Jump to content

ටුවාලු හි භූගෝලය සහ පරිසරය

බැඳියන් එක්කරන්න
විකිපීඩියා වෙතින්

භූගෝලය

[සංස්කරණය]
ප්‍රධාන නගර සහ දූපත් පෙන්වන ටුවාලු සිතියම
ෆුනාෆුටි අතොළුවේ වෙරළ තීරයක්

ටුවාලු යනු ගිනිකඳු දූපත් සමූහයක් වන අතර එය ගල්පර දූපත් තුනකින් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නියුලකිටා) සහ සැබෑ අතොළු හයකින් (ෆුනෆුටි, නනුමියා, නුයි, නුකුෆෙටෝ, නුකුලේලේ සහ වයිටුපු) සමන්විත වේ.[1] එහි කුඩා, විසිරී ඇති පහත් බිම් පරමාණු සමූහය දුර්වල පසකින් යුක්ත වන අතර වර්ග කිලෝමීටර 26 ක් (වර්ග සැතපුම් 10) පමණ වන මුළු භූමි ප්‍රමාණය එය ලෝකයේ සිව්වන කුඩාම රට බවට පත් කරයි. නියුලකිටා හි ඉහළම උන්නතාංශය මීටර් 4.6 (අඩි 15) කි; කෙසේ වෙතත්, ටුවාලු හි පහත් බිම් පරමාණු සහ පරමාණු දූපත් සුළි සුළං සහ කුණාටු වලදී මුහුදු ජල ගංවතුරට ගොදුරු වේ.[2] ෆුනෆුටි වඩදිය බාදිය මාපකයේ මුහුදු මට්ටම වසරකට මි.මී. 3.9 කින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර එය ගෝලීය සාමාන්‍යයට වඩා දෙගුණයකි.[3] කෙසේ වෙතත්, දශක හතරක් පුරා, වර්ග කිලෝමීටර 0.74 (වර්ග සැතපුම් 0.3) (2.9%) ක් වන දූපත් වල භූමි ප්‍රමාණයේ ශුද්ධ වැඩිවීමක් සිදුවී ඇත, නමුත් වෙනස්කම් ඒකාකාරී නොවේ, 74% කින් වැඩි වන අතර ප්‍රමාණයෙන් 27% කින් අඩු වේ. 2018 වාර්තාවක සඳහන් වූයේ මුහුදු මට්ටම් ඉහළ යාම ගල්පර මතුපිට හරහා තරංග ශක්තිය වැඩි වීමක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති බවත්, එමඟින් වැලි මාරු වන බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වෙරළ තීරයන්ට සමුච්චය වීමක් සිදුවන බවත්ය.[1] මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වැසියන්ට අනුවර්තනය වීමට "විකල්ප" උපාය මාර්ග ඇති බවට වාර්තාවේ ඇඟවීමට ටුවාලු අග්‍රාමාත්‍යවරයා විරුද්ධ වූ අතර, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස භූගත ජල වගු වලට ලුණු ජලය ඇතුළු වීම වැනි ගැටළු නොසලකා හැරීම සම්බන්ධයෙන් එය විවේචනය කළේය.[4]

ෆුනාෆුටි යනු විශාලතම අතොළුව වන අතර මධ්‍යම කලපුවක් වටා ඇති දූපත් රාශියකින් සමන්විත වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් 25.1 (සැතපුම් 15.6) (N-S) 18.4 කින් (11.4 සැතපුම්) (W-E), 179°7'E සහ 8°30' මත කේන්ද්‍රගත වේ. පරමාණු මත, ස්වාභාවික ගල්පර නාලිකා හතක් සහිත කලපුව වටා වළයාකාර ගල්පර දාරයක් ඇත.[5] නානුමියා, නුකුලේලා සහ ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වාසස්ථාන පිළිබඳ සමීක්ෂණ 2010 මැයි මාසයේදී සිදු කරන ලදී; මෙම ටුවාලු සමුද්‍ර ජීව අධ්‍යයනයේදී මුළු මත්ස්‍ය විශේෂ 317ක් වාර්තා විය. ටුවාලු හි මීට පෙර වාර්තා නොවූ විශේෂ 66ක් සමීක්ෂණ මගින් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එමඟින් හඳුනාගත් මුළු විශේෂ සංඛ්‍යාව 607 දක්වා ඉහළ යයි.[6][7] ටුවාලු හි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 900,000 ක සාගර ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි.[8]

ටුවාලු 1992 දී ජෛව විවිධත්වය පිළිබඳ සම්මුතියට (CBD) අත්සන් කළ අතර 2002 දෙසැම්බර් මාසයේදී එය අනුමත කළේය.[9][10] ටුවාලු දූපත් වල ප්‍රමුඛතම වෘක්ෂලතා වර්ගය වන්නේ වගා කරන ලද පොල් වනාන්තර වන අතර එය භූමියෙන් 43% ක් ආවරණය කරයි. ස්වදේශික පළල් පත්‍ර වනාන්තරයේ වෘක්ෂලතා වර්ග වලින් 4.1% කට සීමා වේ.[11] ටුවාලු හි බටහිර පොලිනීසියානු නිවර්තන තෙතමනය සහිත වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපය අඩංගු වේ.[12]

පාරිසරික පීඩන

[සංස්කරණය]
A jetty and beach at Funafuti atoll
ෆුනාෆුටි අතොළුවේ ජැටියක් සහ වෙරළ තීරයක්

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී ගුවන් තොටුපළ (දැන් ෆුනාෆුටි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ) ඉදිකරන විට ෆොන්ගාෆේල් හි ෆුනාෆුටි කලපුවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය වෙනස් කරන ලදී. ධාවන පථය නිර්මාණය කිරීම සඳහා පරමාණුවේ කොරල් පදනම පිරවීමක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගොඩගැසුණු වලවල් මිරිදිය ජලධරයට බලපෑම් කළේය. ෆුනාෆුටි හි පහත් බිම් ප්‍රදේශවල, මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු වී සෑම ඉහළ වඩදියකදීම තටාක සාදනු දැකිය හැකිය.[13][14] 2014 දී, ටුවාලු ගොඩගැසුණු වලවල් ප්‍රතිකර්ම (BPR) ව්‍යාපෘතිය අනුමත කරන ලද අතර එමඟින් ගොඩගැසුණු වලවල් 10 ක් කලපුවෙන් වැලි වලින් පුරවනු ලබන අතර, ස්වාභාවික පොකුණක් වන ටෆුවා පොකුණ ඉතිරි වේ. නවසීලන්ත රජය BPR ව්‍යාපෘතියට අරමුදල් සැපයීය.[15] මෙම ව්‍යාපෘතිය 2015 දී සිදු කරන ලද අතර, සිදුරු පුරවා දිවයිනේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා කලපුවෙන් වර්ග මීටර් 365,000 ක වැලි කැණීම් කරන ලදී. මෙම ව්‍යාපෘතිය මගින් ෆොන්ගාෆේල් හි භාවිතා කළ හැකි භූමි ප්‍රමාණය සියයට අටකින් වැඩි කරන ලදී.[16]

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ෆුන්ගාෆේල් කලපුවේ ෆොන්ගාෆේල් හි තොටුපළවල් කිහිපයක් ද ඉදිකරන ලදී; වෙරළ ප්‍රදේශ පුරවා ගැඹුරු ජල ප්‍රවේශ මාර්ග කැණීම් කරන ලදී. ගල්පර සහ වෙරළ තීරයට සිදු කරන ලද මෙම වෙනස් කිරීම් හේතුවෙන් රළ රටා වෙනස් වූ අතර, පෙර කාලයට සාපේක්ෂව වෙරළ තීරයන් සෑදීමට වැලි එකතු වීම අඩු විය. වෙරළ තීරය ස්ථාවර කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අපේක්ෂිත බලපෑම ලබා ගත්තේ නැත.[17] 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් වන ෆුන්ගාෆේල් ගොඩකිරීමේ ව්‍යාපෘතියේ වැඩ ආරම්භ කරන ලදී. මීටර් 780 ක් දිග සහ මීටර් 100 ක් පළල ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ වේදිකාවක් ඉදිකිරීම සඳහා කලපුවෙන් වැලි හාරා ඇති අතර, එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 ක් පමණ වේ. (අක්කර 19.27), එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ ළඟා වීමට නිර්මාණය කර ඇත.[18] වේදිකාව ක්වීන් එලිසබෙත් උද්‍යානය (QEP) ගොඩකිරීමේ ප්‍රදේශයේ උතුරු මායිමෙන් ආරම්භ වී උතුරු ටවුසෝවා වෙරළ ග්‍රොයින් සහ කැටලිනා රැම්ප් වරාය දක්වා විහිදේ.[19]

1998 සහ 2001 අතර සිදු වූ එල් නිනෝ සිදුවීම් වලදී ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වලට හානි සිදු වූ අතර, සාගර උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්ටැගෝර්න් (ඇක්‍රොපෝරා විශේෂ) කොරල් වලින් සාමාන්‍යයෙන් 70% ක් සුදු පැහැයට හැරුණි.[20][21][22] ගල්පර ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපෘතියක් ගල්පර ප්‍රතිසංස්කරණ ශිල්පීය ක්‍රම විමර්ශනය කර ඇත;[23] ජපානයේ පර්යේෂකයින් ෆෝරමිනිෆෙරා හඳුන්වාදීම හරහා කොරල් පර නැවත ගොඩනැගීම පිළිබඳව විමර්ශනය කර ඇත.[24] ජපාන ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා ඒජන්සියේ ව්‍යාපෘතිය සැලසුම් කර ඇත්තේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට එරෙහිව ටුවාලු වෙරළ තීරයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම සඳහා, පරිසර පද්ධති පුනරුත්ථාපනය සහ පුනර්ජනනය සහ වැලි නිෂ්පාදනය සඳහා සහාය වීම හරහා.[25]

ජනගහනය වැඩිවීම හේතුවෙන් මත්ස්‍ය තොග සඳහා ඉල්ලුම වැඩි වී ඇති අතර, ඒවා ආතතියට ලක්ව ඇත,[21] ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය නිර්මාණය කිරීම හේතුවෙන් ෆුනාෆුටි කලපුව පුරා මත්ස්‍ය ජනගහනය පවත්වා ගැනීමට ධීවර බැහැර කිරීමේ ප්‍රදේශයක් සපයා ඇත.[26] ෆුනාෆුටි හි සම්පත් මත ජනගහන පීඩනය සහ ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂක පද්ධති නොමැතිකම දූෂණයට හේතු වී ඇත.[27][28] 2009 අපද්‍රව්‍ය මෙහෙයුම් සහ සේවා පනත මඟින් පාරිසරික සනීපාරක්ෂක පද්ධතිවල කාබනික අපද්‍රව්‍ය කොම්පෝස්ට් කිරීම සඳහා යුරෝපීය සංගමය විසින් අරමුදල් සපයන ලද අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය සහ දූෂණ පාලන ව්‍යාපෘති සඳහා නීතිමය රාමුවක් සපයයි.[29] පරිසර ආරක්ෂණ (කුණු සහ අපද්‍රව්‍ය පාලනය) නියාමනය 2013 ජෛව හායනයට ලක් නොවන ද්‍රව්‍ය ආනයනය කළමනාකරණය වැඩිදියුණු කිරීමට අදහස් කෙරේ. ප්ලාස්ටික් අපද්‍රව්‍ය ටුවාලු හි ගැටලුවකි, මන්ද බොහෝ ආනයනික ආහාර සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ ප්ලාස්ටික් බහාලුම්වල හෝ ඇසුරුම්වල සපයනු ලැබේ.

2023 දී ටුවාලු සහ දේශගුණික විපර්යාසවලට ගොදුරු විය හැකි අනෙකුත් දූපත් (ෆීජි, නියු, සොලමන් දූපත්, ටොංගා සහ වනුවාටු) රජයන් "පොසිල ඉන්ධන රහිත පැසිෆික් කලාපයකට සාධාරණ සංක්‍රාන්තියක් සඳහා පෝර්ට් විලා ඇමතුම" දියත් කළ අතර, පොසිල ඉන්ධන ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම සහ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වෙත 'වේගවත් හා සාධාරණ සංක්‍රාන්තිය' සහ පරිසර විනාශයේ අපරාධ හඳුන්වා දීම ඇතුළු පාරිසරික නීතිය ශක්තිමත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.[30][31][32]

දේශගුණය

[සංස්කරණය]
ටුවාලු කාලගුණ විද්‍යා සේවය, ෆොන්ෆ්ෆේල්, ෆුනාෆුටි අතොළුව

ටුවාලු දූපත් වල නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා වැසි සමයක් සහ මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වියළි සමයක් දක්නට ලැබේ.[33] නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා ප්‍රධාන කාලගුණික තත්ත්වයන් වන්නේ බටහිර සුළි කුණාටු සහ තද වැසි වන අතර, එම කාලය ටෝ-ඕ-ලාලෝ ලෙස හැඳින්වේ, එම කාලය මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා නැගෙනහිර සුළං මගින් මධ්‍යස්ථ වේ.


ටුවාලු දූපත් වල එල් නිනෝ සහ ලා නිනා බලපෑම් අත්විඳින අතර එය සමකයේ සහ මධ්‍යම පැසිෆික් කලාපයේ සාගර උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම් නිසා ඇතිවේ. එල් නිනෝ බලපෑම් නිවර්තන කුණාටු සහ සුළි සුළං ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව වැඩි කරන අතර ලා නිනා බලපෑම් නියඟයේ සම්භාවිතාව වැඩි කරයි. සාමාන්‍යයෙන් ටුවාලු දූපත් වලට මසකට මිලිමීටර් 200 ත් 400 ත් (අඟල් 8 ත් 16 ත්) අතර වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයේ ලා නිනා කාලවල සිට එල් නිනෝ කාල පරිච්ඡේද දක්වා වෙනස්කම් අත්විඳියි.[34]

ෆුනාෆුටි (Köppen Af) සඳහා කාලගුණ දත්ත
මාසය ජන පෙබ මාර් අප්‍රි මැයි ජුනි ජූලි අගෝ සැප් ඔක් නොවැ දෙසැ වසර
වාර්තාගත ඉහළම °C (°F) 33.8
(92.8)		 34.4
(93.9)		 34.4
(93.9)		 33.2
(91.8)		 33.9
(93.0)		 33.9
(93.0)		 32.8
(91.0)		 32.9
(91.2)		 32.8
(91.0)		 34.4
(93.9)		 33.9
(93.0)		 33.9
(93.0)		 34.4
(93.9)
මධ්‍යන්‍ය දෛනික උපරිමය °C (°F) 30.7
(87.3)		 30.8
(87.4)		 30.6
(87.1)		 31.0
(87.8)		 30.9
(87.6)		 30.6
(87.1)		 30.4
(86.7)		 30.4
(86.7)		 30.7
(87.3)		 31.0
(87.8)		 31.2
(88.2)		 31.0
(87.8)		 30.8
(87.4)
දෛනික සාමාන්‍යය °C (°F) 28.2
(82.8)		 28.1
(82.6)		 28.1
(82.6)		 28.2
(82.8)		 28.4
(83.1)		 28.3
(82.9)		 28.1
(82.6)		 28.1
(82.6)		 28.2
(82.8)		 28.2
(82.8)		 28.4
(83.1)		 28.3
(82.9)		 28.2
(82.8)
මධ්‍යන්‍ය දෛනික අවමය °C (°F) 25.5
(77.9)		 25.3
(77.5)		 25.4
(77.7)		 25.7
(78.3)		 25.8
(78.4)		 25.9
(78.6)		 25.7
(78.3)		 25.8
(78.4)		 25.8
(78.4)		 25.7
(78.3)		 25.8
(78.4)		 25.7
(78.3)		 25.8
(78.4)
වාර්තාගත අවම °C (°F) 22.0
(71.6)		 22.2
(72.0)		 22.8
(73.0)		 23.0
(73.4)		 20.5
(68.9)		 23.0
(73.4)		 21.0
(69.8)		 16.1
(61.0)		 20.0
(68.0)		 21.0
(69.8)		 22.8
(73.0)		 22.8
(73.0)		 16.1
(61.0)
සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය mm (inches) 413.7
(16.29)		 360.6
(14.20)		 324.3
(12.77)		 255.8
(10.07)		 259.8
(10.23)		 216.6
(8.53)		 253.1
(9.96)		 275.9
(10.86)		 217.5
(8.56)		 266.5
(10.49)		 275.9
(10.86)		 393.9
(15.51)		 3,512.6
(138.29)
සාමාන්‍ය වර්ෂාපතන දින (≥ 1.0 mm) 20 19 20 19 18 19 19 18 16 18 17 19 223
සාමාන්‍ය සාපේක්ෂ ආර්ද්‍රතාවය (%) 82 82 82 82 82 82 83 82 81 81 80 81 82
මාසික සාමාන්‍ය හිරු එළිය පැය 179.8 161.0 186.0 201.0 195.3 201.0 195.3 220.1 210.0 232.5 189.0 176.7 2,347.7
දෛනික සාමාන්‍ය හිරු එළිය පැය 5.8 5.7 6.0 6.7 6.3 6.7 6.3 7.1 7.0 7.5 6.3 5.7 6.4
Source: Deutscher Wetterdienst[35]

දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම

[සංස්කරණය]

අවට නොගැඹුරු රාක්කයක් නොමැති පහත් බිම් දූපත් ලෙස, ටුවාලු ප්‍රජාවන් මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම් සහ නොකැඩෙන කුණාටු වලට විශේෂයෙන් ගොදුරු වේ.[36][37][38] එහි උපරිමයේදී, ටුවාලු මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක් පමණක් ඉහළින් පිහිටා ඇත. මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ බලපෑම් පිළිබඳව ටුවාලු නායකයින් සැලකිලිමත් වී ඇත.[39] ඉදිරි වසර 100 තුළ සෙන්ටිමීටර (7.9–15.7 අටල්) 20–40 කින් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම ටුවාලු ජනාවාස කළ නොහැකි බවට ගණන් බලා ඇත.[40][41] 2018 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් 1971 සහ 2014 අතර ටුවාලු හි අටොල් නවයේ සහ ගල්පර දූපත් 101 ක භූමි ප්‍රමාණයේ වෙනස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ දූපත් වලින් 75% ක් භූමි ප්‍රමාණයෙන් වර්ධනය වී ඇති බවත්, සමස්තයක් වශයෙන් 2% කට වඩා වැඩි වී ඇති බවත්ය.[42] එවකට ටුවාලු හි අගමැතිනිය වූ එනේල් සොපෝගා, ටුවාලු ප්‍රසාරණය නොවන බවත්, වාසයට සුදුසු අමතර ඉඩම් ලබාගෙන නොමැති බවත් ප්‍රකාශ කරමින් පර්යේෂණයට ප්‍රතිචාර දැක්වීය.[43][44] දූපත් ඉවත් කිරීම අවසාන විසඳුම බව සොපෝගා ද පවසා ඇත.[45]

ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ මැනිය හැකි වෙනස්කම් තිබේද යන්න විවාදාත්මක ගැටළුවකි.[46][47] 1993 ට පෙර ෆුනාෆුටි වෙතින් මුහුදු මට්ටමේ වාර්තා සමඟ සම්බන්ධ ගැටළු ඇති වූ අතර එමඟින් විශ්ලේෂණය සඳහා වඩාත් විශ්වාසදායක දත්ත සැපයීම සඳහා පටිගත කිරීමේ තාක්ෂණය වැඩිදියුණු විය.[41] ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්කම් ඇස්තමේන්තු කිරීම පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ තරම, 2002 දී ලබා ගත හැකි දත්ත වලින් කරන ලද නිගමනවලින් පිළිබිඹු විය.[41] මෙම වඩදිය මාපකයේ දත්තවල නිරවද්‍යතාවය පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1993 දී ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික උදම් පහසුකම (NTF) විසින් AusAID අනුග්‍රහය දක්වන දකුණු පැසිෆික් මුහුදු මට්ටම සහ දේශගුණික අධීක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් ලෙස නවීන Aquatrak ධ්වනි මාපකයක් ස්ථාපනය කරන ලදී.[48] ඕස්ට්‍රේලියානු රජය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පැසිෆික් දේශගුණික විපර්යාස විද්‍යා වැඩසටහනේ 2011 වාර්තාව,[49] නිගමනය කරන්නේ: "1993 සිට චන්ද්‍රිකා උන්නතාංශ මගින් මනිනු ලබන ටුවාලු අසල මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වසරකට 5 mm (අඟල් 0.2) පමණ වේ."[50]

පසුගිය වසර දහයේ සිට පහළොව දක්වා කාලය තුළ නිරීක්ෂණය කළ හැකි පරිවර්තනයන් ටුවාලු වැසියන්ට මුහුදු මට්ටම්වල වෙනස්කම් සිදුවී ඇති බව පෙන්නුම් කරන බැවින් ටුවාලු ජාතික ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් අනුගමනය කර ඇත.[51] මේවාට මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු දමා ඉහළ වඩදියකදී තටාක සෑදීම සහ වසන්ත වඩදිය බාදිය සහ රජ වඩදිය බාදිය අතරතුර ගුවන් තොටුපළ ඇතුළු පහත් ප්‍රදේශ ගංවතුරට ලක්වීම ඇතුළත් වේ.[13][14][52][53][54]

2022 නොවැම්බර් මාසයේදී, අධිකරණ, සන්නිවේදන සහ විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය සයිමන් කෝෆ් ප්‍රකාශ කළේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම සහ ගෝලීය උණුසුමට එරෙහිව සටන් කිරීමට බාහිර ලෝකය විසින් සිදු කරන ලද අසාර්ථකත්වයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, රට එහි ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතිය ආරක්ෂා කර ගැනීමේ උත්සාහයක් ලෙස එහි අථත්‍ය අනුවාදයක් මෙටාවර්ස් වෙත උඩුගත කරන බවයි.[55]

දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ප්‍රධාන උත්සුකයන් ජාතික අනුවර්තන ක්‍රියාකාරී වැඩසටහන (NAPA) දියත් කිරීමට සහ සංවර්ධනය කිරීමට හේතු වී තිබේ. දේශගුණික විපර්යාසවලින් ඇතිවන අහිතකර බලපෑම්වල ප්‍රමාණය සහ පරිමාව අඩු කිරීම සඳහා මෙම අනුවර්තන පියවර අවශ්‍ය වේ. NAPA විසින් විවිධ තේමාවන් සහිත අනුවර්තන ව්‍යාපෘති හතක් තෝරාගෙන ඇත. ඒවා නම්: වෙරළබඩ, කෘෂිකාර්මික, ජලය, සෞඛ්‍ය, ධීවර කටයුතු (වෙනස් ව්‍යාපෘති දෙකක්) සහ ව්‍යසනය. උදාහරණයක් ලෙස, "වෙරළබඩ" ව්‍යාපෘතිය වැනි මෙම ව්‍යාපෘතිවලින් එකක "ඉලක්කයක්" වන්නේ "වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට ජනාවාස වීම" ය. තවද "ජලය" ව්‍යාපෘතිය සඳහා එය "ගෘහස්ථ ජල ධාරිතාව වැඩි කිරීම, ජල එකතු කිරීමේ උපාංග සහ ජල සංරක්ෂණ ශිල්පීය ක්‍රම හරහා නිතර සිදුවන ජල හිඟයන්ට අනුවර්තනය වීම" වේ.[56]

ඉහළ මුහුදු මට්ටම් හේතුවෙන් ඇතිවන අභියෝගවලට මුහුණ දීම සඳහා ටුවාලු දූපත් වල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි දියුණු කිරීමේ අරමුණින් ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතිය (TCAP) 2017 දී දියත් කරන ලදී.[57] එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ සහාය ඇතිව හරිත දේශගුණික අරමුදලෙන් දේශගුණික මූල්‍ය ලබා ගත් පැසිෆික් කලාපයේ පළමු රට ටුවාලු ය.[57] 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී ෆුනාෆුටි ගොඩකිරීමේ ව්‍යාපෘතියේ කටයුතු ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතිය මඟින් ෆුනාෆුටි හි කලපුවෙන් වැලි හෑරීම සඳහා මීටර් 780 (අඩි 2,560) දිග සහ මීටර් 100 (අඩි 330) පළල වේදිකාවක් ඉදිකිරීමට නියමිත අතර, එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 (අක්කර 19.27) ක් පමණ වන අතර එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ පහරවල් වලට ළඟා විය හැකි ලෙස නිර්මාණය කර ඇත.[57] ඕස්ට්‍රේලියානු විදේශ කටයුතු සහ වෙළඳ දෙපාර්තමේන්තුව (DFAT) ද TCAP සඳහා අරමුදල් සපයන ලදී. TCAP හි කොටසක් වන තවත් ව්‍යාපෘති වන්නේ කුණාටු හේතුවෙන් වෙරළබඩ හානිවලට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීම අරමුණු කරගත් නනුමියා සහ නනුමාගා පිටත දූපත් වල ප්‍රාග්ධන කටයුතු ය.[57]

සුළි සුළං සහ රජ වඩදිය

[සංස්කරණය]

සුළි සුළං

[සංස්කරණය]
ෆුනාෆුටි අතොළුවේ සාගර පැත්ත, කුණාටු කඳු පෙන්වන අතර, එය අතොළුවේ උසම ස්ථානයයි.

අඩු උන්නතාංශය නිසා, මෙම රට සෑදී ඇති දූපත් නිවර්තන සුළි සුළං වල බලපෑමට සහ වත්මන් සහ අනාගත මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ තර්ජනයට ගොදුරු වේ.[27][58][59] ඉරිඩියම් චන්ද්‍රිකා ජාලය භාවිතා කරන අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් 2016 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, එය බාහිර දූපත් ස්වභාවික විපත් සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට ඉඩ සලසයි.[60]

නියුලකිටා හි මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක උසකින් යුක්ත වේ.[61] මේ අනුව, ටුවාලු හි දෙවන අඩුම උපරිම උන්නතාංශය (මාලදිවයිනෙන් පසු) ඇත. ඉහළම උන්නතාංශ සාමාන්‍යයෙන් දූපත් වල සාගර පැත්තේ පටු කුණාටු කඳු වල පිහිටා ඇති අතර ඒවා නිවර්තන සුළි සුළං වලදී ඉක්මවා යාමට ඉඩ ඇත, එය 1972 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළ ඉතා මුල් කාලීන කුණාටුවක් වූ බෙබේ සුළි කුණාටුව සමඟ සිදු විය.[62] බෙබේ සුළි කුණාටුව ෆුනාෆුටි නගරය ජලයෙන් යට කළ අතර, දිවයිනේ ව්‍යුහයන්ගෙන් 95% ක් විනාශ වූ අතර, සුළි කුණාටුවෙන් පුද්ගලයින් 6 දෙනෙකු අහිමි විය.[63] පද්ධතියේ කුණාටු රළ පහර සහ මිරිදිය මූලාශ්‍ර ගංවතුර හේතුවෙන් පානීය ජල මූලාශ්‍ර දූෂිත විය.[64]

ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු වන ජෝර්ජ් වෙස්ට්බෲක්, 1883 දෙසැම්බර් 23-24 දිනවල ෆුනාෆුටි නගරයට බලපෑ සුළි කුණාටුවක් වාර්තා කළේය.[65] 1886 මාර්තු 17-18 දිනවල නුකුලේලේ නගරයට සුළි කුණාටුවක් බලපෑවේය.[65] 1894 දී සුළි කුණාටුවක් දූපත් වලට දැඩි හානියක් සිදු කළේය.[66]

ටුවාලු 1940 සහ 1970 අතර දශකයකට සාමාන්‍යයෙන් සුළි කුණාටු තුනක් අත්විඳින ලදී; කෙසේ වෙතත්, 1980 ගණන්වල අටක් සිදුවිය.[2] තනි සුළි කුණාටු වල බලපෑම සුළං බලය සහ සුළි කුණාටුවක් ඉහළ වඩදිය බාදිය සමඟ සමපාත වේද යන්න ඇතුළු විචල්‍යයන්ට යටත් වේ. 1979 දී ෆුනාෆුටි හි ටෙපුකා විලි විලි දූපත සුළි කුණාටුව මගින් විනාශයට පත් වූ අතර, එහි සියලුම වෘක්ෂලතාදිය සහ එහි වැලි බොහොමයක් සුළි කුණාටුව අතරතුර ගසාගෙන ගියේය. දින කිහිපයකට පසු දූපත් වලට බලපෑ නිවර්තන අවපාතයක් සමඟ, දරුණු නිවර්තන ඕෆා සුළි කුණාටුව ටුවාලු වලට ප්‍රධාන බලපෑමක් ඇති කළ අතර බොහෝ දූපත් වෘක්ෂලතා සහ බෝග වලට හානි වාර්තා කළේය.[67][68] ගැවින් සුළි කුණාටුව ප්‍රථම වරට හඳුනාගනු ලැබුවේ 1997 මාර්තු 2 වන දින වන අතර, 1996-97 සුළි කුණාටු සමයේදී ටුවාලු වලට බලපෑ නිවර්තන සුළි කුණාටු තුනෙන් පළමුවැන්න වූ අතර, එම කන්නයේ පසුව හිනා සහ කෙලි සුළි කුණාටු ඇති විය.

2015 මාර්තු මාසයේදී, පෑම් සුළි කුණාටුව මගින් නිර්මාණය කරන ලද සුළං සහ කුණාටු රළ හේතුවෙන් මීටර් 3 සිට 5 දක්වා (අඩි 9.8 සිට 16.4 දක්වා) රළ ඇති වූ අතර, එමඟින් පිටත දූපත් වල ගල්පරය මතින් නිවාස, බෝග සහ යටිතල පහසුකම් වලට හානි සිදු විය.[69][70] හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නුයි හි මිරිදිය ජල මූලාශ්‍ර විනාශ වී හෝ දූෂිත විය.[71][72][73] නුයි සහ නුකුෆෙටෝ හි ගංවතුර හේතුවෙන් බොහෝ පවුල් ඉවත් කිරීමේ මධ්‍යස්ථානවල හෝ වෙනත් පවුල් සමඟ නවාතැන් ගැනීමට සිදු විය.[74] නුයි මධ්‍යම දූපත් තුනෙන් (නුයි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු) වැඩිම හානියක් සිදු විය;[75] නුයි සහ නුකුෆෙටෝ යන දෙකම බෝග වලින් 90% ක් අහිමි විය.[76] උතුරු දූපත් තුනෙන් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නනුමියා) නනුමන්ගා වැඩිම හානියක් සිදු වූ අතර, නිවාස 60 සිට 100 දක්වා ප්‍රමාණයක් ජලයෙන් යට වූ අතර, රළ පහරින් සෞඛ්‍ය පහසුකම් වලටද හානි සිදුවිය.[76] ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයේ කොටසක් වන වාසෆුවා දූපත, පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දැඩි ලෙස හානි විය. පොල් ගස් ගසාගෙන ගොස්, දූපත වැලි කැටයක් ලෙස ඉතිරි විය.[77][78]

ටුවාලු රජය විසින් පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දූපත් වලට සිදු වූ හානිය තක්සේරු කරන ලද අතර වෛද්‍ය ආධාර, ආහාර මෙන්ම කුණාටු සුන්බුන් පිරිසිදු කිරීම සඳහා ආධාර ලබා දී ඇත. WHO, UNICEF EAPRO, UNDP ආසියා-පැසිෆික් සංවර්ධන තොරතුරු වැඩසටහන, OCHA, ලෝක බැංකුව, DFAT, නවසීලන්ත රතු කුරුස සහ IFRC, ෆීජි ජාතික විශ්ව විද්‍යාලය සහ නවසීලන්තය, නෙදර්ලන්තය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, තායිවානය සහ එක්සත් ජනපදය යන රජයන් ඇතුළුව යථා තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා සහාය වීම සඳහා රජයේ සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන තාක්ෂණික, අරමුදල් සහ ද්‍රව්‍යමය සහාය ටුවාලු වෙත ලබා දුන්නේය.[79]

දූපත් රාජ්‍යයේ දකුණට කිලෝමීටර 500 (සැතපුම් 310) ඉක්මවා ගියද, ටිනෝ සුළි කුණාටුව සහ ඒ ආශ්‍රිත අභිසාරී කලාපය 2020 ජනවාරි 16 - 19 අතර කාලය තුළ මුළු ටුවාලු ප්‍රදේශයටම බලපෑවේය.[80][81]

රජ වඩදිය

[සංස්කරණය]

ටුවාලු ප්‍රදේශයට පෙරිජියන් වසන්ත වඩදිය සිදුවීම් ද බලපාන අතර එමඟින් මුහුදු මට්ටම සාමාන්‍ය ඉහළ වඩදියකට වඩා ඉහළ යයි.[82] ටුවාලු කාලගුණ විද්‍යා සේවය විසින් වාර්තා කරන ලද ඉහළම උච්චතම වඩදිය 2006 පෙබරවාරි 24 වන දින සහ නැවතත් 2015 පෙබරවාරි 19 වන දින මීටර් 3.4 (අඩි 11) වේ.[83] ඓතිහාසික මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජුගේ වඩදිය සිදුවීම් පහත් බිම් ප්‍රදේශ ගංවතුරට හේතු වන අතර, ලා නිනා බලපෑම් හෝ දේශීය කුණාටු සහ රළ මගින් මුහුදු මට්ටම තවදුරටත් ඉහළ යන විට එය සංකීර්ණ වේ.[84][85]

ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව

[සංස්කරණය]

ටුවාලු හි මිරිදිය ජලයේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වැසි ජලය රැස් කිරීමයි. තිරසාර භූගත ජල සැපයුම් ඇති එකම දූපත් වන්නේ නුකුෆෙටෝ, වයිටුපු සහ නනුමියා ය. වහලවල්, කාණු සහ පයිප්ප නඩත්තු කිරීම දුර්වල වීම නිසා වැසි ජලය රැස් කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු වේ.[86][87] ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ යුරෝපීය සංගමයේ ආධාර වැඩසටහන් ෆුනාෆුටි සහ පිටත දූපත් වල ගබඩා ධාරිතාව වැඩි දියුණු කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.[88]

ප්‍රතිලෝම ඔස්මෝසිස් (R/O) ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක ෆුනාෆුටි හි වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා අතිරේක වේ. ඝන මීටර් 65 ලවණ ඉවත් කිරීමේ බලාගාරය දිනකට ඝන මීටර් 40 පමණ සැබෑ නිෂ්පාදන මට්ටමකින් ක්‍රියාත්මක වේ. R/O ජලය නිෂ්පාදනය කිරීමට අදහස් කරන්නේ ගබඩාව 30% ට වඩා අඩු වූ විට පමණි; කෙසේ වෙතත්, ටැංකි මගින් ලබා දෙන ජලයෙන් ගෘහස්ථ ගබඩා සැපයුම් නැවත පිරවීම සඳහා ඇති ඉල්ලුමෙන් අදහස් වන්නේ R/O ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වන බවයි. ජලය m3 සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් 3.50 ක වියදමින් බෙදා හරිනු ලැබේ. නිෂ්පාදන සහ බෙදා හැරීමේ පිරිවැය ඝන මීටරයක් සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් 6 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, වෙනස රජය විසින් සහනාධාර ලබා දෙනු ලැබේ.[86]

2012 ජූලි මාසයේදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරුවෙකු ටුවාලු රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේ ආරක්ෂිත පානීය ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ජාතික ජල උපාය මාර්ගයක් සකස් කරන ලෙසයි.[89][90] 2012 දී, ටුවාලු විසින් ඒකාබද්ධ ජල සම්පත් කළමනාකරණ (IWRM) ව්‍යාපෘතිය සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට අනුවර්තනය වීමේ (PACC) ව්‍යාපෘතිය යටතේ ජාතික ජල සම්පත් ප්‍රතිපත්තියක් සකස් කරන ලද අතර, ඒවා ගෝලීය පරිසර අරමුදල/SOPAC විසින් අනුග්‍රහය දක්වනු ලැබේ. පානීය ජලය, පිරිසිදු කිරීම, ප්‍රජා සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් සැලකිල්ලට ගනිමින් රජයේ ජල සැලසුම්කරණය මගින් පුද්ගලයෙකුට දිනකට ජලය ලීටර් 50 ත් 100 ත් අතර ඉලක්කයක් ස්ථාපිත කර ඇත.[86]

ෆොංගාෆේල් හි සෙප්ටික් ටැංකි වලින් කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ අපජල අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදු කිරීම වැඩිදියුණු කිරීමට ටුවාලු දකුණු පැසිෆික් ව්‍යවහාරික භූ විද්‍යා කොමිසම (SOPAC) සමඟ කටයුතු කරයි, මන්ද සෙප්ටික් ටැංකි අටොල්හි උප මතුපිට මෙන්ම සාගරයේ සහ කලපුවේ මිරිදිය කාචයට කාන්දු වන බැවිනි. කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි මගින් ජල භාවිතය 30% දක්වා අඩු කරයි.[86]

යොමු කිරීම්

[සංස්කරණය]
  1. 1 2 Paul S. Kench, Murray R. Ford & Susan D. Owen (9 February 2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations". Nature Communications. 9 (1) 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
  2. 1 2 Connell, John (2015). "Vulnerable Islands: Climate Change, Techonic Change, and Changing Livelihoods in the Western Pacific" (PDF). The Contemporary Pacific. 27 (1): 1–36. doi:10.1353/cp.2015.0014. hdl:10125/38764. S2CID 162562633. 19 July 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 3 October 2017.
  3. ↑ Paul S. Kench, Murray R. Ford & Susan D. Owen (9 February 2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations (Supplementary Note 2)". Nature Communications. 9 (1): 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
  4. ↑ Movono, Lice (12 February 2018). "Tuvalu PM refutes AUT research". The Fijian Times. 13 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 February 2018.
  5. ↑ McNeil, F. S. (1954). "Organic reefs and banks and associated detrital sediments". American Journal of Science. 252 (7): 385–401. Bibcode:1954AmJS..252..385M. doi:10.2475/ajs.252.7.385. on p. 396 McNeil defines atoll as an annular reef enclosing a lagoon in which there are no promontories other than reefs and composed of reef detritus
  6. ↑ Sandrine Job; Daniela Ceccarelli (December 2011). "Tuvalu Marine Life Synthesis Report" (PDF). an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 3 December 2013.
  7. ↑ Sandrine Job; Daniela Ceccarelli (December 2012). "Tuvalu Marine Life Scientific Report" (PDF). an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department. 31 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 3 December 2013.
  8. ↑ Dr A J Tilling & Ms E Fihaki (17 November 2009). Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan (PDF). Fourth National Report to the Convention on Biological Diversity. p. 7. 30 July 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 29 September 2013.
  9. ↑ "Tuvalu Sixth National Report to the Convention on Biological Diversity" (PDF). Government of Tuvalu. 2020. 17 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 11 November 2023.
  10. ↑ Thaman, Randy; Teakau, Faoliu; Saitala, Moe; Falega, Epu; Penivao, Feagaiga; Tekenene, Mataio; Alefaio, Semese (2016). "Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan: Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity" (PDF). Ministry of Foreign Affairs, Trade, Tourism, Environment and Labour Government of Tuvalu. 6 December 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 25 May 2019.
  11. ↑ Thaman, Randy; Penivao, Feagaiga; Teakau, Faoliu; Alefaio, Semese; Saamu, Lamese; Saitala, Moe; Tekinene, Mataio; Fonua, Mile (2017). "Report on the 2016 Funafuti Community-Based Ridge-To-Reef (R2R)" (PDF). Rapid Biodiversity Assessment of the Conservation Status of Biodiversity and Ecosystem Services (BES) In Tuvalu. 25 May 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 25 May 2019.
  12. ↑ Dinerstein, Eric; et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  13. 1 2 Mason, Moya K. "Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage". 14 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 October 2011.
  14. 1 2 Holowaty Krales, Amelia (20 February 2011). "Chasing the Tides, parts I & II". 9 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 November 2012.
  15. ↑ "Tuvalu to Benefit from International Dredging Aid". Dredging News. 1 April 2014. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 April 2014.
  16. ↑ "Coast contractor completes aid project in remote Tuvalu". SunshineCoastDaily. 27 November 2015. 8 December 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 November 2015.
  17. ↑ Carter, Ralf (4 July 1986). "Wind and Sea Analysis – Funafuti Lagoon, Tuvalu" (PDF). South Pacific Regional Environmental Programme and UNDP Project RAS/81/102 (Technical. Report No. 58 of PE/TU.3). 18 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 November 2011.
  18. ↑ Bouadze, Levan (6 December 2022). "Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation". UNDP Pacific Office in Fiji. සම්ප්‍රවේශය 1 November 2023.
  19. ↑ FCG ANZDEC Ltd (7 October 2020). Tuvalu Coastal Adaptation Project: Environmental and Social Impact Assessment – Funafuti (Report). The Pacific Community. සම්ප්‍රවේශය 3 November 2023.
  20. ↑ Jeremy Goldberg and Clive Wilkinson (2004). "1". Global Threats to Coral Reefs: Coral Bleaching, Global Climate Change, Disease, Predator Plagues, And Invasive Species (Report). Vol. 1. Status of coral reefs of the world (Global Coral Reef Monitoring Network, and the International Coral Reef Initiative). p. 75. ISSN 1447-6185.
  21. 1 2 Lusama, Tafue (29 November 2011). "Tuvalu plight must be heard by UNFCC". The Drum – Australian Broadcasting Corporation. 3 April 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 November 2011.
  22. ↑ Whitty, Julia (2003). "All the Disappearing Islands". Mother Jones. 10 February 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 February 2015.
  23. ↑ Govan, Hugh; et al. (June 2007). "Funafuti Atoll Coral Reef Restoration Project – baseline report" (PDF). Coral Reefs in the Pacific (CRISP), Nouméa. 18 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 26 October 2011.
  24. ↑ "Hope for Tuvalu in 'sand' that grows, the Asahi Shimbun". 10 September 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 September 2010.
  25. ↑ "Project for Eco-technological management of Tuvalu against sea level rise". Japan International Cooperation Agency (JICA). 31 March 2009. 8 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 November 2012.
  26. ↑ "Funafuti Reef Fisheries Stewardship Plan (FRFSP)" (PDF). Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources). 15 November 2017. 31 October 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 August 2021.
  27. 1 2 Krales, Amelia Holowaty (18 October 2011). "As Danger Laps at Its Shores, Tuvalu Pleads for Action". The New York Times – Green: A Blog about Energy and the Environment. 20 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2011.
  28. ↑ Baarsch, Florent (4 March 2011). "Warming oceans and human waste hit Tuvalu's sustainable way of life". The Guardian. London.
  29. ↑ "Tuvalu / Water, Waste and Sanitation Project (TWWSP): CRIS FED/2009/021-195, ANNEX" (PDF). European Union. 26 January 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 24 October 2011.
  30. ↑ "Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition". www.commondreams.org (ඉංග්‍රීසි බසින්). 16 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2023-07-01.
  31. ↑ "Port Vila call to phase out fossil fuels". RNZ (New Zealand English බසින්). 2023-03-22. 1 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2023-07-01.
  32. ↑ Ligaiula, Pita (2023-03-17). "Port Vila call for a just transition to a fossil fuel free Pacific | PINA" (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 1 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2023-07-01.
  33. ↑ "Current and Future Climate of Tuvalu" (PDF). Tuvalu Meteorological Service, Australian Bureau of Meteorology & Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO). 2011. 19 January 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 7 September 2015.
  34. ↑ "El Niño/Southern Oscillation (ENSO) Diagnostic Discussion". Climate Prediction Center National Centers for Environmental Prediction – NOAA/National Weather Service. 10 April 2014. 14 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 April 2014.
  35. ↑ "Klimatafel von Funafuti / Tuvalu (Ellice-Inseln)" (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (ජර්මන් බසින්). Deutscher Wetterdienst. 20 October 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 22 November 2016.
  36. ↑ Farbotko, Carol. "Saving Tuvaluan Culture from Imminent Danger" (PDF). Climate Change: Risks and Solutions, 'Sang Saeng', pages 11–13, No 21 Spring 2008. Asia-Pacific Centre of Education for International Understanding (APCEIU) under the auspices of UNESCO. 20 June 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 20 November 2012.
  37. ↑ Lazrus, Heather. "Island Vulnerability (Tuvalu)". 4 July 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 November 2012.
  38. ↑ "Pacific Adaptation to Climate Change Tuvalu Report of In-Country Consultations" (PDF). Secretariat of the Pacific Regional Environment Program (SPREC). 2009. 18 January 2012 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 October 2011.
  39. ↑ "Sea Level Rise A Big Problem For Tuvalu, Prime Minister Says". 22 July 1997. 25 June 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 24 December 2009.
  40. ↑ Patel, S. S. (2006). "A sinking feeling". Nature. 440 (7085): 734–736. Bibcode:2006Natur.440..734P. doi:10.1038/440734a. PMID 16598226. S2CID 1174790.
  41. 1 2 3 Hunter, J. A. (2002). "Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu" (PDF). Antarctic Cooperative Research Centre, Australia. 2 March 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 March 2017.
  42. ↑ "'Sinking' Pacific nation is getting bigger, showing islands are geologically dynamic: study | The Japan Times". 11 February 2018. 11 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 5 December 2019.
  43. ↑ Kench, Paul S; Ford, Murray R; Owen, Susan D (2018). "Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations". Nature Communications. 9 (1): 605. Bibcode:2018NatCo...9..605K. doi:10.1038/s41467-018-02954-1. PMC 5807422. PMID 29426825.
  44. ↑ "Tuvalu PM Refutes Aut Research" (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 19 March 2018. 26 March 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 26 March 2019.
  45. ↑ Eleanor Ainge Roy (17 May 2019). "'One day we'll disappear': Tuvalu's sinking islands". The Guardian. සම්ප්‍රවේශය 17 May 2019.
  46. ↑ Vincent Gray (15 June 2006). "The Truth about Tuvalu". 14 April 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 April 2018.
  47. ↑ de Freitas, Chris (11 December 2013). "Human interference real threat to Pacific atolls". NZ Herald/Pacnews. 6 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 January 2018.
  48. ↑ Hunter, John R. (2002). "A Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu" (PDF). Antarctic Cooperative Research Centre. 2 March 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 January 2018.
  49. ↑ "Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research". Pacific Climate Change Science Program (Australian Government). November 2011. 12 March 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 November 2011.
  50. ↑ "Ch.15 Tuvalu". Climate Change in the Pacific: Volume 2: Country Reports. Australia Government: Pacific Climate Change Science Program. 2011. 29 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 March 2015.
  51. ↑ "Tuvalu's National Adaptation Programme of Action" (PDF). Department of Environment of Tuvalu. May 2007. 3 March 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 7 September 2015.
  52. ↑ Mason, Moya K. (1983). "Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage". 14 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 February 2015.
  53. ↑ Dekker, Rodney (9 December 2011). "Island neighbours at the mercy of rising tides". Australian Broadcasting Corporation. 2 March 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 December 2011.
  54. ↑ Anne Fauvre Chambers; Keith Stanley Chambers (2007). "Five Takes on Climate and Cultural Change in Tuvalu". The Contemporary Pacific. 19 (1): 294–306. doi:10.1353/cp.2007.0004. S2CID 161220261.
  55. ↑ Craymer, Lucy (2022-11-15). "Tuvalu turns to the metaverse as rising seas threaten existence". Reuters (ඉංග්‍රීසි බසින්). 17 November 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2022-11-17.
  56. ↑ "NAPA DRAFT FINAL: Tuvalu's National Adaptation Programme of Action" (PDF). 2007. 12 December 2021 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2021.
  57. 1 2 3 4 Bouadze, Levan (6 December 2022). "Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation". UNDP Pacific Office in Fiji. 1 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 November 2023.
  58. ↑ Marantz, Andrew (December 2011). "A rising tide: Planning the future of a sinking island". Harpers. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2015.
  59. ↑ Marantz, Andrew (18 March 2015). "The Wages of Cyclone Pam". The New Yorker. 21 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 March 2015.
  60. ↑ "Tuvalu to introduce new early warning system". Radio New Zealand. 10 June 2016. 11 June 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 June 2016.
  61. ↑ Lewis, James (December 1989). "Sea level rise: Some implications for Tuvalu". The Environmentalist. 9 (4): 269–275. Bibcode:1989ThEnv...9..269L. doi:10.1007/BF02241827. S2CID 84796023.
  62. ↑ Bureau of Meteorology (1975) Tropical Cyclones in the Northern Australian Regions 1971–1972 Australian Government Publishing Service
  63. ↑ Resture, Jane (14 October 2022). "Hurricane Bebe Left 19 People Dead And Thousands Misplaced In Fiji and Tuvalu". Janeresture.com. 3 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 3 December 2023.
  64. ↑ "Life bounces back in the Ellice". 44(5) Pacific Islands Monthly. 1 May 1966. 2 October 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 October 2021.
  65. 1 2 McLean, R.F.; Munro, D. (1991). "Late 19th century Tropical Storms and Hurricanes in Tuvalu" (PDF). South Pacific Journal of Natural History. 11: 213–219. 10 April 2019 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 10 April 2019.
  66. ↑ Taafaki, Pasoni (1983). "Chapter 2 – The Old Order". In Laracy, Hugh (ed.). Tuvalu: A History. Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific and Government of Tuvalu. p. 27.
  67. ↑ Koop, Neville L (Winter 1991). DeAngellis, Richard M (ed.). Samoa Depression (Mariners Weather Log). Vol. 35. Fiji Meteorological Service. United States National Oceanic and Atmospheric Administration's National Oceanographic Data Service. p. 53. ISSN 0025-3367. OCLC 648466886.
  68. ↑ Report on the disaster preparedness workshop held in Funafuti, Tuvalu, 14 – 17 October, 1991 (PDF) (Report). Australian Overseas Disaster Response Organisation. April 1992. pp. 2–3, 6. ISBN 1875405054. 1 February 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  69. ↑ Emergency Plan of Action (EPoA) Tuvalu: Tropical Cyclone Pam (PDF). International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (Report). ReliefWeb. 16 March 2015. සම්ප්‍රවේශය 17 March 2015.
  70. ↑ "One Tuvalu island evacuated after flooding from Pam". Radio New Zealand International. 18 March 2015. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 18 March 2015.
  71. ↑ "Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens". SBS Australia. 13 March 2015. 3 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 March 2015.
  72. ↑ "State of emergency in Tuvalu". Radio New Zealand International. 14 March 2015. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 March 2015.
  73. ↑ "45 percent of Tuvalu population displaced – PM". Radio New Zealand International. 15 March 2015. 16 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 March 2015.
  74. ↑ "Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 1 (as of 22 March 2015)". Relief Web. 22 March 2015. 27 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 March 2015.
  75. ↑ "Forgotten paradise under water". United Nations Development Programme. 1 May 2015. 9 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 June 2015.
  76. 1 2 "Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 2 (as of 30 March 2015)". Relief Web. 30 March 2015. 8 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 March 2015.
  77. ↑ Wilson, David (4 July 2015). "Vasafua Islet vanishes". Tuvalu-odyssey.net. 22 July 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2015.
  78. ↑ Endou, Shuuichi (28 March 2015). "バサフア島、消失・・・(Vasafua Islet vanishes)". Tuvalu Overview (Japanese). 23 May 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 July 2015.
  79. ↑ "Tuvalu situation update: Securing health from disastrous impacts of cyclone Pam in Tuvalu". Relief Web/World health Organisation – Western Pacific Region. 3 April 2015. 8 June 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 June 2015.
  80. ↑ Special Weather Bulletin Number 1 for Tuvalu January 16, 2020 10z (Report). Fiji Meteorological Service. January 16, 2020.
  81. ↑ ""It swept right over": Tuvalu inundated by waves whipped up by Cyclone Tino". Radio New Zealand. January 20, 2020. 9 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය February 8, 2020.
  82. ↑ Shukman, David (22 January 2008). "Tuvalu struggles to hold back tide". BBC News. 5 March 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 August 2008.
  83. ↑ "Tuvalu surveys road damage after king tides". Radio New Zealand. 24 February 2015. 2 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 17 March 2015.
  84. ↑ Packard, Aaron (12 March 2015). "The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response". HuffPostGreen. 13 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 March 2015.
  85. ↑ Eliuta, Niuone (15 February 2024). "Science says Tuvalu will drown within decades; the reality is worse". PolicyDevBlog. 15 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 February 2024.
  86. 1 2 3 4 Andrew McIntyre; Brian Bell & Solofa Uota (February 2012). ""Fakafoou – To Make New": Tuvalu Infrastructure Strategy and Investment Plan" (PDF). Government of Tuvalu. 4 March 2024 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 February 2024.
  87. ↑ Kingston, P A (2004). Surveillance of Drinking Water Quality in the Pacific Islands: Situation Analysis and Needs Assessment, Country Reports. WHO. Retrieved 25 March 2010
  88. ↑ "Tuvalu – 10th European Development Fund". Delegation of the European Union. 8 October 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2011.
  89. ↑ "Mission to Tuvalu – Press Statement United Nations Special Rapporteur on the human right to safe drinking water and sanitation". Ms. Catarina de Albuquerque, United Nations Special Rapporteur. 19 July 2012. 23 October 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2012.
  90. ↑ "Tuvalu urged to develop national water strategy". Australian Network News. 19 July 2012. 22 July 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 15 August 2012.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=ටුවාලු_හි_භූගෝලය_සහ_පරිසරය&oldid=765902" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි