Jump to content

චිලී හි ජන විකාශනය

බැඳියන් එක්කරන්න
විකිපීඩියා වෙතින්

චිලීහි 2017 සංගණනයේදී ජනගහනය 17,574,003 ක් වාර්තා විය. උපත් අනුපාතය පහත වැටීම හේතුවෙන් එහි ජනගහන වර්ධන අනුපාතය 1990 සිට අඩු වෙමින් පවතී.[1] 2050 වන විට ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 20.2 ක් දක්වා ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[2]

පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය

[සංස්කරණය]
ටිරුවාහි මාපුචේ කාන්තාවන්
චිලී කොඩි අතැති චිලී ජාතිකයන්

මෙක්සිකෝවේ ජාතික ස්වයං පාලන විශ්ව විද්‍යාලයේ මෙක්සිකානු මහාචාර්ය ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ලිස්කානෝ ඇස්තමේන්තු කළේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 52.7% ක් සුදු ජාතිකයන්, 39.3% ක් මෙස්ටිසෝ ජාතිකයන් සහ 8% ක් ඇමරිකානු ඉන්දියානුවන් බවයි.[3] එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකාට අනුව, 2002 වසර වන විට, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 22% ක් පමණක් සුදු ජාතිකයින් වූ අතර 72% ක් මෙස්ටිසෝ විය.[4]

1984 දී, චිලී හි මහජන සෞඛ්‍ය අධ්‍යයන සඳහා වන සමාජීය ජානමය යොමු රාමුව යන මාතෘකාව යටතේ චිලී හි රිවිස්ටා ඩි පීඩියාට්‍රියා ඩි චිලී අධ්‍යයනයකින් 67.9% යුරෝපීය සහ 32.1% ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන් තීරණය කරන ලදී.[5][6] 1994 දී, ජීව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයකින් චිලී සංයුතිය 64% යුරෝපීය සහ 35% ඇමරින්දියන් බව තීරණය කරන ලදී.[7] කැන්ඩෙලා ව්‍යාපෘතියේ මෑත කාලීන අධ්‍යයනයෙන් තහවුරු වූයේ චිලී හි ජාන සංයුතිය යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 52% ක් වන අතර, ජෙනෝමයෙන් 44% ක් ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගෙන් (ඇමරින්දියන්) සහ 4% ක් අප්‍රිකාවෙන් පැමිණෙන අතර, චිලී ප්‍රධාන වශයෙන් මෙස්ටිසෝ රටක් බවට පත් කරමින් ජනගහනයෙන් අඩක් තුළ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති බවට සලකුණු ඇත.[8] දකුණු ඇමරිකානු රටවල් කිහිපයක බ්‍රසීලියා විශ්ව විද්‍යාලය විසින් සිදු කරන ලද තවත් ජානමය අධ්‍යයනයකින් චිලී සඳහා සමාන ජාන සංයුතියක් පෙන්නුම් කරන අතර, යුරෝපීය දායකත්වය 51.6% ක්, ඇමරිකානු ඉන්දියානු දායකත්වය 42.1% ක් සහ අප්‍රිකානු දායකත්වය 6.3% ක් වේ.[9] 2015 දී, තවත් අධ්‍යයනයකින් යුරෝපීය 57% ක්, ස්වදේශික ඇමරිකානු 38% ක් සහ අප්‍රිකානු 2.5% ක් තුළ ජාන සංයුතිය ස්ථාපිත කරන ලදී.[10]

චිලී විශ්ව විද්‍යාලයේ මහජන සෞඛ්‍ය පොත් පිංචක සඳහන් වන්නේ ජනගහනයෙන් 35% ක් කොකේසියානු සම්භවයක් ඇති බවයි; "ප්‍රධාන වශයෙන් සුදු" මෙස්ටිසෝවරු මුළු 65% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් (අමරින්ඩියන්වරු) ඉතිරි 5% න් සමන්විත වේ.[11]

ජානමය සලකා බැලීම් තිබියදීත්, බොහෝ චිලී ජාතිකයන්, විමසුවහොත්, සුදු ජාතිකයන් ලෙස ස්වයං-හඳුනා ගනු ඇත. 2011 ලතින් බැරමෙට්‍රෝ සමීක්ෂණය චිලී හි ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් විමසුවේ ඔවුන් තමන් අයත් වන්නේ කුමන ජාතියටදැයි සලකන බවයි. බොහෝ දෙනෙක් "සුදු" (59%) ලෙස පිළිතුරු දුන් අතර, 25% ක් "මෙස්ටිසෝ" යැයි පැවසූ අතර 8% ක් "ස්වදේශික" ලෙස ස්වයං-වර්ගීකරණය කළහ.[12] 2002 ජාතික මත විමසුමකින් හෙළි වූයේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් බහුතරයක් (43.4%) හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් (8.3%) "ස්වදේශික රුධිරය" ඇති බව විශ්වාස කළ අතර, 40.3% ක් ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ ඔවුන්ට කිසිවක් නොමැති බවයි.[13]

චිලී යනු ආදිවාසීන් පිළිබඳ එකම බැඳීමක් ඇති ජාත්‍යන්තර නීතිය වන 1989 ආදිවාසී සහ ගෝත්‍රික ජනතා සම්මුතියට අත්සන් කර අනුමත කළ රටවල් 22 න් එකකි.[14] එය 1989 දී ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ (ILO) සම්මුතිය 169 ලෙස සම්මත කරන ලදී. 2008 දී චිලී එය අනුමත කළේය. 2009 නොවැම්බර් මාසයේදී චිලී අධිකරණ තීන්දුවක්, ස්වදේශික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සන්ධිස්ථාන තීන්දුවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, සම්මුතිය භාවිතා කළේය. අයිමාරා ජල අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුව, පොසෝ ඇල්මොන්ටේ විනිශ්චය සභාව සහ ඉක්වික් අභියාචනාධිකරණය යන දෙකෙහිම තීන්දු තහවුරු කළ අතර චිලී හි ILO සම්මුතිය 169 හි පළමු අධිකරණමය යෙදුම සනිටුහන් කරයි.[15]

මුල්ම යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන් 16 වන සියවසේ පැමිණි ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විය.[16] මධ්‍යම චිලීයේ ඇමරින්ඩියන් ජනගහනය යටත් විජිත යුගයේ ආරම්භයේ දී ස්පාඤ්ඤ පදිංචිකරුවන්ගේ ජනගහනයට අවශෝෂණය කර අද චිලී හි පවතින විශාල මෙස්ටිසෝ ජනගහනය ඇති කළේය; මෙස්ටිසෝවරු නූතන මධ්‍යම හා පහළ පන්ති නිර්මාණය කරති. 18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී, බොහෝ බාස්ක්වරු චිලීයට පැමිණි අතර එහිදී ඔවුන් කැස්ටිලියානු සම්භවයක් ඇති ප්‍රභූන් සමඟ ඒකාබද්ධ වූහ. පශ්චාත් යටත් විජිත චිලී කිසි විටෙකත් සංක්‍රමණිකයින් සඳහා විශේෂයෙන් ආකර්ශනීය ගමනාන්තයක් නොවීය, එහි දුරස්ථභාවය සහ යුරෝපයෙන් දුරස්ථභාවය හේතුවෙන්.[17][18] යුරෝපීයයන් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා දිගු ගමනක් යාම හෝ ඇන්ඩීස් තරණය කිරීම වෙනුවට ඔවුන්ගේ මව්බිමට සමීප රටවල රැඳී සිටීමට කැමැත්තක් දැක්වූහ.[17] යුරෝපීය සංක්‍රමණය චිලීයේ ජනවාර්ගික සංයුතියේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති කළේ නැත, මැගෙලන් කලාපය හැර.[19] චිලීයට පැමිණි එකම ප්‍රධාන යුරෝපීය සංක්‍රමණික කණ්ඩායම ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වූ අතර,[17] ආර්ජන්ටිනාවට හෝ බ්‍රසීලයට වැනි මහා පරිමාණ සංක්‍රමණ කිසිදා සිදු නොවීය.[18] 1851 සහ 1924 අතර කාලය තුළ, චිලීයට ලතින් ඇමරිකාවට යුරෝපීය සංක්‍රමණයෙන් ලැබුණේ 0.5% ක් පමණි, ආර්ජන්ටිනාවට 46% ක්, බ්‍රසීලයට 33% ක්, කියුබාවට 14% ක් සහ උරුගුවේට 4% ක් විය.[17] කෙසේ වෙතත්, චිලී සමාජයේ සංක්‍රමණිකයන් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇති බව අවිවාදිතය.[18]

19 වන සහ 20 වන සියවස් වලදී චිලී වෙත සංක්‍රමණිකයන් පැමිණියේ ප්‍රංශය,[20] මහා බ්‍රිතාන්‍යය,[21] ජර්මනිය,[22] සහ ක්‍රොඒෂියාව,[23] යනාදී රටවලින් ය. විවිධ යුරෝපීය ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලින් පැවත එන්නන් බොහෝ විට චිලී හි අන්තර් විවාහ වෙති. මෙම අන්තර් විවාහය සහ සංස්කෘතීන් සහ ජාතීන් මිශ්‍ර කිරීම චිලී මධ්‍යම සහ ඉහළ පන්තිවල වර්තමාන සමාජය සහ සංස්කෘතිය හැඩගැස්වීමට උපකාරී වී ඇත.[24] එසේම, චිලී ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 500,000 ක් පූර්ණ හෝ අර්ධ පලස්තීන සම්භවයක් ඇති අය වන අතර,[25][26] සහ අරාබි සම්භවයක් ඇති අය 800,000 කි.[27] චිලී හි දැනට ලතින් ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් මිලියන 1.5 ක් සිටින අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් වෙනිසියුලාව, පේරු, හයිටි, කොලොම්බියාව, බොලිවියාව සහ ආර්ජන්ටිනාව යන රටවලින් පැමිණේ; 2019 දී මුළු ජනගහනයෙන් 8% ක්, පැවත එන්නන් ගණන් නොගෙන.[28][29] 2002 ජාතික සංගණනයට අනුව, 1992 සිට චිලියේ විදේශීය-උපන් ජනගහනය 75% කින් වැඩි වී ඇත.[30] 2021 නොවැම්බර් වන විට, ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සිට චිලී රටට ඇතුළු වන පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව පසුගිය දශකය තුළ ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වී ඇති අතර, පසුගිය වසර තුන තුළ මිලියන 1.5 දක්වා තුන් ගුණයකින් වැඩි වී ඇති අතර, හයිටියේ (ආසන්න වශයෙන් 180,000) සහ වෙනිසියුලාවේ (ආසන්න වශයෙන් 460,000) මානුෂීය අර්බුද හේතුවෙන් පැමිණීම් සිදු වී ඇත.[31]

නාගරිකකරණය

[සංස්කරණය]

රටේ ජනගහනයෙන් 85% ක් පමණ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර 40% ක් මහා සන්තියාගෝ හි ජීවත් වෙති. 2002 සංගණනයට අනුව විශාලතම සමූහකරණයන් වන්නේ මිලියන 5.6 ක ජනතාවක් සිටින මහා සන්තියාගෝ, 861,000 ක් සිටින මහා කන්සෙප්සියන් සහ 824,000 ක් සිටින මහා වල්පරයිසෝ ය.[32]

 
චිලී හි විශාලතම නගර
2002 සංගණනය[33]
Rank කලාපය Pop.
Santiago Metropolis
Santiago Metropolis
Greater Valparaíso
Greater Valparaíso		 1Santiago MetropolisSantiago Metropolitan Region5,428,590 Greater Concepción
Greater Concepción
Greater La Serena
Greater La Serena
2Greater ValparaísoValparaíso Region803,683
3Greater ConcepciónBiobío Region666,381
4Greater La SerenaCoquimbo Region296,253
5AntofagastaAntofagasta Region285,255
6Greater TemucoAraucanía Region260,878
7Rancagua conurbationO'Higgins Region236,363
8TalcaMaule Region191,154
9AricaArica and Parinacota Region175,441
10Chillán conurbationÑuble Region165,528

ආගම

[සංස්කරණය]
චිලියේ ආගමික පසුබිම (2012 සංගණනය)[34][35]
ආගම ප්‍රතිශතය
කතෝලික
  
 66.7%
ප්‍රොතෙස්තන්ත
  
 16.4%
ආගමක් නැත
  
 11.5%
වෙනත්
  
 4.5%
නිශ්චිත නොකළ
  
 1.1%
1748 සහ 1906 අතර ඉදිකරන ලද සන්තියාගෝ මෙට්‍රොපොලිටන් ආසන දෙව්මැදුර
18 වන සියවසේ ඉදිකරන ලද සහ දැන් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන අචාඕහි සැන්ටා මාරියා ද ලොරෙටෝ පල්ලිය.

ඓතිහාසික වශයෙන්, 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයට පෙර චිලීයේ ආදිවාසී ජනතාව විවිධ ආගම් නිරීක්ෂණය කළහ. ස්පාඤ්ඤ පාලනය සහ චිලී නිදහසේ පළමු සියවස තුළ, කතෝලික පල්ලිය රටේ බලවත්ම ආයතනවලින් එකකි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති (ඊනියා ලේයිස් ලයිකාස් හෝ "ගිහි නීති") පූජක පක්ෂයේ බලපෑම අඩු කිරීමට පටන් ගත් අතර 1925 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම ස්ථාපිත විය.[36]

2012 වන විට, චිලී ජනගහනයෙන් වයස අවුරුදු 15 ට වැඩි 66.6%[37] ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අනුගත වන බව ප්‍රකාශ කළ අතර, එය 2002 සංගණනයේදී වාර්තා වූ 70%[38] ට වඩා අඩුවීමකි. 2012 සංගණනයේදීම, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 17% ක් එවැන්ජලිකල් පල්ලියකට අනුගත වන බව වාර්තා විය (සංගණනයේදී "එවැන්ජලිකල්" යනු රෝමානු කතෝලික සහ ඕතඩොක්ස් - ග්‍රීක, පර්සියානු, සර්බියානු, යුක්‍රේනියානු සහ ආර්මේනියානු - පල්ලි, පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලිය, සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්වරුන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් හැර අනෙකුත් සියලුම ක්‍රිස්තියානි නිකායන් ගැන සඳහන් කරයි: මූලික වශයෙන්, බොහෝ ඉංග්‍රීසි කතා කරන රටවල එම නිකායන් සාමාන්‍යයෙන් තවමත් "ප්‍රොතෙස්තන්ත" ලෙස හැඳින්වේ, නමුත් ඇඩ්වෙන්ටිස්වාදය බොහෝ විට එවැන්ජලිකල් නිකායක් ලෙසද සැලකේ). එවැන්ජලිකල් කිතුනුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 90% ක් පෙන්තකොස්ත ජාතිකයෝ වෙති. නමුත් වෙස්ලියන්, ලුතරන්, ඇන්ග්ලිකන්, එපිස්කෝපලියන්, ප්‍රෙස්බිටේරියන්, වෙනත් ප්‍රතිසංස්කරණ, බැප්ටිස්ට් සහ මෙතෝදිස්ත පල්ලි ද චිලී එවැන්ජලිකල් පල්ලි අතර පවතී.[39] ආගමික නොවන පුද්ගලයින්, අදේවවාදීන් සහ අඥෙයවාදීන් ජනගහනයෙන් 12% ක් පමණ වේ.

2015 වන විට, චිලියේ ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (68%) ලෙස පැවතුනි, ඇස්තමේන්තුගත චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 55% ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අයත් වන අතර, 13% ක් විවිධ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට අයත් වන අතර, 7% ක් පමණක් වෙනත් ඕනෑම ආගමකට අනුගත වේ. අඥෙයවාදීන් සහ අදේවවාදීන් ජනගහනයෙන් 25% ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.[40]

චිලියේ බහායි ආගමික ප්‍රජාවක් ඇති අතර, ලතින් ඇමරිකාව සඳහා බහායි මව් දේවමාළිගාව හෝ මහාද්වීපික නමස්කාර මන්දිරය පිහිටා ඇත. 2016 දී නිම කරන ලද මෙය, සියලු ආගම් සහ පසුබිම්වල පුද්ගලයින්ට රැස්වීමට, භාවනා කිරීමට, පරාවර්තනය කිරීමට සහ නමස්කාර කිරීමට අවකාශයක් ලෙස සේවය කරයි.[41] එය වාත්තු වීදුරු සහ පාරභාසක කිරිගරුඬ වලින් සෑදී ඇති අතර එහි ගෘහ නිර්මාණ ශෛලිය තුළ නව්‍ය ලෙස විස්තර කර ඇත.[42]

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ආගමික නිදහසේ අයිතිය සහතික කරන අතර, අනෙකුත් නීති සහ ප්‍රතිපත්ති සාමාන්‍යයෙන් නිදහස් ආගමික පිළිවෙත් සඳහා දායක වේ. රජයේ හෝ පෞද්ගලික ක්‍රියාකාරීන් විසින් අපයෝජනය කිරීමට එරෙහිව සියලුම මට්ටම්වල නීතිය මෙම අයිතිය සම්පූර්ණයෙන්ම ආරක්ෂා කරයි.[39] චිලියේ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය නිල වශයෙන් වෙන්ව පවතී. 1999 ආගම පිළිබඳ නීතියක් ආගමික වෙනස්කම් කිරීම තහනම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට ඓතිහාසික හා සමාජීය හේතූන් මත රෝමානු කතෝලික පල්ලිය වරප්‍රසාද ලත් තත්වයක් භුක්ති විඳින අතර ඉඳහිට මනාප සැලකිල්ලක් ලබා ගනී.[43] රජයේ නිලධාරීන් රෝමානු කතෝලික උත්සව මෙන්ම ප්‍රධාන එවැන්ජලිකල් සහ යුදෙව් උත්සව සඳහා සහභාගී වේ.[39]

චිලී රජය නත්තල්, සුබ සිකුරාදා, කාමන් කන්‍යාවගේ මංගල්‍යය, පේතෘස් සහ පෝල් සාන්තුවරයන්ගේ මංගල්‍යය, උපකල්පන මංගල්‍යය, සියලු සාන්තුවරයන්ගේ දිනය සහ නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීමේ මංගල්‍යය යන ආගමික නිවාඩු දින ජාතික නිවාඩු දින ලෙස සලකයි.[39] මෑතකදී, රජය විසින් ඔක්තෝබර් 31, ප්‍රතිසංස්කරණ දිනය, රටේ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට ගෞරවයක් වශයෙන් අතිරේක ජාතික නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.[44][45]

චිලීහි අනුශාසක සාන්තුවරයන් වන්නේ කර්මෙල් කන්දේ අප ස්වාමිදූ සහ මහා ශාන්ත ජේම්ස් (සන්තියාගෝ) ය.[46] 2005 දී, XVI වන බෙනඩික්ට් පාප් වහන්සේ, තෙරේසා ඩි ලොස් ඇන්ඩීස්ගෙන් පසු රටේ දෙවන ස්වදේශික රෝමානු කතෝලික සාන්තුවරයා බවට පත් වූ ඇල්බර්ටෝ හර්ටාඩෝව ශාන්තුවරයට පත් කරන ලදී.[47]

භාෂා

[සංස්කරණය]
මාපුචේ භාෂාවෙන් සහ චිලී ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ලියා ඇති චිලී හිතෝපදේශයකි. මෙහි භාවිතා වන මාපුඩුන්ගුන් හෝඩිය එකඟ වූ ප්‍රමිතියක් පිළිබිඹු නොකරයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, මාපුචේ භාෂාව ලිවීම සඳහා දැනට භාවිතා කරන වෙනස් අක්ෂර තුනක් තිබේ.[48]

චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්පාඤ්ඤ භාෂාව සුවිශේෂී ලෙස උච්චාරණය කර ඇති අතර අසල්වැසි දකුණු ඇමරිකානු රටවලට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය, මන්ද අවසාන අක්ෂර බොහෝ විට අතහැර දමා ඇති අතර සමහර ව්‍යාංජනාක්ෂර මෘදු උච්චාරණයක් ඇත. උච්චාරණය උතුරේ සිට දකුණට ඉතා සුළු වශයෙන් පමණක් වෙනස් වේ; සමාජ පන්තිය හෝ නගරයේ හෝ රටේ ජීවත් වන්නේද යන්න මත පදනම්ව උච්චාරණයේ වෙනස්කම් වඩාත් කැපී පෙනේ. චිලී ජනගහනය බොහෝ දුරට රටේ මධ්‍යයේ කුඩා කොටසක පිහිටුවා ඇති අතර පසුව උතුරට සහ දකුණට සුළු සංඛ්‍යාවක් සංක්‍රමණය වීම මෙම සාපේක්ෂ විභේදනයේ ඌනතාවය පැහැදිලි කිරීමට උපකාරී වේ, එය ගුවන්විදුලියේ ජාතික ප්‍රවේශය සහ දැන් රූපවාහිනිය මගින් පවත්වා ගෙන යනු ලැබූ අතර එය වාචික ප්‍රකාශන විසුරුවා හැරීමට සහ සමජාතීය කිරීමට ද උපකාරී වේ.[49]

චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්වදේශීය භාෂා කිහිපයක් තිබේ: මාපුඩුන්ගුන්, අයිමාරා, රාපා නුයි, චිලී සංඥා භාෂාව සහ (යන්තම් නොනැසී පවතින) කවාස්කාර් සහ යාගන්, ස්වදේශික නොවන ජර්මානු, ඉතාලි, ඉංග්‍රීසි, ග්‍රීක සහ කෙචුවා සමඟ. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයෙන් පසු, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව පොදු භාෂාව ලෙස බලයට පත් වූ අතර, ස්වදේශික භාෂා සුළුතර භාෂා බවට පත්ව ඇත, සමහරක් දැන් වඳ වී ගොස් හෝ වඳ වී යාමට ආසන්නයි.[50]

ජර්මානු භාෂාව තවමත් දකුණු චිලියේ යම් දුරකට කතා කරයි,[51] කුඩා ගම්බද සාක්කුවල හෝ විශාල නගරවල ප්‍රජාවන් අතර දෙවන භාෂාවක් ලෙස.

ඉංග්‍රීසි දොරවල් විවෘත කිරීමේ වැඩසටහන වැනි මුලපිරීම් හරහා, රජය රජයේ පාසල්වල පස්වන ශ්‍රේණියේ සහ ඊට වැඩි සිසුන් සඳහා ඉංග්‍රීසි අනිවාර්ය කළේය. චිලීයේ බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් ළදරු පාසලෙන් ඉංග්‍රීසි ඉගැන්වීම ආරම්භ කරයි.[52] පොදු ඉංග්‍රීසි වචන අවශෝෂණය කර එදිනෙදා ස්පාඤ්ඤ භාෂාවට ඇතුළත් කර ඇත.[53]

සෞඛ්‍යය

[සංස්කරණය]
ජාතික සෞඛ්‍ය අරමුදලේ (ෆොනාසා) කාඩ්පත

සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (මිනිසල්) යනු චිලී ජනාධිපතිවරයා විසින් සකස් කරන ලද මහජන සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්ති සැලසුම් කිරීම, මෙහෙයවීම, සම්බන්ධීකරණය, ක්‍රියාත්මක කිරීම, පාලනය කිරීම සහ දැනුම් දීම භාර කැබිනට් මට්ටමේ පරිපාලන කාර්යාලයයි. 1979 දී නිර්මාණය කරන ලද ජාතික සෞඛ්‍ය අරමුදල (ෆොනාසා) යනු චිලී හි සෞඛ්‍ය සඳහා රාජ්‍ය අරමුදල් රැස් කිරීම, කළමනාකරණය කිරීම සහ බෙදා හැරීම සඳහා පවරා ඇති මූල්‍ය ආයතනයයි. එය මහජනතාව විසින් අරමුදල් සපයනු ලැබේ. සියලුම සේවකයින් තම මාසික ආදායමෙන් 7% ක් අරමුදලට ගෙවයි.[54]

ෆොනාසා NHSS හි කොටසක් වන අතර සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (චිලී) හරහා විධායක බලය ඇත. එහි මූලස්ථානය සන්තියාගෝ හි පිහිටා ඇති අතර විමධ්‍යගත රාජ්‍ය සේවය විවිධ ප්‍රාදේශීය කාර්යාල මගින් මෙහෙයවනු ලැබේ. ප්‍රතිලාභීන් මිලියන 12 කට වඩා ෆොනාසා වෙතින් ප්‍රතිලාභ ලබයි. ප්‍රතිලාභීන්ට ඉසැප්‍රේ හරහා වඩා මිල අධික පෞද්ගලික රක්ෂණයක් තෝරා ගත හැකිය.

2024 ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයේ, චිලී යනු 5 ට අඩු GHI ලකුණු ඇති රටවල් 22 න් එකකි.[55]

අධ්‍යාපනය

[සංස්කරණය]
සන්තියාගෝ හි චිලී විශ්ව විද්‍යාලයේ කැසා සෙන්ට්‍රල්

චිලීයේ, අධ්‍යාපනය ආරම්භ වන්නේ වයස අවුරුදු 5 දක්වා පෙර පාසලෙනි. වයස අවුරුදු 6 ත් 13 ත් අතර ළමුන් සඳහා ප්‍රාථමික පාසල සපයනු ලැබේ. ඉන්පසු සිසුන් වයස අවුරුදු 17 දී උපාධිය ලබා ගන්නා තෙක් ද්විතීයික පාසලට ඇතුළත් වේ.

ද්විතීයික අධ්‍යාපනය කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත: පළමු වසර දෙක තුළ සිසුන් සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනයක් ලබා ගනී. ඉන්පසු, ඔවුන් ශාඛාවක් තෝරා ගනී: විද්‍යාත්මක මානවවාදී අධ්‍යාපනය, කලාත්මක අධ්‍යාපනය හෝ තාක්ෂණික හා වෘත්තීය අධ්‍යාපනය. ද්විතීයික පාසල වසර දෙකකට පසු සහතිකයක් (ලයිසන්සියා ඩි එන්සෙසාන්සා මාධ්‍ය) ලබා ගැනීමෙන් අවසන් වේ.[56]

චිලී අධ්‍යාපනය ධනයෙන් වෙන් කර ඇත්තේ තට්ටු තුනක පද්ධතියක ය - පාසල්වල ගුණාත්මකභාවය සමාජ ආර්ථික පසුබිම් පිළිබිඹු කරයි:

  • බොහෝ දුරට නොමිලේ සහ නරකම අධ්‍යාපන ප්‍රතිඵල ඇති, බොහෝ දුරට දුප්පත් සිසුන් සහභාගී වන නගර පාසල් (colegios municipales);
  • මැද ආදායම් ලබන සිසුන් සහභාගී වන සහ සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යම මට්ටමේ ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා ශිෂ්‍යයාගේ පවුල විසින් ගෙවනු ලබන ගාස්තු මගින් අතිරේක කළ හැකි රජයෙන් යම් මුදලක් ලබා ගන්නා සහනාධාර සහිත පාසල්; සහ
  • නිරන්තරයෙන් හොඳම ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා සම්පූර්ණයෙන්ම පෞද්ගලික පාසල්. බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් මධ්‍ය කුටුම්භ ආදායමෙන් 0,5 සිට 1 දක්වා පැමිණීමේ ගාස්තු අය කරයි.[57]

ද්විතීයික පාසල සාර්ථකව අවසන් වූ පසු, සිසුන්ට උසස් අධ්‍යාපනයට ඉදිරියට යා හැකිය. චිලී හි උසස් අධ්‍යාපන පාසල් චිලී සාම්ප්‍රදායික විශ්ව විද්‍යාල වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල හෝ පෞද්ගලික විශ්ව විද්‍යාල ලෙස බෙදා ඇත. වෛද්‍ය විද්‍යාල ඇති අතර යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩියාගෝ පෝටලේස් යන දෙකම යේල් විශ්ව විද්‍යාලය සමඟ හවුල්කාරිත්වයකින් නීති විද්‍යාල පිරිනමයි.[58]

යොමු කිරීම්

[සංස්කරණය]
  1. ↑ "Anuario Estadísticas Vitales 2003". Instituto National de Estadísticas. 1 May 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2008.
  2. ↑ "Chile: Proyecciones y Estimaciones de Población. Total País 1950–2050" (PDF). Instituto National de Estadísticas. 30 December 2009 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  3. ↑ Lizcano Fernández, Francisco (August 2005). "Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI" [Ethnic Composition of the Three Cultural Areas of the American Continent at the Beginning of the 21st Century]. Convergencia (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 12 (38): 185–232. 22 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 23 November 2020.
  4. ↑ "Chile - Indigenous, Mestizo, European | Britannica". www.britannica.com (ඉංග්‍රීසි බසින්). 2024-12-10. 4 December 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2024-12-11.
  5. ↑ Valenzuela, C. (1984). "Marco de referencia sociogenético para los estudios de Salud Pública en Chile" [Sociogenetic reference limits for public health studies in Chile]. Revista Chilena de Pediatría (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 55 (2): 123–127. PMID 6473850. S2CID 162443939.
  6. ↑ Vanegas L, Jairo; Villalón C, Marcelo; Valenzuela Y, Carlos (May 2008). "Ethnicity and race as variables in epidemiological research about inequity". Revista médica de Chile. 136 (5): 637–644. doi:10.4067/S0034-98872008000500014. PMID 18769813.
  7. ↑ Cruz-Coke, Ricardo (1994). "Genetic epidemiology of single gene defects in Chile". Facultad de Medicina de la Universidad de Chile. 31 (9). Santiago de Chile: 702–706. doi:10.1136/jmg.31.9.702. PMC 1050080. PMID 7815439.
  8. ↑ "Estudio genético en chilenos muestra desconocida herencia africana | El Dínamo". Eldinamo.cl. 19 August 2013. 6 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2013.
  9. ↑ Godinho, Neide Maria de Oliveira (2008). O impacto das migrações na constituição genética de populações latino-americanas [The impact of migration on the genetic makeup of Latin American populations] (Thesis) (පෘතුගීසි බසින්). 12 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 23 November 2020.
  10. ↑ Homburger, Julian; et al. (2015). "Genomic Insights into the Ancestry and Demographic History of South America". PLOS Genetics. 11 (12). 1005602. doi:10.1371/journal.pgen.1005602. PMC 4670080. PMID 26636962.
  11. ↑ "5.2.6. Estructura racial". La Universidad de Chile. 16 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 26 August 2007. (Main page සංරක්ෂණය කළ පිටපත 16 සැප්තැම්බර් 2009 at the Wayback Machine)
  12. ↑ "Informe Latinobarómetro 2011". Latinobarometro.org. 13 January 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 July 2013.
  13. ↑ "Encuesta CEP, Julio 2002" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). July 2002. 29 April 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 18 May 2012.
  14. ↑ "ILOLEX: submits English query". Ilo.org. 9 January 2004. 25 December 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  15. ↑ "Chile's Supreme Court Upholds Indigenous Water Use Rights". The Santiago Times. 30 November 2009. 3 March 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 March 2010.
  16. ↑ "Osasuna Saila - Eusko Jaurlaritza". Euskadi.eus (Basque බසින්). 10 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 April 2021.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  17. 1 2 3 4 Waldo Ayarza Elorza. "De los Vascos, Oñati y los Elorza" (PDF). pp. 59, 65, 66. 19 August 2013 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 July 2013.
  18. 1 2 3 Salazar Vergara, Gabriel; Pinto, Julio (1999). "La Presencia Inmigrante". Historia contemporánea de Chile: Actores, identidad y movimiento. II. Lom Ediciones. pp. 76–81. ISBN 978-956-282-174-2. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 July 2013.
  19. ↑ "Memoria presentada al Supremo Gobierno por la Comision Central del Censo" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 1907. 19 September 2009 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 February 2013.
  20. ↑ Parvex, R. (2014). "Le Chili et les mouvements migratoires". Hommes & Migrations (Nº 1305): 71–76. doi:10.4000/hommesmigrations.2720. 1 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2020.
  21. ↑ Jorge Sanhueza Aviléz. "Historia de Chile: Otros Artículos. Británicos y Anglosajones en Chile durante el siglo XIX". Biografía de Chile. 12 November 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 March 2012.
  22. ↑ Victoria Dannemann. "Alemanes en Chile: entre el pasado colono y el presente empresarial". Deustche-Welle. 1 May 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 July 2020.
  23. ↑ "Inmigración a Chile". Domivina. 2 July 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  24. ↑ "entrevista al Presidente de la Cámara vasca". Deia.com. 22 May 2008. 11 May 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  25. ↑ "Chile: Palestinian refugees arrive to warm welcome". Adnkronos.com. 7 April 2003. 24 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 October 2009.
  26. ↑ "500,000 descendientes de primera y segunda generación de palestinos en Chile". Laventana.casa.cult.cu. 22 July 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 July 2013.
  27. ↑ Ghosh P. "Arabs in the Andes? Chile, The Unlikely Long-Term Home of a Large Palestinian Community". International Business Times. 23 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 September 2017.
  28. ↑ Estimación de Población Extranjera en Chile, al 31 de diciembre de 2019 සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 මැයි 2022 at the Wayback Machine, del Departamento de Extranjería y Migración (DEM) del Instituto Nacional de Estadísticas de Chile (INE), pp. 21. Retrieved 29 Juny 2020.
  29. ↑ "Chile: Moving Towards a Migration Policy". Migrationinformation.org. 15 February 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 August 2011.
  30. ↑ Landaburu, Juan (24 June 2007). "El debate sobre la inmigración ilegal se extiende a la región". La Nación. 13 February 2009 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 31 December 2008.
  31. ↑ "Chilean Election Unlikely to Halt New Barriers to Immigration". Global Risk Insights. 20 November 2021. 21 November 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 November 2021.
  32. ↑ "List of Chilean cities". Observatorio Urbano, Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  33. ↑ Chile: Ciudades, Pueblos, Aldeas y Caseríos 2005, Instituto Nacional de Estadísticas – June 2005.
  34. ↑ "Chile". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 29 January 2017. (Archived 2017 edition)
  35. ↑ "Resultados XVIII Censo de Población" (PDF). 2012. 15 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  36. ↑ H., Smith, Brian (2014). The Church and Politics in Chile Challenges to Modern Catholicism. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-5697-8. OCLC 1170509102.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  37. ↑ "Population 15 years of age or older, by religion, region, sex and age groups. (censused population)" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 7 September 2015. 7 February 2017 දින මුල් පිටපත (.pdf) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2018.
  38. ↑ 7,853,428 out of 11,226,309 people over 15 years of age. "Population 15 years of age or older, by religion, administrative division, sex and age groups" (PDF). Censo 2002 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 19 May 2006 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 1 March 2014.
  39. 1 2 3 4 "Chile". International Religious Freedom Report. United States Department of State. 19 September 2008. 4 April 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 May 2019.
  40. ↑ "Track semanal de Opinión Pública" [Weekly Public Opinion Track] (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 7 September 2015. 7 February 2017 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 December 2018.
  41. ↑ Purushotma, Shastri (6 December 2017). "Breathtaking Baha'i Temple Rises in Chile". HuffPost. HuffPost. 5 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 5 August 2021.
  42. ↑ Purushotma, Shastri (6 December 2017). "Breathtaking Baha'i Temple Rises in Chile". HuffPost. HuffPost. 5 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 February 2019.
  43. ↑ Bill Kte'pi, "Chile", in Robert E. Emery, Cultural Sociology of Divorce: An Encyclopedia, Volume 1 (London: Sage, 2013), 266–68. books.google.com/books?id=wzJdSIfeeTQC&pg=PA266 ISBN 9781412999588
  44. ↑ "Hola, Luther". The Economist. 6 November 2008. 10 December 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  45. ↑ Andrea Henríquez (31 October 2008). "Los evangélicos tienen su feriado". BBC Mundo. 25 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 17 December 2009.
  46. ↑ "Patron Saints: 'C'". Catholic Online. 9 April 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 June 2012.
  47. ↑ "Las fechas del proceso de Canonización del Padre Hurtado" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 22 January 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 9 January 2008.
  48. ↑ Montrul, Silvina. El Bilinguismo En El Mundo Hispanohablante. Hoboken: John Wiley & Sons Inc, 2013. p. 249
  49. ↑ "Development and Breakdown of Democracy, 1830–1973". Country Studies. Library of Congress. 31 March 1994. 9 July 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 April 2009.
  50. ↑ "Ethnologue report for Chile". Ethnologue.com. 3 February 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 August 2011.
  51. ↑ Oliver Zoellner. "Oliver Zoellner | Generating Samples of Ethnic Minorities in Chile". Research-worldwide.de. 2 December 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 17 December 2009.
  52. ↑ "Repeat after me: Hello, my name is". Globalpost.com. 11 August 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 February 2010.
  53. ↑ Sáez Godoy, Leopoldo (2005). "Anglicismos en el español de Chile" [Anglicisms in Chilean Spanish]. Atenea (Concepción) (ස්පාඤ්ඤ බසින්) (492): 171–177. doi:10.4067/S0718-04622005000200010.
  54. ↑ "¿Cuál es la cotización legal para salud de un trabajador activo y en qué plazo deben ser declaradas y pagadas?". supersalud.gob.cl. Superintendence of Health. 26 September 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 September 2021.
  55. ↑ "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels (ඉංග්‍රීසි බසින්). 25 February 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2024-12-13.
  56. ↑ "Chile". UNESCO International Centre for Technical and Vocational Education and Training. TVET Country Profiles. 29 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 29 April 2014.
  57. ↑ "Mensualidad de los colegios con los mejores puntajes en la PSU supera los mil". Emol.com. 30 December 2013. 19 July 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 18 July 2014.
  58. ↑ "Program in Chile | Yale Law School". Law.yale.edu. 24 December 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 22 December 2013.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=චිලී_හි_ජන_විකාශනය&oldid=750747" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි