ගයනාවේ ඉතිහාසය
යටත් විජිතකරණයට පෙර
[සංස්කරණය]වර්තමාන ගයනාව ලෙස හඳුන්වන ප්රදේශය සහස්ර ගණනාවක් තිස්සේ ජනාවාස වී ඇත.[1] ගයනාහි ස්වදේශික ගෝත්ර නවයක් වාසය කරයි: වයි වයි, මකුෂි, පැටමෝනා, ලොකොනෝ, කලීනා, වපිෂානා, පෙමොන්, අකාවායෝ සහ වරාඕ. මෙම ජනයාගෙන් බොහෝ දෙනෙක් දඩයම් කිරීම සමඟ කෘෂිකර්මාන්තය මාරු කළහ. ඉතිහාසඥයින් අනුමාන කරන්නේ අරවාක් සහ කැරිබ්වරු දකුණු ඇමරිකානු අභ්යන්තර ප්රදේශයෙන් ආරම්භ වී උතුරු දෙසට සංක්රමණය වූ බවත්, පළමුව වර්තමාන ගයනා වෙත සහ පසුව කැරිබියානු දූපත් වෙත සංක්රමණය වූ බවත්ය. ප්රධාන වශයෙන් වගාකරුවන්, දඩයම්කරුවන් සහ ධීවරයින් වන අරවාක්වරු කැරිබ්වරුන්ට පෙර කැරිබියානු දූපත් වෙත සංක්රමණය වී කලාපය පුරා පදිංචි වූහ.[2]
යටත් විජිත සමය
[සංස්කරණය]ක්රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් ඔහුගේ තුන්වන මුහුදු ගමනේදී (1498 දී) ගයනාව දුටු පළමු යුරෝපීයයා වුවද, සර් වෝල්ටර් රැලී 1596 දී වාර්තාවක් ලිවුවද, යටත් විජිත පිහිටුවූ පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ ලන්දේසීන් ය: පොමරූන් (1581), එසෙක්විබෝ (1616), බර්බිස් (1627) සහ ඩෙමෙරාරා (1752). ප්රංශය ලන්දේසි ජනරජය ආක්රමණය කිරීමෙන් පසු (1795), බ්රිතාන්යයන් 1796 දී පාලනය භාර ගත් අතර, ලන්දේසි සහ බ්රිතාන්යයන් 1814 දී ලන්ඩනයේදී ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි ගිවිසුම අත්සන් කළ අතර එමඟින් ඩෙමෙරාරා-එසෙක්විබෝ සහ බර්බිස් බ්රිතාන්යයට පවරා දෙන ලදී.[3]
1831 දී, ඩෙමෙරාරා-එසෙක්විබෝ හි එක්සත් යටත් විජිත සහ බර්බිස් හි වෙනම යටත් විජිත එක්ව බ්රිතාන්ය ගයනාව ලෙස හැඳින්වෙන තනි බ්රිතාන්ය යටත් විජිතයක් බවට පත්විය.[4]
1824 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, වෙනිසියුලාව එසෙක්විබෝ ගඟට බටහිරින් පිහිටි භූමි ප්රදේශයට හිමිකම් කියා ඇත. 16 වන සියවස දක්වා දිවෙන ප්රදේශයේ ස්පාඤ්ඤ හිමිකම් පෑමේ උරුමක්කාරයන් ලෙස උපකල්පනය කරන ලද වෙනිසියුලානුවන් තම යැයි කියා සිටි ඉඩම්වල පදිංචි වන බර්බිස් සහ ඩෙමරාරා පදිංචිකරුවන්ට එරෙහිව සයිමන් බොලිවර් බ්රිතාන්ය රජයට අනතුරු අඟවමින් ලිවීය. 1899 දී ජාත්යන්තර විනිශ්චය සභාවක් විසින් මෙම ඉඩම මහා බ්රිතාන්යයට අයත් බව තීන්දු කරන ලදී. 1814 ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි ගිවිසුමෙන්, බ්රිතාන්යයන්ට ඔරිනෝකෝ සහ කුරන්ටයින් ගංගා අතර ඉඩම් ඇතුළත් ලන්දේසි භූමිය උරුම විය. 1648 දී ස්පාඤ්ඤය විසින් මෙම ජනාවාස කෙරෙහි ලන්දේසි ස්වෛරීභාවය පිළිගනු ලැබූ අතර, එහි 5 වන වගන්තිය යටතේ ලන්දේසීන් විසින් "බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වල සියලුම අධිපතීන්, නගර, මාලිගා, බලකොටු, වෙළඳාම් සහ ඉඩම්"[5] ඔවුන් යටතේ තබා ගන්නා බව සඳහන් විය. කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම ස්පාඤ්ඤ ගයනාව සහ ලන්දේසි ගයනාව අතර මායිම නිශ්චිතව දක්වා නැත.
නිදහස
[සංස්කරණය]ගයනාව 1966 මැයි 26 වන දින ඩොමීනියන් එකක් ලෙස එක්සත් රාජධානියෙන් නිදහස ලබා ගත් අතර 1970 පෙබරවාරි 23 වන දින ජනරජයක් බවට පත් වූ අතර පොදුරාජ්ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස රැඳී සිටියේය.[6] නිදහසින් ටික කලකට පසු, වෙනිසියුලාව එසෙක්විබෝ කලාපයට තම භෞමික හිමිකම් බලාත්මක කිරීම සඳහා ගයනාවට එරෙහිව රාජ්ය තාන්ත්රික, ආර්ථික සහ හමුදා ක්රියාමාර්ග ගැනීමට පටන් ගත්තේය.[7] ගයනාව නිදහස ලැබීමෙන් මාස පහකට පසු, 1966 ඔක්තෝබර් මාසයේදී, වෙනිසියුලානු හමුදා ජාත්යන්තර දේශසීමාව තරණය කර එතැන් සිට අත්පත් කරගෙන ඇති අන්කෝකෝ දූපත අත්පත් කර ගත්හ.[8] වෙනිසියුලානු හමුදා ඉක්මනින් හමුදා ස්ථාපනයන් සහ ගුවන් පථයක් නිර්මාණය කළහ.[9]
නිදහස ලැබීමෙන් පසු, මහජන ජාතික කොංග්රස් ප්රතිසංස්කරණයේ ෆෝබ්ස් බර්න්හැම් බලයට පත් වූ අතර ඉක්මනින් මර්දනකාරී ඒකාධිපති නායකයෙකු බවට පත්විය.[10] දේශපාලනය ජාතිය අනුව බෙදී ගියේය. අප්රිකානු-ගයානු ජාතිකයින් බර්න්හැම්ගේ මහජන ජාතික කොංග්රසයට සහ ඉන්දු-ගයානු ජාතිකයින් ජගන්ගේ මහජන ප්රගතිශීලී පක්ෂයට සහාය දැක්වූ අතර, එය ආපන් ජාත් දේශපාලනය ලෙස හැඳින්වෙන අතර එය ගයානු හින්දුස්ථානි භාෂාවෙන් "ඔබේම වර්ගය සඳහා" ලෙස ලිහිල්ව පරිවර්තනය කර ඇත.
ගයනාව 1975–76, 1982–83 සහ 2024–25 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සාමාජිකාවක් ලෙස තුන් වතාවක් තේරී පත් විය.
1978 දී, වයඹදිග ගයනාවේ දුරස්ථ ජනාවාසයක ඇමරිකානු නිකායික නායක ජිම් ජෝන්ස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ජෝන්ස්ටවුන් සමූහ මිනීමැරුම්-සියදිවි නසාගැනීම් වලදී පුද්ගලයින් 918 දෙනෙකු මිය ගියහ.[11]
නිදහස් මැතිවරණ නැවත ආරම්භ කිරීම සඳහා බලපෑම් කිරීම සඳහා හිටපු එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ජිමී කාටර් ගයනාවට ගියේය. 1992 ඔක්තෝබර් 5 වන දින, 1964 න් පසු ජාත්යන්තරව නිදහස් හා සාධාරණ ලෙස පිළිගැනීමට ලක් වූ පළමු ගයාන මැතිවරණයේදී නව ජාතික සභාවක් සහ ප්රාදේශීය සභා තේරී පත් විය. පීපීපීයේ චෙඩ්ඩි ජගන් තේරී පත් වී 1992 ඔක්තෝබර් 9 වන දින ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.[12][10] මෙය අප්රිකානු-ගයානියානුවන්ට සාම්ප්රදායිකව ගයාන දේශපාලනය කෙරෙහි තිබූ ඒකාධිකාරය ආපසු හැරවීය. කෙසේ වෙතත්, ඡන්ද විමසීම ප්රචණ්ඩත්වයෙන් විනාශ විය.
2008 මැයි මාසයේදී, ජනාධිපති භාරත් ජග්ඩියෝ දකුණු ඇමරිකානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ UNASUR ව්යවස්ථාදායක ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය. 2010 දී ගයාන රජය නිල වශයෙන් ගිවිසුම අනුමත කළේය.[13]
2018 දී ග්රේන්ජර්ගේ රජය විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් පරාජයට පත්වීමෙන් පසුව, 2020 මාර්තු මාසයේදී ජනාධිපති ඩේවිඩ් ඒ. ග්රේන්ජර් හදිසි මැතිවරණයෙන් යන්තමින් පරාජයට පත් විය. ප්රතිඵල පිළිගැනීම ග්රේන්ජර් ප්රතික්ෂේප කළ නමුත්, මාස පහකට පසු, වංචා සහ අක්රමිකතා චෝදනා හේතුවෙන් මහජන ප්රගතිශීලී පක්ෂයේ/සිවික් පක්ෂයේ ඉර්ෆාන් අලි නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.[14]
ගයනාවේ ජාතික භාරය විසින් ඓතිහාසික ස්ථාන නවයක් ජාතික ස්මාරක ලෙස නම් කර ඇත.[15]
2023 දෙසැම්බර් මාසයේදී අසල්වැසි වෙනිසියුලාවේ ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී, එය සම්පූර්ණයෙන්ම ගයානා භූමියේ පිහිටා ඇති මතභේදාත්මක එසෙක්විබෝ කලාපය ඈඳා ගැනීම සම්බන්ධයෙන්.[16] ඡන්දය 95% ක බහුතරයකින් සම්මත වූ නමුත් අඩු ඡන්ද ප්රතිශතයකින්, විශ්ලේෂකයින් ප්රකාශ කළේ මදුරෝගේ රජය ප්රතිඵල ව්යාජ ලෙස සකස් කර ඇති බවයි.[17] මෙය ගයනා දේශසීමාවේ වෙනිසියුලානු හමුදා ගොඩනැගීමක් සමඟම සිදු වූ අතර, රාජ්ය දෙක අතර යුද්ධයක් පිළිබඳ කනස්සල්ල ඇති කළේය.
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "#DiscoverGuyana: Indigenous Peoples in Guyana | Loop Caribbean News". Loop News. 28 June 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 18 September 2023.
- ^ "Ministry of Amerindian Affairs – Georgetown, Guyana". Amerindian.gov.gy. 2 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 30 March 2014.
- ^ "South America 1744–1817 by Sanderson Beck". 1 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 24 October 2016.
- ^ "Guyana - Colonialism, Independence, Culture | Britannica". www.britannica.com (ඉංග්රීසි බසින්). 2025-03-11. සම්ප්රවේශය 2025-03-13.
- ^ "Facts and Timelines of Guyana, Venezuela Controversy". Guyana Chronicle. 2020-12-19. 2 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-11-29.
- ^ Hope, Kempe Ronald (1985). "Electoral politics and political development in post-independence Guyana". Electoral Studies. 4 (1): 57–68. doi:10.1016/0261-3794(85)90031-9. ISSN 0261-3794.
- ^ Ince, Basil A. (1970). "The Venezuela-Guyana Boundary Dispute in the United Nations". Caribbean Studies. 9 (4): 5–26.
- ^ "Guyana wants ICJ to order Venezuela off Ankoko". The Guyana Chronicle. 6 April 2018. සම්ප්රවේශය 2020-01-17.
- ^ Hopkins, Jack W. (1984). Latin America and Caribbean Contemporary Record: 1982-1983, Volume 2. Holmes & Meier Publishers. ISBN 9780841909618.
- ^ a b Bulkan, Arif; Trotz, Alissa (2021). "Oil Fuels Guyana's Internecine Conflict". Current History. 120 (823): 71–77. doi:10.1525/curh.2021.120.823.71. ISSN 0011-3530.
- ^ "Inside the Jonestown massacre - CNN.com". CNN. 27 September 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2022-09-27.
- ^ "Guyana". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 19 June 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 12 July 2023.
- ^ "UNASUR indifference to Guyana". Guyana Chronicle. 9 December 2016. 17 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 April 2021.
- ^ "Guyana swears in Irfaan Ali as president after long stand-off". BBC News. 3 August 2020. 3 August 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 April 2021.
- ^ "National Trust of Guyana". dutchculture.nl (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2025-02-28.
- ^ "Venezuela sets referendum date on territory dispute with Guyana". Reuters (ඉංග්රීසි බසින්). 2023-10-20. 7 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2023-11-24.
- ^ Luke Taylor (4 December 2023), "Maduro vote to claim Guyana's territory backfires as Venezuelans stay home", The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout, ප්රතිෂ්ඨාපනය 5 December 2023