි වැටියක් තුළ පිහිටා ඇත. මෙම කඳු අතරින්, මීටර් 4,509ක් (අඩි 14,793) උස විල්හෙල්ම් කන්ද රටේ උසම ස්ථානය වේ. මෙම කඳු අතර විවිධ භූ විද්යාත්මක ඉතිහාසයක් සහිත බෑවුම් සහිත නිම්න පිහිටා ඇත. කඳුකරය ලෙස හඳුන්වන ජනාකීර්ණ කලාපයේ, වයඹ සහ ගිනිකොන දෙසින් ඇති කඳු වලට වඩා කෙටි කඳු ඇති අතර, කඳු අතර සාපේක්ෂව පැතලි ප්රදේශ ද ඇතුළත් වේ.[9]:4
මධ්යම කඳු පටියට උතුරින්, විශාල පහත් බිම් ප්රදේශයකට බටහිරින් සෙපික් ගඟ සහ නැගෙනහිරින් රාමු සහ මාක්හැම් ගංගා ගලා බසී. මෙම පහත් බිම් ප්රදේශය ප්රධාන භූමියට නැගෙනහිරින් ඇති මුහුද දක්වා විහිදෙන අතර, නිව් බ්රිතාන්ය අගල සාදයි. වයඹ දිග වෙරළ තීරයේ බෙවානි කඳු, ටොරිසෙලි කඳු වැටිය සහ ඇලෙක්සැන්ඩර් කුමරුගේ කඳු පිහිටා ඇති අතර, ඒවා සෙපික් ගඟ මගින් තවදුරටත් නැගෙනහිරින් ඇති ඇඩෙල්බර්ට් කඳු වැටියෙන් වෙන් කරයි. මෙයට නැගෙනහිරින්, හුවොන් අර්ධද්වීපයේ ෆිනිස්ටෙරේ කඳු වැටිය සහ සාරුවාගෙඩ් කඳු වැටිය ඇත. මෙම උතුරු වෙරළ තීරයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් උස් වූ පැරණි මුහුදු පතුලකින් සමන්විත වන අතර, ප්රදේශය භූගෝලීය වශයෙන් තවමත් සක්රීය වන අතර භූමිකම්පා සහ නායයෑම්වලට ගොදුරු වේ.[9]:8 සෙපික් ගඟට බටහිරින් උතුරු වෙරළ තීරය මුහුදට බෙහෙවින් විවෘතව පවතින අතර, පිටත දූපත් හෝ දියකඩ නොමැත. සිසානෝ කලපුව එහි ඇති එකම ආරක්ෂිත බොක්කයි.[13]:253 කෙසේ වෙතත්, සෙපික් ගඟ එහි දිගෙන් අඩක් පමණ යාත්රා කළ හැකි ය.[3]:148
සෙපික්-රාමු ගංගා පද්ධතිය ප්රධාන භූමියේ උතුර පුරා විහිදී ඇති අතර, ෆ්ලයි ගඟ දකුණට ගලා යයි. ගංගා දෙකම පහත් බිම් සහ වගුරු බිම් වලින් වට වී ඇත.[1]:1 මේවා ප්රධාන භූමියේ ප්රධාන ජල පෝෂක ද්රෝණි නවයෙන් දෙකක් සාදයි. අනෙකුත් ප්රධාන ද්රෝණි දෙක පුරාරි සහ මාක්හැම් ගංගා වටා පිහිටා ඇත. මෙම භූමිය තුළ විල් 5,000 කට වඩා ඇත. මේ අතරින්, හෙක්ටයාර 1,000 ඉක්මවන විල් 22 ක් පමණක් ඇති අතර, විශාලතම විල වන්නේ හෙක්ටයාර 64,700 ක් වූ ලේක් මරේ ය.[1]:4
පැපුවා නවගිනියාවේ භූ විද්යාත්මකව ස්ථායී එකම කොටස වන්නේ නිරිතදිග පහත්බිම් වන අතර, ඒවා විශාලතම අඛණ්ඩ පහත්බිම් ප්රදේශය සාදයි.[9]:3 මෙම ප්රදේශයේ ගංවතුර තැනිතලා සහ වගුරු බිම් රාශියක් ඇත.[11]:1 මෙම තැනිතලාවලට උතුරින් බොසවි ගිනි කන්ද පිහිටා ඇති අතර, වෙරළබඩ ප්රදේශ තරමක් කඳු සහිතය. මෙම ප්රදේශය සහ අභ්යන්තර කඳුකරය අතර බාධකයක් ලෙස උස් වූ දකුණු අතිනූවල් කඳු පිහිටා ඇත.[9]:4 මධ්යම කඳුකරයෙන් ආරම්භ වන ෆ්ලයි ගඟ එහි දිගෙන් වැඩි ප්රමාණයක් යාත්රා කළ හැකිය.[3]:148
නැගෙනහිරින් පිහිටි පැපුවා අර්ධද්වීපය (බෝගයේ "වලිගය" ලෙස ද හැඳින්වේ)[9]:4[4]:25 එහි උතුරු පැත්තේ ලැමින්ටන් ගිනි කන්ද සහ හයිඩ්රොග්රැෆර්ස් කඳු වැටිය අඩංගු වේ. තවදුරටත් නැගෙනහිරින්, කේප් නෙල්සන් අවට ප්රදේශයේ වික්ටරි කන්ද සහ ට්රැෆල්ගර් කන්ද ඇතුළුව තවත් ගිනි කඳු ඇත.[9]:8 එහි මධ්යයේ ඕවන් ස්ටැන්ලි කඳු වැටිය විහිදේ.[3]:148 එහි මිල්න් බොක්ක, ගුඩෙනෆ් බොක්ක, කොලින්වුඩ් බොක්ක සහ හුවොන් බොක්ක වැනි ආරක්ෂිත බොක්ක ගණනාවක් ඇත.[3]:148 ගිනිකොනදිගට ඔබ්බෙන් ඇති කුඩා දූපත් (ඩී’එන්ත්රේකාස්ටෝ දූපත්, ට්රෝබ්රියන්ඩ් දූපත්, වුඩ්ලර්ක් දූපත සහ ලුයිසියාඩ් දූපත් සමූහය) මුළු වර්ග ප්රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 7,000කට වඩා මදක් වැඩිය.[3]:152–153
ප්රධාන භූමියේ ඊසානදිගට ඔබ්බෙන් ඇති ප්රධාන දූපත් ප්රධාන චාප දෙකක් දිගේ සෑදී ඇත. එකක් ප්රධාන භූමියට ආසන්නව ඇති කුඩා දූපත් සහ නිව් බ්රිතාන්යය නම් විශාල දූපත ඇතුළත් වේ. නිව් බ්රිතාන්යය ප්රධාන වශයෙන් ගිනිකඳු නොවන නමුත්, එහි උතුරේ සහ විශේෂයෙන් රබාවුල් අවට ගැසල් අර්ධද්වීපයේ ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් සාරවත් පස නිර්මාණය කර ඇත. අනෙක් දූපත් චාපය මැනස් දූපත, නිව් හැනෝවර්, නිව් අයර්ලන්තය සහ බෝගන්විල් සම්බන්ධ කරයි. බෝගන්විල්හි විශාල ගිනි කඳු තුනක් ඇත.[9]:6, 8–9 මෙම දූපත් වල සම්පූර්ණ වර්ග ප්රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 68,000 ක් පමණ වේ.[3]:153
පෝට් මෝර්ස්බි අගනුවර දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර, ලා නගරය උතුරු වෙරළ තීරයේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටා ඇත.[3]:152 රටේ 2% ක් පමණක් නිතිපතා වගා කෙරේ.[1]:2 මෙම රට භූමිකම්පා, සුනාමි, ගිනිකඳු පිපිරීම්, ගංවතුර, නායයෑම් සහ නියඟ අවදානම් වලට ලක් වේ.[5]:12[14]:169 දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යමින් පවතී. කාටරෙට් දූපත් වැනි බෝගන්විල්හි සමහර ප්රදේශවලින් ජනතාවට ඉක්මනින් ඉවත් වීමට සිදුවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[14]:169
රට නිවර්තන කලාපයේ පිහිටා ඇත,[9]:9 සහ වඩාත් නිශ්චිතවම නිවර්තන උණුසුම් තටාකය තුළ,[11]:2 සාගර ප්රදේශයක් වන අතර එහි මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය සහ උෂ්ණත්වය වසර පුරා 200 °C (82 °F) දක්වා පහත වැටේ.[15] සමස්ත දේශගුණය සාමාන්යයෙන් නිවර්තන වේ, නමුත් එය ඉතා විචල්ය භූගෝලීය පිහිටීම නිසා දේශීයව වෙනස් වේ.[1]:1 වෙරළබඩ ප්රදේශවල සාමාන්ය උපරිම උෂ්ණත්වය 32 °C (90 °F) පමණ වන අතර අභ්යන්තර උස්බිම් වල සාමාන්ය උෂ්ණත්වය 26 °C (79 °F) සහ ඉතා කඳුකර ප්රදේශ 18 °C (64 °F) වේ.[11]:2 වෙරළබඩ ප්රදේශවල සාමාන්ය අවම උෂ්ණත්වය 23 °C (73 °F) වේ. මීටර් 2,100 (අඩි 6,900) ට වැඩි උස්බිම් වල, රාත්රී තුහින බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, සෘතු කාලය කුමක් වුවත්, දිවා කාලයේ උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 22 °C (72 °F) ඉක්මවයි.[16] උෂ්ණත්වය දළ වශයෙන් උන්නතාංශය සමඟ සහසම්බන්ධ වේ.[17]:13
පවතින සුළං සාමාන්යයෙන් මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා ගිනිකොන දෙසින් සහ දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා වයඹ දෙසින් හමයි. මෙය සමස්ත වැසි රටා මෙහෙයවයි, කෙසේ වෙතත් විශාල කඳු සහ රළු භූමි ප්රදේශය දේශීය කාලගුණික තත්ත්වයන් සහ වාර්ෂික වර්ෂාපතනයේ පුළුල් වෙනස්කම් ඇති කරයි. පෝර්ට් මෝර්ස්බි අවට ප්රදේශය වැසි සෙවනැල්ලක පිහිටා ඇති අතර වසරකට මිලිමීටර 1,000 (අඟල් 39) ට වඩා අඩුවෙන් ලැබෙන අතර සමහර උස්බිම් ප්රදේශවලට මිලිමීටර 8,000 (අඟල් 310) ට වඩා ලැබේ. පහත් බිම් ආර්ද්රතාවය සාමාන්යයෙන් 80%,[1]:1[11]:3 පමණ වන අතර වලාකුළු ආවරණය ඉතා සුලභ වේ. සමහර ප්රදේශවල වර්ෂාව ඉතා සෘතුමය වන අතර මැයි සිට නොවැම්බර් දක්වා වියළි කාලයක් පවතින අතර අනෙක් ප්රදේශවල එය වඩාත් නිතිපතා වේ. වැඩිම වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන කාලය ස්ථානය අනුව වෙනස් වේ.[9]:10 අන්තර් නිවර්තන අභිසාරී කලාපය, දකුණු පැසිෆික් අභිසාරී කලාපය, එල් නිනෝ–දක්ෂිණ දෝලනය සහ මෝසම් සෘතු විවිධ ප්රදේශවලට බලපායි.[5]:12[11]:2 දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා තෙත් සමයේදී සුළි සුළං ඉඳහිට රටට බලපායි.[11]:2 පැපුවා අර්ධද්වීපයේ දේශගුණය බටහිරට වෙරළබඩ ප්රදේශවලට සාපේක්ෂව සාපේක්ෂව මෘදුයි.[3]:149
ජෛව විවිධත්වය
[සංස්කරණය]
පැපුවා නවගිනියාව යනු මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටක් වන අතර, දන්නා ජීවී විශේෂවලින් ආසන්න වශයෙන් 5% ක් අඩංගු වන අතර,[6]:1 ඉන් තුනෙන් එකක් වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ.[11]:2 එය දන්නා ක්ෂීරපායී විවිධත්වයෙන් 4.5% ක් සහ සමහර විට සනාල ශාක විශේෂ 30,000 ක් පමණ අඩංගු වේ.[5]:11 නවගිනියාවේ වනාන්තර ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම යාබද වැසි වනාන්තර ප්රදේශය සාදයි. මෙම විශාල වනාන්තර ප්රදේශය පොහොසත් ජෛව විවිධත්වයක් අඩංගු වන අතර ගෝලීය දේශගුණයේ ස්ථාවරත්වයට දායක වේ.[17]:9 වෘක්ෂලතාදිය උන්නතාංශය අනුව, පහත් බිම්, පහළ කඳුකරය, ඉහළ කඳුකරය සහ ඇල්පයින් ශාක ප්රජාවන් ලෙස පුළුල් ලෙස බෙදිය හැකිය.[11]:2[17]:10 මෙම වනාන්තර බොහෝ ප්රජාවන්ට පරිසරයෙන් ලබාගත් ආහාර, ස්වාභාවික සම්පත් සහ අනෙකුත් ප්රතිලාභ අඛණ්ඩව සපයයි.[17]:9 සංකීර්ණ භූ විද්යාව සහ උෂ්ණත්වය, වර්ෂාපතනය සහ උන්නතාංශයේ සැලකිය යුතු දේශීය වෙනස්කම් නිසා රට තුළ පුළුල් ලෙස වෙනස් වන ක්ෂුද්ර ක්ලයිමේට් සහ අද්විතීය ශාක හා සත්ව ප්රජාවන්ට සත්කාරකත්වය සපයන හුදකලා වාසස්ථාන රාශියක් ඇත.[17]:10–11 මෙම දේශීය ජෛව විවිධත්වය වෙරළබඩ ප්රදේශ, කඳුකර ප්රදේශ සහ විවිධ දූපත් කණ්ඩායම් වැනි පුළුල් වර්ගීකරණයන්ට වර්ග කළ හැකිය.[17]:12
ආසියාවේ සහ ඕස්ට්රේලියාවේ වෘක්ෂලතාදිය මගින් බලපෑමට ලක් වූ විවිධ ශාක විවිධත්වයක් රට තුළ දක්නට ලැබෙන අතර, රටේ රළු භූ විෂමතාවය සහ සුවිශේෂී දේශීය දේශගුණය අනුව තවදුරටත් වෙනස් වේ. මිනිස් පැවැත්මෙන් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ ප්රදේශවල, ඉම්පෙරාටා සහ තෙමේඩා තෘණ බිම් නිර්මාණය වී ඇත.[9]:10 එළි පෙහෙළි කරන ලද ප්රදේශවල ද උක් තණකොළ ද, උස්බිම් වල මිස්කන්තස් විශේෂ සහ පහත් බිම් වල සැකරම් විශේෂ ද වර්ධනය වේ. එවැනි තණකොළ බොහෝ විට වසර 10 සිට 15 දක්වා කාලයක් පුරන් වීමට ඉඩ ඇති ස්ථානවල වර්ධනය වේ.[9]:10–14 වෙරළ තීරයේ කඩොලාන වර්ග කිලෝමීටර 4,800 ක් (වර්ග සැතපුම් 1,900) පමණ විහිදේ.[6]:1 රට මැලේසියා ජෛව භූගෝලීය ප්රදේශයේ කොටසක් වන අතර, එහි ශාක විශේෂ ඕස්ට්රේලියාවට වඩා නැගෙනහිර ආසියාවේ ශාක විශේෂවලට සමාන වේ, නමුත් ව්යතිරේක පවතී, විශේෂයෙන් ඉහළ උන්නතාංශවල.[17]:10 බෝගන්විල් දූපත් සමූහය ජෛව භූගෝලීය වශයෙන් සොලමන් දූපත් දූපත් දූපත් සමූහයේ ඉතිරි කොටසට සමීපව සම්බන්ධ වන අතර එය රටේ සෙසු ප්රදේශවලට වඩා වෙනස් වේ.[4]:23
_(32818496397).jpg)
වැසි වනාන්තරය තුළ, ඕකිඩ් විශේෂ 2,000 කට අධික සංඛ්යාවක් සහ මීවන විශේෂ 2,000 ක් පමණ ඇත.[17]:10 රට තුළ කෘමීන් විශේෂ 150,000 ක්, පක්ෂීන් 813 ක්, මිරිදිය මත්ස්යයන් 314 ක්, උභයජීවීන් 352 ක්, උරගයින් 335 ක් සහ භූමිෂ්ඨ ක්ෂීරපායින් 298 ක් සිටින බව සැලකේ.[11]:2 ලේඛනගත නොකළ ශාක හා සත්ව විශේෂ රාශියක් ඇති බව විශ්වාස කෙරේ,[18] නව විශේෂ නිතිපතා විස්තර කෙරේ.[5]:11 රටේ බටහිර අභ්යන්තරය විශේෂයෙන් දුර්වල ලෙස පර්යේෂණ කර ඇත, නමුත් පාරාදීසයේ කුරුල්ලන් සහ බවර්බර්ඩ් වැනි සමහර කණ්ඩායම් හොඳින් දන්නා කරුණකි.[10]:286 සමහර ප්රදේශවල ඇතැම් වර්ගවල සතුන් විශේෂ විශාල සංඛ්යාවක් ඇත. මධ්යම කඳුකර කොඳු ඇට පෙළට උතුරින් කෘමීන් සහ කටුස්සන් විවිධත්වය ඉහළ ය. ෆ්ලයි පහත්බිම් වැනි කඳුකර කොඳු ඇට පෙළට දකුණින් පිහිටි ප්රදේශවල අඟහරු, සර්ප සහ මිරිදිය මත්ස්ය විවිධත්වය ඉහළම වේ. ගෙම්බන් විවිධත්වය සාමාන්යයෙන් ඉහළම මට්ටමක පවතින්නේ ප්රධාන භූමියේ සහ බුගන්විල් හි කඳුකර ප්රදේශවල ය (ව්යතිරේකයක් ලෙස ඉතා විවිධාකාර හුආන් අර්ධද්වීපය).[10]:287–290
බොහෝ සතුන් ඕස්ට්රේලියාවේ විශේෂවලට සමාන වර්ගීකරණ කණ්ඩායම්වල කොටසකි.[19][20] ඊසාන දෙසින් පිහිටි විශාල දූපත් කිසි විටෙකත් නවගිනියාවට හෝ වෙනත් විශාල භූමි ස්කන්ධයකට සම්බන්ධ වී නොමැත. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ඔවුන්ට තමන්ගේම ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ ඇත;[4]:26 ප්රධාන භූමියේ බොහෝ විශේෂ ඇති කණ්ඩායම් වලට දූපත් වල ස්වල්පයක් හෝ කිසිවක් නොතිබිය හැකි අතර, පාරාදීස පක්ෂීන්, බෝවර් කුරුල්ලන් සහ ඒකපාර්ශ්වික කණ්ඩායම් වැනි සුප්රසිද්ධ ප්රධාන භූමි කණ්ඩායම් මෙම දූපත් වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම නොපවතී. දූපත් වලට පලතුරු වවුලන් සහ සමහර ගෙම්බන් කණ්ඩායම් වැනි ඔවුන්ගේම සැලකිය යුතු ආවේණික සතුන් ඇත. විවිධ දූපත් කණ්ඩායම්වල විවිධ සත්ව කණ්ඩායම් පැවතීමට හෝ නොපැවතීමට හේතුව හොඳින් වටහාගෙන නොමැත.[10]:290–291 එය භූ විද්යාත්මක ඉතිහාසයේ මෙන්ම විසිරීමේ නිෂ්පාදනයක් විය හැකිය.[21] හුආන් අර්ධද්වීපය සහ නිව් බ්රිතාන්යය අතර පිහිටා ඇති දූපත් යම් සංක්රමණයකට මාර්ගයක් සපයයි. ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි කුඩා දූපත් අතීතයේ දී ප්රධාන භූමියට සම්බන්ධ වී ඇති අතර ඒ හා සමාන වන ජීවීන් ද ඇත.[4]:26 පැපුවා නවගිනියාව අවම වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 13,840 (වර්ග සැතපුම් 5,340) කොරල් පර වලින් වටවී ඇත, නමුත් තවත් සිතියම්ගත කර නොමැති විය හැක. මෙම ගල්පර ජෛව විවිධත්වයෙන් යුත් කොරල් ත්රිකෝණයේ කොටසක් වේ.[6]:1
1972 සහ 2002 අතර කාලය තුළ පැපුවා නවගිනියාවේ වැසි වනාන්තරවලින් හතරෙන් එකක් පමණ හානි වී හෝ විනාශ වී ඇති අතර, 15% ක් පමණ සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කර ඇත.[17]:9[22] වනාන්තරවලින් හතරෙන් එකක් දක්වා ද්විතියික වනාන්තර වන අතර, අතීතයේ වගා කරන ලද ප්රදේශ ආවරණය කරයි. මෙම ප්රදේශවල, වගා චක්රවලට වසර 50 ක් තරම් දිගු පුරන් කාලයක් ඇතුළත් විය හැකිය. එළිපෙහෙළි කිරීම වනාන්තර ප්රදේශයෙන් ඉතා කුඩා ප්රමාණයක් සැවානා බවට පත් කර ඇත.[9]:14
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- 1 2 3 4 5 6 7 "Papua New Guinea" (PDF). Secretariat of the Pacific Regional Environment Programme. 2011. සම්ප්රවේශය 28 May 2025.
- ↑ R.J. May (May 2004). "12. Challenging the State". State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years. ANU Press. doi:10.22459/SSPNG.05.2004. ISBN 9781920942052.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gordon L. Rottman (2001). World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study. Bloomsbury Publishing USA. ISBN 9780313075582.
- 1 2 3 4 5 6 Mark O'Shea; Simon Maddock (2023). "Serpents of Paradise". Islands and Snakes: Diversity and Conservation, Volume 2. Oxford University Press. ISBN 9780197641521.
- 1 2 3 4 5 6 7 Oliver Cornock (2020). The Report: Papua New Guinea 2020. Oxford Business Group. ISBN 9781912518562.
- 1 2 3 4 Emre Turak; Lyndon DeVantier; Robert Szava-Kovats; Jon Brodie (July 2021). "Impacts of coastal land use change in the wet tropics on nearshore coral reefs: Case studies from Papua New Guinea". Marine Pollution Bulletin. 168 112445. Bibcode:2021MarPB.16812445T. doi:10.1016/j.marpolbul.2021.112445. PMID 33991988.
- ↑ "Papua New Guinea". University of British Columbia. සම්ප්රවේශය 31 May 2025.
- ↑ "Papua New Guinea · MRGID 8324". Flanders Marine Institute. සම්ප්රවේශය 31 May 2025.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Bryant Allen (1983). "Human geography of Papua New Guinea". Journal of Human Evolution. 12 (1): 3–23. Bibcode:1983JHumE..12....3A. doi:10.1016/s0047-2484(83)80010-4.
- 1 2 3 4 Michael Heads (11 March 2002). "Regional patterns of biodiversity in New Guinea animals". Journal of Biogeography. 29 (2): 285–294. Bibcode:2002JBiog..29..285H. doi:10.1046/j.1365-2699.2002.00666.x.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Climate Change and Development Authority (December 2018). Papua New Guinea First Biennial Update Report to the United Nations Framework on Climate Change (PDF). Government of Papua New Guinea. ISBN 978-9980-905-08-6.
- ↑ Alex Chapman; William Davies; Ciaran Downey; MacKenzie Dove (2021). "Climate Risk Country Profile Papua New Guinea" (PDF). World Bank Group. p. 2. සම්ප්රවේශය 15 July 2025.
- ↑ Glenn R. Summerhayes (2019). "Austronesian Expansions and the Role of Mainland New Guinea: A New Perspective". Asian Perspectives. 58 (2): 250–260. doi:10.1353/asi.2019.0015. hdl:10125/76784. JSTOR 26792734.
- 1 2 R.J. May (August 2022). "10. Papua New Guinea: Issues of external and internal security". State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021. ANU Press. doi:10.22459/SSPNG.2022. ISBN 9781760465216.
- ↑ Patrick De Deckker (29 June 2016). "The Indo-Pacific Warm Pool: critical to world oceanography and world climate". Geoscience Letters. 3 (1) 20: 1–2. Bibcode:2016GSL.....3...20D. doi:10.1186/s40562-016-0054-3.
- ↑ "Papua New Guinea – Climate". Encyclopedia Britannica. 15 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 August 2020.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Phil Shearman; Jane Bryan (25 January 2011). "A bioregional analysis of the distribution of rainforest cover, deforestation and degradation in Papua New Guinea". Austral Ecology. 36 (1): 9–24. Bibcode:2011AusEc..36....9S. doi:10.1111/j.1442-9993.2010.02111.x.
- ↑ Gelineau, Kristen (26 March 2009). "Spiders and frogs identified among 50 new species". The Independent. 24 May 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 26 March 2009.
- ↑ Ronald Strahan; Pamela Conder (2007). Dictionary of Australian and New Guinean Mammals. CSIRO Publishing. ISBN 9780643100060.
- ↑ Glenn Shea; Richard Shine; Jeanette C. Covacevich (1987). "35. Family Elapidate" (PDF). Fauna of Australia, Volume 2. Australian Government Publishing Service. pp. 34–35. ISBN 9780644324298.
- ↑ Michael Heads (11 March 2002). "Birds of paradise, vicariance biogeography and terrane tectonics in New Guinea". Journal of Biogeography. 29 (2): 261–283. Bibcode:2002JBiog..29..261H. doi:10.1046/j.1365-2699.2002.00667.x.
- ↑ "Satellite images uncover rapid PNG deforestation සංරක්ෂණය කළ පිටපත 29 ජූනි 2011 at the Wayback Machine." ABC News. 2 June 2008.