Jump to content

කොලොම්බියාවේ ඉතිහාසය

බැඳියන් එක්කරන්න
විකිපීඩියා වෙතින්

පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය

[සංස්කරණය]
කොලොම්බියාවේ පූර්ව-කොලොම්බියානු සංස්කෘතීන්ගේ ස්ථාන සිතියම

එහි පිහිටීම හේතුවෙන්, වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමිය මෙසෝඇමරිකාව සහ කැරිබියන් සිට ඇන්ඩීස් සහ ඇමසන් ද්‍රෝණිය දක්වා මුල් මානව ශිෂ්ටාචාරයේ කොරිඩෝවක් විය. පැරණිතම පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් බොගෝටාවට නිරිත දෙසින් 100 කිලෝමීටරස් (සැතපුම් 62) මැග්ඩලීනා නිම්නයේ පුබෙන්සා සහ එල් ටොටුමෝ ස්ථාන වලින් වේ.[1] මෙම ස්ථාන පැලියෝඉන්දියානු යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 18,000–8000) සිට පැවත එන්නකි. පුවර්ටෝ හෝර්මිගා සහ අනෙකුත් ස්ථානවල, පුරාණ යුගයේ (ක්‍රි.පූ. ~8000–2000) හෝඩුවාවන් සොයාගෙන ඇත. කුන්ඩිනමාර්කා හි එල් අබ්‍රා සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ප්‍රදේශවල ද මුල් කාලීන ජනාවාස පැවති බව ශේෂයන් පෙන්නුම් කරයි. ඇමරිකාවේ සොයාගත් පැරණිතම මැටි භාණ්ඩ, සැන් ජැසින්ටෝ හි තිබී, ක්‍රි.පූ. 5000–4000 දක්වා දිව යයි.[2][3]

ක්‍රි.පූ. 12,500 වන විට වර්තමාන කොලොම්බියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ ආදිවාසී ජනතාව වාසය කළහ. වර්තමාන බොගෝටා අසල එල් අබ්‍රා, ටිබිටෝ සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ස්ථානවල සංචාරක දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍රිකයන් මැග්ඩලීනා ගංගා නිම්නයේ සිට එකිනෙකා සමඟ සහ අනෙකුත් සංස්කෘතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ.[4] සෙරානියා ඩි ලා ලින්ඩෝසා හි අධ්‍යයනයට ලක්ව ඇති අට සැතපුම් (කි.මී. 13) රූප සටහන් ඇතුළත් ස්ථානයක් 2020 නොවැම්බර් මාසයේදී අනාවරණය විය.[5] වඳ වී ගිය සත්ත්ව විශේෂ නිරූපණය කර ඇති බැවින්, එම ස්ථානයේ වැඩ කරන මානව විද්‍යාඥයින් විසින් ඔවුන්ගේ වයස අවුරුදු 12,500 (ක්‍රි.පූ. 10,480 පමණ) ලෙස යෝජනා කර ඇත. එය ප්‍රදේශයේ මුල්ම මානව වාඩිලෑම අතරතුර විය.

ක්‍රි.පූ. 5000 සහ 1000 අතර, දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍ර කෘෂිකාර්මික සමාජවලට සංක්‍රමණය විය; ස්ථාවර ජනාවාස ස්ථාපිත කරන ලද අතර, මැටි භාණ්ඩ දර්ශනය විය. ක්‍රි.පූ. 1 වන සහස්‍රයේ සිට, මුයිස්කා, සෙනු, ක්විම්බයා සහ ටයිරෝනා ඇතුළු ඇමරින්ඩියන් කණ්ඩායම්, කැසික්වරුන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පිරමීඩීය බල ව්‍යුහයක් සහිත කැසිකාස්ගෝස් දේශපාලන ක්‍රමය දියුණු කළහ. මුයිස්කා ප්‍රධාන වශයෙන් වර්තමානයේ බෝයාකා සහ කුන්ඩිනමාර්කා උස් සානුව (ඇල්ටිප්ලානෝ කුන්ඩිබෝයාසෙන්ස්) දෙපාර්තමේන්තු ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ අතර එහිදී ඔවුන් මුයිස්කා සම්මේලනය පිහිටුවා ගත්හ. ඔවුන් බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, ක්විනෝවා සහ කපු වගා කළ අතර, රන්, මරකත, බ්ලැන්කට්, සෙරමික් අත්කම්, කොකා සහ විශේෂයෙන් පාෂාණ ලුණු අසල්වැසි ජාතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ. ටයිරෝනා උතුරු කොලොම්බියාවේ සියෙරා නෙවාඩා ඩි සැන්ටා මාර්ටා හි හුදකලා කඳු වැටියේ වාසය කළහ.[6][7] කොලොම්බියානු ඇන්ඩීස් හි බටහිර සහ මධ්‍යම පරාසයන් අතර කොකා ගංගා නිම්නයේ ප්‍රදේශවල ක්විම්බයා වාසය කළහ.[8] බොහෝ ඇමරින්ඩියන්වරු කෘෂිකර්මාන්තයේ නියැලුණු අතර එක් එක් ආදිවාසී ප්‍රජාවේ සමාජ ව්‍යුහය වෙනස් විය. කැරිබ්ස් වැනි ආදිවාසී ජන කණ්ඩායම් කිහිපයක් ස්ථිර යුද්ධයක ජීවත් වූ නමුත් අනෙක් අයට අඩු යුදවාදී ආකල්ප තිබුණි.[9] 1200 ගණන්වලදී, කොලොම්බියාවේ මැලේ-පොලිනීසියානුවන් සහ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් සම්බන්ධතා ඇති කර ගත් අතර, එමඟින් පූර්ව යටත් විජිත කොලොම්බියාවේ සිට සමහර පැසිෆික් සාගර දූපත් දක්වා ස්වදේශික ඇමරිකානු ජාන විද්‍යාව ව්‍යාප්ත විය.[10][11]

යටත් විජිත සමය

[සංස්කරණය]
මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර යුරෝපීය ජනාවාස වූ සැන්ටා මරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩාරියන් හි නිර්මාතෘ වස්කෝ නූනෙස් ඩි බල්බෝවා

ඇලන්සෝ ද ඔජෙඩා (කොලොම්බස් සමඟ යාත්‍රා කර ඇත) 1499 දී ගුජිරා අර්ධද්වීපයට ළඟා විය.[12][13] රොඩ්රිගෝ ද බැස්ටිඩාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයෝ 1500 දී කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ පළමු ගවේෂණය සිදු කළහ.[14] ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1502 දී කැරිබියන් දූපත් ආසන්නයේ යාත්‍රා කළේය.[15] 1508 දී, වස්කෝ නුනෙස් ද බල්බෝවා උරාබා බොක්ක ප්‍රදේශය හරහා භූමියට ගවේෂණයක් සමඟ ගිය අතර ඔවුන් 1510 දී සැන්ටා මාරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩැරියන් නගරය ආරම්භ කළ අතර එය මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර ජනාවාසය විය.[a][16] සැන්ටා මාර්ටා 1525 දී ආරම්භ කරන ලද අතර,[17] සහ 1533 දී කාටජිනා ආරම්භ කරන ලදී.[18] ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික ගොන්සාලෝ ජිමිනෙස් ද ක්වෙසාඩා 1536 අප්‍රේල් මාසයේදී අභ්‍යන්තරයට ගවේෂණයක් මෙහෙයවූ අතර, ඔහු "ග්‍රනාඩා නව රාජධානිය" පසු කළ දිස්ත්‍රික්ක බව්තීස්ම කළේය. 1538 අගෝස්තු මාසයේදී, ඔහු මුයික්වයිටා හි මුයිස්කා කැසිකාස්ගෝ අසල එහි අගනුවර තාවකාලිකව ආරම්භ කළ අතර එය "සැන්ටා ෆේ" ලෙස නම් කළේය. නම ඉක්මනින්ම උපසර්ගයක් ලබා ගත් අතර එය සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ලෙස හැඳින්විණි.[19][20] මුල් ආක්‍රමණිකයින් විසින් අභ්‍යන්තරයට කළ තවත් කැපී පෙනෙන ගමන් දෙකක් එම කාලය තුළම සිදු විය. ක්විටෝහි ජයග්‍රාහකයා වූ සෙබස්තියන් ද බෙලාල්කසාර් උතුරට ගමන් කර 1536 දී කාලි සහ 1537 දී පොපයාන් පිහිටුවන ලදී;[21] 1536 සිට 1539 දක්වා, ජර්මානු ජයග්‍රාහක නිකොලස් ෆෙඩර්මන් "රන් නගරය" වන එල් ඩොරාඩෝ සෙවීම සඳහා ලානොස් පෙරදිග තරණය කර කෝඩිලෙරා පෙරදිග හරහා ගියේය.[22][23] 16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී ස්පාඤ්ඤ සහ අනෙකුත් යුරෝපීයයන් නිව් ග්‍රැනඩාවට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේදී පුරාවෘත්තය සහ රත්තරන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.[24]

ආක්‍රමණිකයන් විවිධ ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ සතුරන් සමඟ නිතර සන්ධාන ගත විය. ආදිවාසී මිත්‍ර පාක්ෂිකයෝ යටත් කර ගැනීමට මෙන්ම අධිරාජ්‍යය නිර්මාණය කිරීමට සහ පවත්වාගෙන යාමට තීරණාත්මක වූහ.[25] කොලොම්බියාවේ ආදිවාසී ජනයා යටත් කර ගැනීම මෙන්ම වසූරිය වැනි යුරේසියානු රෝග හේතුවෙන් ජනගහනයේ අඩුවීමක් අත්විඳින ලද අතර ඒවාට ප්‍රතිශක්තියක් නොතිබුණි.[26][27] භූමිය පාළු වූ බව සලකන විට, ස්පාඤ්ඤ කිරීටය යටත් විජිත භූමිවල උනන්දුවක් දක්වන සියලුම පුද්ගලයින්ට දේපළ විකුණා, විශාල ගොවිපලවල් සහ පතල් සන්තකයේ තබා ගැනීම නිර්මාණය කළේය.[28][29][30] 16 වන සියවසේදී, ස්පාඤ්ඤයේ නාවික විද්‍යාව කැසා ඩි කොන්ත්‍රාටේෂියන් හි බොහෝ විද්‍යාත්මක පුද්ගලයින්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් විශාල දියුණුවක් අත්කර ගත් අතර නාවික විද්‍යාව අයිබීරියානු ව්‍යාප්තියේ අත්‍යවශ්‍ය කුළුණක් විය.[31] 1542 දී, නිව් ග්‍රැනඩා කලාපය, දකුණු ඇමරිකාවේ අනෙකුත් සියලුම ස්පාඤ්ඤ දේපළ සමඟ, පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ කොටසක් බවට පත් වූ අතර එහි අගනුවර ලීමා හි විය.[32] 1547 දී, නිව් ග්‍රැනඩාව උපරාජපතීන් තුළ වෙනම කපිතාන්-ජෙනරාල්වරයෙකු බවට පත් වූ අතර, එහි අගනුවර සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා විය.[33] 1549 දී, රාජකීය ප්‍රජාව රාජකීය නියෝගයක් මගින් නිර්මාණය කරන ලද අතර, නිව් ග්‍රැනඩාව පාලනය කරන ලද්දේ එකල සැන්ටා මාර්ටා, රියෝ ද සැන් ජුවාන්, පොපයාන්, ගුවායානා සහ කාටජිනා යන පළාත්වලින් සමන්විත වූ සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා හි රාජකීය ප්‍රේක්ෂකයින් විසිනි.[34] නමුත් යටත් විජිතයේ සිට ස්පාඤ්ඤය දක්වා වැදගත් තීරණ ඉන්දීය කවුන්සිලය විසින් ගනු ලැබීය.[35][36]

ජෙන්කින්ස් කන් යුද්ධයේ ප්‍රධාන ස්පාඤ්ඤ ජයග්‍රහණයක් වූ කාටජිනා ඩි ඉන්ඩියාස් සටනේ නිදර්ශනයක්.[37]

16 වන සියවසේදී, යුරෝපීය වහල් වෙළෙන්දෝ වහලුන් වූ අප්‍රිකානුවන් ඇමරිකාවට ගෙන ඒමට පටන් ගත්හ. වහලුන් මිලදී ගැනීම සඳහා අප්‍රිකාවේ කර්මාන්තශාලා ස්ථාපිත නොකළ එකම යුරෝපීය බලවතා ස්පාඤ්ඤය විය; ඒ වෙනුවට ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය අසෙන්ටෝ ක්‍රමය මත විශ්වාසය තැබූ අතර, අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන්ගේ වෙළෙන්දන්ට වහල් ජනතාව ඔවුන්ගේ විදේශීය ප්‍රදේශවලට වෙළඳාම් කිරීමට බලපත්‍රය ප්‍රදානය කළේය.[38][39] මෙම ක්‍රමය අප්‍රිකානුවන් කොලොම්බියාවට ගෙන එන ලදී, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ආයතනයට එරෙහිව කතා කළහ.[b][c] ආදිවාසී ජනතාව ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ නීත්‍යානුකූල යටත්වැසියන් වූ බැවින් ඔවුන් වහල්භාවයට පත් කළ නොහැකි විය.[44] ආදිවාසී ජනතාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් ඉඩම් හිමිකාරිත්වය සහ නියාමනයේ විවිධ ආකාර ස්ථාපිත කරන ලදී: රෙස්ගුවාර්ඩෝස්, එන්කොමියෙන්ඩාස් සහ හැසියෙන්ඩාස්.[28][29][30]

කෙසේ වෙතත්, කොලොම්බියාව ඇතුළත් පේරු උපරාජ මණ්ඩලය සහ ඇමරිකාවේ ඉල්ලුමක් පැවති සිල්ක් සහ පෝසිලේන් වැනි ආසියානු නිෂ්පාදනවල ප්‍රභවය වූ පිලිපීනය ඇතුළත් නිව් ස්පාඤ්ඤ උපරාජ මණ්ඩලය අතර සෘජු වෙළඳාම ස්පාඤ්ඤය තහනම් කළ බැවින්, කොලොම්බියානුවන් අතර රහසිගත ස්පාඤ්ඤ විරෝධී අතෘප්තිය දැනටමත් වර්ධනය වෙමින් පැවතුනි. නීති විරෝධී ආසියානු ආනයන සඳහා බෙදාහැරීමේ මධ්‍යස්ථානය වන කොලොම්බියාවේ කෝර්ඩෝබා හි ජාවාරම් කළ ආසියානු භාණ්ඩ අවසන් වූ බැවින්, පේරු, පිලිපීන සහ මෙක්සිකානුවන් අතර නීති විරෝධී වෙළඳාම රහසිගතව දිගටම පැවතුනි. ස්පාඤ්ඤයේ බලධාරීන්ට එරෙහිව මෙම ජනයා අතර ඇති වූ කුමන්ත්‍රණය හේතුවෙන්. ඔවුන් බලහත්කාරයෙන් ස්පාඤ්ඤ ඒකාධිකාරයට අකීකරු වෙමින් එකිනෙකා සමඟ පදිංචි වී වෙළඳාම් කළහ.[45]

නිව් ග්‍රනාඩා උප රාජකීයත්වයේ සිතියම

නිව් ග්‍රනාඩා හි උප රාජකීයත්වය 1717 දී පිහිටුවන ලද අතර, පසුව තාවකාලිකව ඉවත් කරන ලද අතර, පසුව 1739 දී නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. එහි අගනුවර වූයේ සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ය. මෙම උප රාජකීයත්වයට කලින් නිව් ස්පාඤ්ඤයේ හෝ පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ අධිකරණ බලය යටතේ පැවති සහ ප්‍රධාන වශයෙන් අද වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ පැනමාවට අනුරූප වන වයඹදිග දකුණු ඇමරිකාවේ තවත් පළාත් කිහිපයක් ඇතුළත් විය. බොගෝටා ලීමා සහ මෙක්සිකෝ නගරය සමඟ නව ලෝකයේ ස්පාඤ්ඤ දේපළවල ප්‍රධාන පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය, නමුත් එය එම නගර දෙකට සාපේක්ෂව ආර්ථික හා සැපයුම් ක්‍රම කිහිපයකින් අඩු සංවර්ධනයක් පැවතුනි.[46][47]

1739 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යය ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර, කාටජිනා නගරය ඉක්මනින් බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ ප්‍රධාන ඉලක්කයක් බවට පත්විය. නගරය අල්ලා ගැනීම සඳහා දැවැන්ත බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂණ බලකායක් යවන ලද නමුත්, මූලික ආක්‍රමණයන් ලබා ගැනීමෙන් පසු, විනාශකාරී රෝග පැතිරීම් ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩපණ කළ අතර, බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පසුබැසීමට සිදු විය. මෙම සටන ගැටුමේ ස්පාඤ්ඤයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක ජයග්‍රහණවලින් එකක් බවට පත් වූ අතර, සත් අවුරුදු යුද්ධය තෙක් කැරිබියන් දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්‍යය තහවුරු කළේය.[37][48] 18 වන සියවසේ පූජක, උද්භිද විද්‍යාඥ සහ ගණිතඥ ජෝස් සෙලෙස්ටිනෝ මුටිස් හට නිව් ග්‍රැනාඩාවේ ස්වභාවය පිළිබඳ ඉන්වෙන්ටරියක් පැවැත්වීම සඳහා වයිස්රෝයි ඇන්ටෝනියෝ කැබල්ලෙරෝ වයි ගොන්ගෝරා විසින් පවරන ලදී. 1783 දී ආරම්භ වූ මෙය නිව් ග්‍රැනාඩාවට රාජකීය උද්භිද විද්‍යාත්මක ගවේෂණය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. එය ශාක හා වනජීවී වර්ගීකරණය කළ අතර, සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා නගරයේ පළමු තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණාගාරය ආරම්භ කළේය.[49] 1801 ජූලි මාසයේදී ප්‍රෂියානු විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා වෙත ළඟා වූ අතර එහිදී ඔහු මුටිස් හමුවිය. ඊට අමතරව, නිව් ග්‍රනාඩාවේ නිදහසේ ක්‍රියාවලියේ ඓතිහාසික චරිත ගවේෂණ චාරිකාවෙන් මතු වූයේ තාරකා විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ජෝස් ද කැල්ඩාස්, විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ඇන්ටෝනියෝ සීයා, සත්ව විද්‍යාඥ ජෝර්ජ් ටැඩියෝ ලොසානෝ සහ චිත්‍ර ශිල්පියා වන සැල්වදෝර් රිසෝ ය.[50][51]

නිදහස

[සංස්කරණය]
1824 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ දෙපාර්තමේන්තු

යටත් විජිතකරණය සහ යටත් විජිතකරණය ආරම්භ වීමෙන් පසු අධිරාජ්‍යය තුළ ස්පාඤ්ඤ පාලනයට එරෙහි කැරලි ඇති වූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් තලා දමන ලදී හෝ සමස්ත තත්වය වෙනස් කිරීමට නොහැකි තරම් දුර්වල විය. ස්පාඤ්ඤයෙන් සම්පූර්ණ නිදහස අපේක්ෂා කළ අවසාන එක 1810 දී පමණ ඇති වූ අතර එය 1810 ජූලි 20 වන දින නිකුත් කරන ලද කොලොම්බියානු නිදහස් ප්‍රකාශනයෙන් අවසන් විය, එය දැන් ජාතියේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන දිනයයි.[52] මෙම ව්‍යාපාරය 1804 දී ශාන්ත-ඩොමින්ගු (වර්තමාන හයිටි) හි නිදහසෙන් පසුව සිදු වූ අතර, එය මෙම කැරැල්ලේ අවසාන නායකයෙකු වන සයිමන් බොලිවර්ට යම් සහයෝගයක් ලබා දුන්නේය. ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් ද තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.[53][54][55]

ස්පාඤ්ඤ මධ්‍යමවාදයට විරුද්ධ වූ සහ උප රාජකීයත්වයට එරෙහි විපක්ෂයට නායකත්වය දුන් ඇන්ටෝනියෝ නාරිනෝ විසින් ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කරන ලදී.[56] කාටජිනා 1811 නොවැම්බර් මාසයේදී ස්වාධීන විය.[57] 1811 දී, කැමිලෝ ටොරස් ටෙනෝරියෝගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නිව් ග්‍රැනඩා එක්සත් පළාත් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.[58][59] දේශප්‍රේමීන් අතර වෙනස් දෘෂ්ටිවාදාත්මක ධාරා දෙකක් (ෆෙඩරල්වාදය සහ මධ්‍යමවාදය) මතුවීම පැට්‍රියා බොබා ලෙස හැඳින්වෙන අස්ථාවර කාල පරිච්ඡේදයකට හේතු විය.[60] නැපෝලියන් යුද්ධ අවසන් වී ටික කලකට පසු, මෑතකදී ස්පාඤ්ඤයේ සිංහාසනයට පත් කරන ලද VII වන ෆර්ඩිනන්ඩ්, අනපේක්ෂිත ලෙස උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ වැඩි කොටසක් නැවත අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හමුදා හමුදා යැවීමට තීරණය කළේය. ජුවාන් ද සමනෝගේ අණ යටතේ උපරාජය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, ඔහුගේ පාලන තන්ත්‍රය ජුන්ටාවරුන්ගේ දේශපාලන සූක්ෂ්මතා නොසලකා හරිමින් දේශප්‍රේමී ව්‍යාපාරවලට සහභාගී වූවන්ට දඬුවම් කළේය.[61] පළිගැනීම අලුත් කැරැල්ලක් ඇති කළ අතර, එය දුර්වල වූ ස්පාඤ්ඤයක් සමඟ ඒකාබද්ධ වූ අතර, වෙනිසියුලානු-උපත ලැබූ සයිමන් බොලිවර් විසින් මෙහෙයවන ලද සාර්ථක කැරැල්ලක් ඇති කිරීමට හැකි විය, ඔහු අවසානයේ 1819 දී නිදහස ප්‍රකාශ කළේය.[62][63] ස්පාඤ්ඤ ගැති ප්‍රතිරෝධය 1822 දී වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමියේදී සහ 1823 දී වෙනිසියුලාවේ දී පරාජය කරන ලදී.[64][65][66] නිදහස් සංග්‍රාමයේදී, මිනිසුන් 250 ත් 400 ත් අතර පිරිසක් (පූර්ව යුධ ජනගහනයෙන් 12-20%) මිය ගියහ.[67][68][69]

1811 සහ 2012 අතර කොලොම්බියාවේ දේශසීමා වලට සිදු වූ වෙනස්කම්

නිව් ග්‍රනාඩාවේ උපරාජ්ය මණ්ඩලයේ භූමි ප්‍රදේශය කොලොම්බියා ජනරජය බවට පත් වූ අතර, එය වර්තමාන කොලොම්බියාව, පැනමාව, ඉක්වදෝරය, වෙනිසියුලාව, ගයානා සහ බ්‍රසීලයේ කොටස් සහ මරනෝන් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශ වල එකමුතුවක් ලෙස සංවිධානය විය.[70] 1821 දී කුකුටා කොංග්‍රසය නව ජනරජය සඳහා ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කළේය.[71][72] සයිමන් බොලිවර් කොලොම්බියාවේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ අතර, ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් උප ජනාධිපති ධුරයට පත් විය.[73] කෙසේ වෙතත්, නව ජනරජය අස්ථාවර වූ අතර අවසානයේ ග්‍රාන් කොලොම්බියාව බිඳ වැටුණි.

නූතන කොලොම්බියාව ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසු මතු වූ එක් රටකින් පැමිණේ, අනෙක් දෙක ඉක්වදෝරය සහ වෙනිසියුලාවයි.[74][75][76] කොලොම්බියාව දකුණු ඇමරිකාවේ පළමු ව්‍යවස්ථාමය රජය වූ අතර,[77] පිළිවෙලින් 1848 සහ 1849 දී ආරම්භ කරන ලද ලිබරල් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂ, ඇමරිකාවේ පැරණිතම දේශපාලන පක්ෂ දෙකකි.[78] 1851 දී රට තුළ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී.[79][80]

අභ්‍යන්තර දේශපාලන සහ භෞමික බෙදීම් 1830 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමට හේතු විය.[74][75] "කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුව" ලෙස හැඳින්වෙන "නව ග්‍රැනඩා" යන නම භාවිතා කළ අතර, එය 1858 දී "කොන්ෆෙඩරේෂන් ග්‍රැනඩිනා" (ග්‍රැනඩින් සම්මේලනය) බවට පත් වන තෙක් පැවතුනි. 1863 දී වසර දෙකක සිවිල් යුද්ධයකින් පසු, කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය 1886 දී කොලොම්බියා ජනරජය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය.[77][81] ද්විපාර්ශ්වික දේශපාලන බලවේග අතර අභ්‍යන්තර බෙදීම් පැවතුනි, ඉඳහිට ඉතා ලේ වැකි සිවිල් යුද්ධ අවුලුවාලීය, වඩාත්ම වැදගත් වූයේ දින දහසක යුද්ධය (1899–1902), එහිදී වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය, නිකරගුවාව සහ ග්වාතමාලාවේ සහාය ඇතිව ලිබරල් පක්ෂය ජාතිකවාදී රජයට එරෙහිව කැරලි ගසා සැන්ටැන්ඩර් පාලනය අත්පත් කරගත් විට කොලොම්බියානුවන් 100 ත් 180 දහසක් අතර සංඛ්‍යාවක් ජීවිත අහිමි විය. අවසානයේ 1902 දී ජාතිකවාදී බලවේග විසින් පරාජය කරන ලදී.[82]

20 වන සියවස

[සංස්කරණය]

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය එම ප්‍රදේශයට බලපෑම් කිරීමේ අභිප්‍රායන් (විශේෂයෙන් පැනමා ඇළ ඉදිකිරීම සහ පාලනය)[83] 1903 දී පැනමා දෙපාර්තමේන්තුව වෙන් කිරීමට සහ එහි දේශපාලන නිදහසට හේතු විය.[84] පැනමාව නිර්මාණය කිරීමේදී ජනාධිපති රූස්වෙල්ට්ගේ භූමිකාවට පිළියම් ලෙස, ඇළ මාර්ගය නිම කිරීමෙන් වසර හතකට පසු, 1921 දී එක්සත් ජනපදය කොලොම්බියාවට ඩොලර් 25,000,000 ක් ගෙවූ අතර, කොලොම්බියාව තොම්සන්-උරුටියා ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ පැනමාව පිළිගත්තේය.[85] ඇමසන් ද්‍රෝණියේ බොහෝ දුරින් භූමි ආරවුල් හේතුවෙන් කොලොම්බියාව සහ පේරු යුද්ධයට ගියහ. ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් මැදිහත් වූ සාම ගිවිසුමකින් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ 1934 ජුනි මාසයේදී ලීගය මතභේදාත්මක ප්‍රදේශය කොලොම්බියාවට ප්‍රදානය කළේය.[86]

1948 දී බොගොටාසෝ

ඉන් ටික කලකට පසු, කොලොම්බියාව යම් තරමක දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්කර ගත් අතර, එය 1940 ගණන්වල අගභාගයේ සිට 1950 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා පැවති ලේ වැකි ගැටුමකින් බාධා විය, එය ලා වයලෙන්සියා ("ප්‍රචණ්ඩත්වය") ලෙස හැඳින්වෙන කාල පරිච්ඡේදයකි. එයට හේතුව ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රමුඛ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර වැඩිවන ආතතීන් වූ අතර එය පසුව 1948 අප්‍රේල් 9 වන දින ලිබරල් ජනාධිපති අපේක්ෂක ජෝර්ජ් එලිසර් ගයිටන් ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව ඇවිළුණි.[87][88] එල් බොගොටාසෝ ලෙස හැඳින්වෙන බොගෝටා හි ඇති වූ කෝලාහල රට පුරා පැතිර ගිය අතර අවම වශයෙන් කොලොම්බියානුවන් 180,000 කගේ ජීවිත බිලිගත්තේය.[89]

ලෝරානෝ ගෝමස් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ විට කොලොම්බියාව කොරියානු යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. එක්සත් ජනපදයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයෙකු ලෙස සෘජු මිලිටරි භූමිකාවකින් යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ එකම ලතින් ඇමරිකානු රට එය විය. විශේෂයෙන් වැදගත් වූයේ ඕල්ඩ් බෝල්ඩි හි කොලොම්බියානු හමුදා ප්‍රතිරෝධයයි.[90]

පළමුව ගුස්ටාවෝ රෝජාස් කොලොම්බියාවේ ජනාධිපතිවරයා කුමන්ත්‍රණයකින් බලයෙන් පහ කර ගරිල්ලන් සමඟ සාකච්ඡා කළ විට සහ පසුව ජෙනරාල් ගේබ්‍රියෙල් පැරිස්ගේ හමුදා ජුන්ටාව යටතේ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය අඩු විය.[91][92]

කොලොම්බියානු ගැටුමේ (1964–වර්තමානය) වින්දිතයින් සිහි කිරීම සඳහා වූ ස්මාරකයක් වන සාමයේ සහ මතකයේ අක්ෂය.

රෝජාස්ගේ ප්‍රකාශයෙන් පසුව, කොලොම්බියානු කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සහ කොලොම්බියානු ලිබරල් පක්ෂය ඒකාබද්ධව රට පාලනය කරන සන්ධානයක් වන ජාතික පෙරමුණ නිර්මාණය කිරීමට එකඟ විය. ගිවිසුම යටතේ, ජනාධිපති ධුරය සෑම වසර 4 කට වරක් කොන්සර්වේටිව්වරුන් සහ ලිබරල්වරුන් අතර වසර 16 ක් සඳහා මාරුවෙන් මාරුවට පත් වනු ඇත; අනෙකුත් සියලුම මැතිවරණ කාර්යාලවල පක්ෂ දෙකටම සමානාත්මතාවයක් ඇත.[93] ජාතික පෙරමුණ "ලා වයලෙන්සියා" අවසන් කළ අතර, ජාතික පෙරමුණු පරිපාලනය ප්‍රගතිය සඳහා වූ සන්ධානය සමඟ සහයෝගයෙන් දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළේය.[94][95] ඇතැම් අංශවල ප්‍රගතිය තිබියදීත්, බොහෝ සමාජ හා දේශපාලන ගැටලු දිගටම පැවති අතර, රජයට සහ දේශපාලන උපකරණයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා FARC, ELN සහ M-19 වැනි ගරිල්ලා කණ්ඩායම් විධිමත් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී.[96]

1960 ගණන්වල සිට, රජයේ හමුදා, වාමාංශික ගරිල්ලා කණ්ඩායම් සහ දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් අතර අසමමිතික අඩු තීව්‍රතාවයකින් යුත් සන්නද්ධ ගැටුමකින් රට පීඩා වින්දා.[97] 1990 ගණන්වල ගැටුම උත්සන්න විය,[98] ප්‍රධාන වශයෙන් දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල.[99] සන්නද්ධ ගැටුමේ ආරම්භයේ සිටම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් දැවැන්ත විරුද්ධත්වයක් නොතකා මානව හිමිකම්වලට ගරු කිරීම සඳහා සටන් කර ඇත.[d][e] 1989-1994 සාම සාකච්ඡාවලින් පසු බලමුලු ගැන්වීමට ගරිල්ලන්ගේ සංවිධාන කිහිපයක් තීරණය කළහ.[103]

1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද රජය ග්‍රාමීය කොලොම්බියාවේ වාමාංශික මිලීෂියාවන්ට පහර දීමට කොලොම්බියානු හමුදාව දිරිමත් කළ දා සිට එක්සත් ජනපදය ගැටුමට දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. මෙය කොමියුනිස්ට්වාදයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සටනේ කොටසක් විය. චික්විටා බ්‍රෑන්ඩ්ස් ඉන්ටර්නැෂනල් වැනි කුලී හේවායන් සහ බහුජාතික සමාගම් ගැටුමේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට දායක වූ ජාත්‍යන්තර ක්‍රියාකාරීන් කිහිපයකි.[97][103][104]

1970 දශකයේ මැද භාගයේ සිට කොලොම්බියානු මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් නීති විරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය, ප්‍රධාන වශයෙන් මරිජුවානා සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රධාන නිෂ්පාදකයින්, සැකසුම්කරුවන් සහ අපනයනකරුවන් බවට පත්විය.[105]

1991 ජූලි 4 වන දින නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ජනනය කරන ලද වෙනස්කම් කොලොම්බියානු සමාජය විසින් ධනාත්මක ලෙස සලකනු ලැබේ.[106][107]

21 වන සියවස

[සංස්කරණය]
හිටපු ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස් සාම ගිවිසුමකට අත්සන් තබයි.

ජනාධිපති අල්වාරෝ උරිබේ (2002–2010) ගේ පරිපාලනය ඒකාබද්ධ ත්‍රස්ත විරෝධී සහ කැරලි විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ඇතුළත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය.[108] රජයේ ආර්ථික සැලැස්ම ආයෝජකයින් කෙරෙහි විශ්වාසය ද ප්‍රවර්ධනය කළේය.[109] මතභේදාත්මක සාම ක්‍රියාවලියක කොටසක් ලෙස, AUC (දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි) සංවිධානයක් ලෙස විධිමත් ලෙස ක්‍රියා කිරීම නවතා දමා තිබුණි.[110] 2008 පෙබරවාරි මාසයේදී, මිලියන ගණනක් කොලොම්බියානුවන් FARC සහ අනෙකුත් නීති විරෝධී කණ්ඩායම්වලට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූහ.[111]

කියුබාවේ සාම සාකච්ඡාවලින් පසුව, ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගේ කොලොම්බියානු රජය සහ FARC-EP හි ගරිල්ලන් ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා අවසාන ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ.[112] කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම අනුමත කිරීම සඳහා ජනමත විචාරණයක් අසාර්ථක විය.[113][114] පසුව, කොලොම්බියානු රජය සහ FARC 2016 නොවැම්බර් මාසයේදී සංශෝධිත සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර,[115] එය කොලොම්බියානු කොංග්‍රසය අනුමත කළේය.[116] 2016 දී ජනාධිපති සැන්ටොස් හට නොබෙල් සාම ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.[117] රජය ගැටුම්වලට ගොදුරු වූවන් සඳහා අවධානය යොමු කිරීමේ සහ පුළුල් වන්දි ගෙවීමේ ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ කළේය.[118][119] මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ අරගලයේ කොලොම්බියාව සුළු ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කරන බව HRW විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී.[120] සන්නද්ධ ගැටුමේදී සිදු වූ බරපතල මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සහ ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතියේ බරපතල උල්ලංඝනයන් විමර්ශනය කිරීම, පැහැදිලි කිරීම, නඩු පැවරීම සහ දඬුවම් කිරීම සහ වින්දිතයින්ගේ යුක්තිය සඳහා ඇති අයිතිය තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා සාම විශේෂ අධිකරණ බලයක් නිර්මාණය කර ඇත.[121] කොලොම්බියාවේ සංචාරයේදී, ෆ්‍රැන්සිස් පාප් වහන්සේ ගැටුමට ගොදුරු වූවන්ට උපහාර දැක්වීය.[122]

රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපති ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝ

2018 ජුනි මාසයේදී, දක්ෂිණාංශික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මධ්‍යස්ථාන පක්ෂයේ අපේක්ෂක අයිවන් ඩියුක් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය.[123] 2018 අගෝස්තු 7 වන දින, ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගෙන් පසු කොලොම්බියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ඔහු දිවුරුම් දුන්නේය.[124] ආණ්ඩු දෙක අතර දෘෂ්ටිවාදාත්මක වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාව සමඟ කොලොම්බියාවේ සබඳතා උච්චාවචනය වී ඇත.[125] වෙනිසියුලාවේ සැපයුම් හිඟය අවම කිරීම සඳහා කොලොම්බියාව ආහාර සහ ඖෂධ සමඟ මානුෂීය සහාය ලබා දී ඇත.[126] වෙනිසියුලාවේ අර්බුදය විසඳීමට ගන්නා සියලු උත්සාහයන් සාමකාමී විය යුතු බව කොලොම්බියාවේ විදේශ අමාත්‍යාංශය පැවසීය.[127] කොලොම්බියාව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක පිළිබඳ අදහස යෝජනා කළ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අවසන් ලේඛනයක් සම්මත කරන ලදී.[128] 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියානු ජනාධිපති අයිවන් ඩියුක් වෙනිසියුලානු විපක්ෂ දේශපාලනඥයින්ට තම රටට මානුෂීය ආධාර ලබා දීමට උදව් කිරීමෙන් පසු, වෙනිසියුලානු ජනාධිපති නිකොලස් මදුරෝ කොලොම්බියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේය. කොලොම්බියාව වෙනිසියුලානු විපක්ෂ නායක ජුවාන් ගුයිඩෝව රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගත්තේය. 2020 ජනවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියාව දෙරට අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ මධුරෝගේ යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය.[129]

2021 අප්‍රේල් 28 වන දින රජය විසින් සියයට 19 ක අගය එකතු කළ බද්දේ පරාසය බෙහෙවින් පුළුල් කරන බදු පනතක් යෝජනා කිරීමත් සමඟ විරෝධතා ආරම්භ විය.[130] 2022 ජුනි 19 වන දින පැවති මැතිවරණ දෙවන වටයේ ඡන්දය, හිටපු ගරිල්ලා නායක ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝට ජයග්‍රහණයක් ලබා දෙමින් අවසන් වූ අතර, ස්වාධීන අපේක්ෂක රොඩොල්ෆෝ හර්නැන්ඩෙස් සඳහා ලැබුණු ඡන්ද 47.27% ට සාපේක්ෂව 50.47% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය. රටේ ජනාධිපති ධුරය සඳහා තනි වාර සීමාව ජනාධිපති අයිවන් ඩුක් නැවත තේරී පත්වීම වළක්වාලීය. 2022 අගෝස්තු 7 වන දින, පෙට්‍රෝ දිවුරුම් දුන් අතර, ඔහු රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.[131][132]

සටහන්

[සංස්කරණය]
  1. ↑ Balboa is best known for being the first European to see the Pacific Ocean in 1513, which he called Mar del Sur (or "Sea of the South") and would facilitate Spanish exploration and settlement of South America.
  2. ↑ A royal decree of 1713 approved the legality of Palenque de San Basilio founded by runaway slaves as a refuge in the seventeenth century. The people of San Basilio fought against slavery, thereby giving rise to the first free place in the Americas.[40] Its main leader was Benkos Biohó, who was born in West Africa.[41]
  3. ↑ Peter Claver was a Spaniard who traveled to Cartagena in 1610 and was ordained as a Jesuit priest in 1616. Claver cared for African slaves for thirty-eight years, defending their lives and the dignity.[42][43]
  4. ↑ Héctor Abad was a prominent medical doctor, university professor, and human rights leader whose holistic vision of healthcare led him to found the Colombian National School of Public Health. The increasing violence and human rights abuses of the 1970s and 1980s led him to fight for social justice in his community.[100][101]
  5. ↑ Javier de Nicoló was a Salesian priest who grew up in war-torn Italy and arrived in Colombia a year after the Bogotazo. He developed a program that has offered more than 40,000 young people the education and moral support they needed to become productive citizens.[102]

යොමු කිරීම්

[සංස්කරණය]
  1. ↑ Correal, Urrego G. (1993). "Nuevas evidencias culturales pleistocenicas y megafauna en Colombia". Boletin de Arqueologia (8): 3–13.
  2. ↑ Hoopes, John (1994). "Ford Revisited: A Critical Review of the Chronology and Relationships of the Earliest Ceramic Complexes in the New World, 6000-1500 B.C. (1994)". Journal of World Prehistory. 8 (1): 1–50. doi:10.1007/bf02221836. S2CID 161916440. 21 October 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2019.
  3. ↑ "San Jacinto". Google Arts & Culture (ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 2025-05-16.
  4. ↑ Van der Hammen, Thomas; Urrego, Gonzalo Correal (September 1978). "Prehistoric man of the Sabana de Bogotá: Data for an ecological prehistory". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 25 (1–2): 179–190. Bibcode:1978PPP....25..179V. doi:10.1016/0031-0182(78)90077-9.
  5. ↑ Alberge, Dalya (29 November 2020). "Sistine Chapel of the ancients' rock art discovered in remote Amazon forest". The Guardian. 30 November 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 June 2021.
  6. ↑ Broadbent, Sylvia (1965). "Los Chibchas: organización socio-polític". Serie Latinoamericana. 5.
  7. ↑ Anderson, Jon Lee (2018-03-20). "Stepping Beyond Cartagena: Exploring Colombia's Northern Reaches". Condé Nast Traveler (ඇමෙරිකානු ඉංග්‍රීසි බසින්). සම්ප්‍රවේශය 2025-05-16.
  8. ↑ Álvaro Chaves Mendoza; Jorge Morales Gómez (1995). Los indios de Colombia (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Vol. 7. Editorial Abya Yala. ISBN 978-9978-04-169-7. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  9. ↑ "Historia de Colombia: el establecimiento de la dominación española – Los Pueblos Indígenas del Territorio Colombiano" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 September 2016.
  10. ↑ "Polynesians, Native Americans made contact before European arrival, genetic study finds". Phys.org. 2020-07-08.
  11. ↑ Ioannidis, Alexander G.; et al. (July 2020). "Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement by Alexander G. Ioannidis et al". Nature. 583 (7817): 572–577. doi:10.1038/s41586-020-2487-2. PMC 8939867. PMID 32641827.
  12. ↑ Nicolás del Castillo Mathieu (March 1992). "La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia". Revista Credencial (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 19 October 2007 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 February 2008.
  13. ↑ "Alonso de Ojeda" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 4 July 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 2 April 2014.
  14. ↑ "Rodrigo de Bastidas" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 23 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 April 2014.
  15. ↑ "Cristóbal Colón" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 6 March 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 April 2014.
  16. ↑ "Vasco Núñez de Balboa" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). biografiasyvidas.com. 7 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 April 2014.
  17. ↑ Vázquez, Trinidad Miranda (1976). La gobernación de Santa Marta (1570–1670) Vol. 232 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC-CSIC Press. p. 3. ISBN 978-84-00-04276-9. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  18. ↑ Plá, María del Carmen Borrego (1983). Cartagena de Indias en el siglo XVI. Vol. 288 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC-CSIC Press. pp. 3–5. ISBN 978-84-00-05440-3. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  19. ↑ Francis, John Michael, ed. (2007). Invading Colombia: Spanish accounts of the Gonzalo Jiménez de Quesada expedition of conquest Vol. 1. Penn State Press. ISBN 978-0-271-02936-8. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  20. ↑ Jaramillo Uribe, Jaime (1989). "Perfil histórico de Bogotá". Historia Crítica (ස්පාඤ්ඤ බසින්) (1): 5–19. doi:10.7440/histcrit1.1989.01. ISSN 0121-1617. 2 May 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 August 2024.
  21. ↑ Silvia Padilla Altamirano (1977). La encomienda en Popayán: tres estudios (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Editorial CSIC Press. pp. 4–5. ISBN 978-84-00-03612-6. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  22. ↑ Massimo Livi Bacci (2012). El dorado en el pantano (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Marcial Pons Historia. ISBN 978-84-92820-65-8. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  23. ↑ Ramírez, Natalia; Gutiérrez, Germán (2010). "Félix de Azara: Observaciones conductuales en su viaje por el Virreinato del Río de la Plata". Revista de historia de la psicología. 31 (4): 52–53. 17 June 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 17 May 2016.
  24. ↑ "El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh". National Geographic. 13 February 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 August 2013.
  25. ↑ "La Conquista del Nuevo Reino de Granada: la interpretación de los siete mitos (III) – RESTALL, Matthew: Los siete mitos de la conquista española, Barcelona, 2004" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). queaprendemoshoy.com/. 9 February 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 September 2016.
  26. ↑ Jorge Augusto Gamboa M. "Las sociedades indígenas del Nuevo Reino de Granada bajo el dominio español" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Instituto Colombiano de Antropología e Historia. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  27. ↑ "Las plantas medicinales en la época de la colonia y de la independencia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). colombiaaprende.edu.co. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 7 April 2014.
  28. 1 2 Mayorga, Fernando (2002). "La propiedad de tierras en la Colonia: Mercedes, composición de títulos y resguardos indígenas". banrepcultural.org (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 7 April 2014.
  29. 1 2 Germán Colmenares. "Historia económica y órdenes de magnitud, Capítulo 1: La Formación de la Economía Colonial (1500–1740)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 7 April 2014.
  30. 1 2 Margarita González. "La política económica virreinal en el Nuevo Reino de Granada: 1750–1810" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 8 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  31. ↑ Domingo, Mariano Cuesta (2004). "Alonso de Santa Cruz, cartógrafo y fabricante de instrumentos náuticos de la Casa de Contratación" [Alonso de Santa Cruz, Cartographer and Maker of Nautical Instruments of the Spanish Casa de Contratación]. Revista Complutense de Historia de América (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 30: 7–40. 3 February 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 November 2020.
  32. ↑ John Huxtable Elliott (2007). Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America, 1492–1830. Yale University Press. pp. 124–125. ISBN 978-0-300-12399-9. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 November 2020.
  33. ↑ Shaw, Jeffrey M. (2019). Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia. Abc-Clio. p. 429. ISBN 9781440839337. 15 July 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 19 March 2023.
  34. ↑ "Law VIII ("Royal Audiencia and Chancery of Santa Fe in the New Kingdom of Granada") of Title XV ("Of the Royal Audiencias and Chanceries of the Indies") of Book II" (PDF). congreso.gob.pe. 29 June 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 4 April 2014.
  35. ↑ Fernando Mayorga García; Juana M. Marín Leoz; Adelaida Sourdis Nájera (2011). El patrimonio documental de Bogotá, Siglos XVI – XIX: Instituciones y Archivos (PDF). Subdirección Imprenta Distrital – D.D.D.I. ISBN 978-958-717-064-1. 7 April 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  36. ↑ Julián Bautista Ruiz Rivera (1975). Encomienda y mita en Nueva Granada en el siglo XVII. Editorial CSIC Press. pp. xxi–xxii. ISBN 978-84-00-04176-2. 2 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  37. 1 2 Jorge Cerdá Crespo (2010). Conflictos coloniales: la guerra de los nueve años 1739–1748 (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad de Alicante. ISBN 978-84-9717-127-4. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  38. ↑ Génesis y desarrollo de la esclavitud en Colombia siglos XVI y XVII (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad del Valle. 2005. ISBN 978-958-670-338-3.
  39. ↑ Alvaro Gärtner (2005). Los místeres de las minas: crónica de la colonia europea más grande de Colombia en el siglo XIX, surgida alrededor de las minas de Marmato, Supía y Riosucio. Universidad de Caldas. ISBN 978-958-8231-42-6. 21 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  40. ↑ Moñino, Yves; Schwegler, Armin (2002). Palenque, Cartagena y Afro-Caribe: historia y lengua. Walter de Gruyter. pp. vii–ix, 21–35. ISBN 978-3-11-096022-8. 21 February 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 December 2021.
  41. ↑ "Palenque de San Basilio" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). urosario.edu.co. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  42. ↑ Proceso de beatificación y canonización de San Pedro Claver. Edición de 1696. Traducción del latín y del italiano, y notas de Anna María Splendiani y Tulio Aristizábal S. J. Pontificia Universidad Javeriana. Universidad Católica del Táchira. 2002.
  43. ↑ Valtierra, Ángel. 1964. San Pedro Claver, el santo que liberó una raza.
  44. ↑ "La esclavitud negra en la América española" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). gabrielbernat.es. 2003. 26 November 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 20 September 2016.
  45. ↑ Villamar, Cuauhtemoc (March 2022). "El Galeón de Manila y el comercio de Asia: Encuentro de culturas y sistemas". Interacción Sino-Iberoamericana / Sino-Iberoamerican Interaction. 2 (1): 85–109. doi:10.1515/sai-2022-0008. S2CID 249318172.
  46. ↑ Rivera, Julián Bautista Ruiz (1997). "Reformismo local en el nuevo Reino de Granada. Temas americanistas N° 13" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). pp. 80–98. 3 November 2014 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 8 April 2014.
  47. ↑ Jaime U. Jaramillo; Adolfo R. Maisel; Miguel M. Urrutia (1997). Transferring Wealth and Power from the Old to the New World: Monetary and Fiscal Institutions in the 17th Through the 19th Centuries – Chapter 12 (PDF). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02727-4. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  48. ↑ Greshko, Michael. "Did This Spanish Shipwreck Change the Course of History?". National Geographic. 3 November 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  49. ↑ "José Celestino Mutis in New Granada: A life at the service of an Expedition (1760–1808)". Real Jardín Botánico. 13 April 2014 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 9 April 2014.
  50. ↑ Angela Perez-Mejia (2004). A Geography of Hard Times: Narratives about Travel to South America, 1780–1849 – Part I: The scholar and the baron: Voyage of the exact sciences. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-6013-9. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  51. ↑ John Wilton Appel (1994). Francisco José de Caldas: A Scientist at Work in Nueva Granada. American Philosophical Society. p. 3. ISBN 978-0-87169-845-2.
  52. ↑ "Independencia de Colombia: ¿por qué se celebra el 20 de julio?" [Independence of Colombia: Why is it celebrated on 20 July?]. El País (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 20 July 2017. ISSN 1134-6582. 18 July 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 18 July 2018.
  53. ↑ McFarlane, Anthony (January 1982). "El colapso de la autoridad española y la génesis de la independencia en la Nueva Granada". Revista Desarrollo y Sociedad (7): 99–120. doi:10.13043/dys.7.3.
  54. ↑ Rodriguez Gómez, Juan Camilo. "La independencia del Socorro en la génesis de la emancipación colombiana" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 10 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 15 April 2017.
  55. ↑ Gutiérrez Ardila, Daniel (December 2011). "Colombia y Haití: historia de un desencuentro (1819–1831)" [Colombia and Haití: History of a Misunderstanding (1819–1831)]. Secuencia (ස්පාඤ්ඤ බසින්) (81): 67–93. 7 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  56. ↑ Gutiérrez Escudero, Antonio. "Un precursor de la emancipación americana: Antonio Nariño y Álvarez" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades 8.13 (2005). pp. 205–220. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  57. ↑ Sourdis Nájera, Adelaida. "Independencia del Caribe colombiano 1810–1821" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia – Edición 242. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  58. ↑ Martínez Garnica, Armandao (2010). "Confederación de las Provincias Unidas de la Nueva Granada" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia – Edición 244. 24 June 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  59. ↑ "Acta de la Federación de las Provincias Unidas de Nueva Granada" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 1811. 25 June 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  60. ↑ Ocampo López, Javier (1998). La patria boba. Cuadernillos de historia. Panamericana Editorial. ISBN 978-958-30-0533-6.
  61. ↑ "Morillo y la reconquista, 1816–1819" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). udea.edu.co. 27 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 July 2017.
  62. ↑ Ocampo López, Javier (2006). Historia ilustrada de Colombia – Capítulo VI (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Plaza y Janes Editores Colombia sa. ISBN 978-958-14-0370-7. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  63. ↑ Cartagena de Indias en la independencia (PDF). Banco de la República. 2011. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  64. ↑ "Cronología de las independencias americanas" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). cervantes.es. 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 February 2018.
  65. ↑ Gutiérrez Ramos, Jairo (2008). "La Constitución de Cádiz en la Provincia de Pasto, Virreinato de Nueva Granada, 1812–1822". Revista de Indias (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 68 (242). Revista de Indias 68, no. 242: 222. doi:10.3989/revindias.2008.i242.640. 12 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  66. ↑ Pareja, Alfaro; José, Francisco (2013). La Independencia de Venezuela relatada en clave de paz: las regulaciones pacíficas entre patriotas y realistas (1810–1846) (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 2 April 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  67. ↑ http://necrometrics.com/wars19c.htm සංරක්ෂණය කළ පිටපත 30 අප්‍රේල් 2015 at archive.today | "Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century"
  68. ↑ http://remilitari.com/guias/victimario6.htm සංරක්ෂණය කළ පිටපත 9 මැයි 2008 at the Wayback Machine | In Spanish "De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios. Capítulo VI"
  69. ↑ Silvio Arturo Zavala (1971). Revista de historia de América. Números 69-70. Ciudad de México: Instituto Panamericano de Geografía e Historia, pp. 303. "Para el primero, de 1400000 habs. que la futura Colombia tendría en 1809 (entre ellos 78000 negros esclavos), (...) mortaldad que él mismo señala a tal guerra (unos 400 000 muertos para la Gran Colombia, entre ellos, 250 000 venezolanos)."
  70. ↑ Walker, Alexander (1822). (Gran) Colombia, relación geográfica, topográfica, agrícola, comercial y política de este país: Adaptada para todo lector en general y para el comerciante y colono en particular (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Vol. 1. Banco de la República.
  71. ↑ Sosa Abella, Guillermo (2009). "Los ciudadanos en la Constitución de Cúcuta – Citizenship in the Constitution of Cúcuta" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Instituto Colombiano de Antropología e Historia (icanh). 23 September 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  72. ↑ Mollien, Gaspard-Théodore. "El viaje de Gaspard-Théodore Mollien por la República de Colombia en 1823. CAPÍTULO IX" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Biblioteca Virtual del Banco de la República. 9 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  73. ↑ "Avatares de una Joven República – 2. La Constitución de Cúcuta" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad de Antioquia. 4 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  74. 1 2 "Colombia profile - Timeline". BBC News. 27 August 2012. 26 September 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 14 January 2023.
  75. 1 2 Blanco Blanco, Jacqueline (2007). "De la gran Colombia a la Nueva Granada, contexto histórico-político de la transición constitucional" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Militar Nueva Granada. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  76. ↑ "Colombia". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. 12 January 2022. (Archived 2022 edition)
  77. 1 2 Arana, Edgar. "Historia Constitucional Colombiana" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Libre Seccional Pereira. 27 March 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  78. ↑ Londoño, Juan Fernando (2009). Partidos políticos y think tanks en Colombia (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). International Institute for Democracy and Electoral Assistance. p. 129. ISBN 978-91-85724-73-4. 27 March 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  79. ↑ Aguilera, Miguel (1965). La Legislación y el derecho en Colombia. Historia extensa de Colombia. Vol. 14. Bogotá: Lemer. pp. 428–442.
  80. ↑ Restrepo, Eduardo (2006). "Abolitionist arguments in Colombia". História Unisinos (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 10 (3): 293–306. 8 July 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2015.
  81. ↑ "Constituciones que han existido en Colombia" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Banco de la República. 7 August 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  82. ↑ España, Gonzalo (2013). El país que se hizo a tiros (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Penguin Random House. ISBN 978-958-8613-90-1. 29 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 7 December 2018.
  83. ↑ "The 1903 Treaty and Qualified Independence". U.S. Library of Congress. 11 October 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2020.
  84. ↑ Beluche, Olmedo (2003). "The true history of the separation of 1903 – La verdadera historia de la separación de 1903" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). ARTICSA. 30 October 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  85. ↑ "El tratado Urrutia-Thomson. Dificultades de política interna y exterior retrasaron siete años su ratificación" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 2003. 15 November 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 30 October 2015.
  86. ↑ Atehortúa Cruz; Adolfo León (2014). "El conflicto Colombo-Peruano – Apuntes acerca de su desarrollo e importancia histórica". Historia y Espacio (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 3 (29): 51–78. doi:10.25100/hye.v3i29.1664. hdl:10893/1003. S2CID 252776167. 30 October 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.
  87. ↑ Alape, Arturo (1983). El Bogotazo: Memorias Del Olvido (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Fundación Universidad Central.
  88. ↑ Braun, Herbert (1987). Mataron a Gaitán: vida pública y violencia urbana en Colombia (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Universidad Nacional de Colombia, Centro Editorial. ISBN 978-958-17-0006-6.
  89. ↑ Charles Bergquist; David J. Robinson (1997–2005). "Colombia". Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005. Microsoft Corporation. http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 16 April 2006. On 9 April 1948, Gaitán was assassinated outside his law offices in downtown Bogotá. The assassination marked the start of a decade of bloodshed, called La Violencia (The Violence), which took the lives of an estimated 180,000 Colombians before it subsided in 1958.
  90. ↑ Carlos Horacio Urán (1986). "Colombia y los Estados Unidos en la Guerra de Corea" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). The Kellogg Institute for International Studies. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  91. ↑ Atehortúa Cruz, Adolfo (2 February 2010). "El golpe de Rojas y el poder de los militares" [Rojas' coup d'etat and the power of army men]. Folios (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 1 (31): 33–48. doi:10.17227/01234870.31folios33.48.
  92. ↑ Ayala Diago, César Augusto (2000). "Gustavo Rojas Pinilla, 100 años, 1900–1975" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Banco de la República. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 April 2017.
  93. ↑ Alarcón Núñez, Óscar (2006). "1957–1974 El Frente Nacional" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 April 2017.
  94. ↑ ROJAS, Diana Marcela. La alianza para el progreso de Colombia. Análisis Político, [S.l.], v. 23, n. 70, p. 91–124, Sep. 2010. ISSN 0121-4705
  95. ↑ Ayala Diago, César Augusto (1999). "Frente Nacional: acuerdo bipartidista y alternación en el poder" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Revista Credencial Historia. 5 July 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 April 2017.
  96. ↑ "El Frente Nacional" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). banrepcultural.org. 2006. 24 April 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 April 2017.
  97. 1 2 Historical Commission on the Conflict and Its Victims (CHCV) (February 2015). "Contribution to an Understanding of the Armed Conflict in Colombia" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 21 January 2016 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 February 2016.
  98. ↑ Lilian Yaffe (3 October 2011). "Armed conflict in Colombia: analyzing the economic, social, and institutional causes of violent opposition" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). icesi.edu.co. 16 October 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 April 2013.
  99. ↑ "Tomas y ataques guerrilleros (1965–2013)" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). centrodememoriahistorica.gov.co. 5 June 2017. 26 August 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 February 2018.
  100. ↑ Héctor Abad Faciolince (2006). Oblivion: A Memoir. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-53393-9.
  101. ↑ "Oblivion: a memoir by Hector Abad wins Wola-Duke human rights book award". wola.org. 12 October 2012. 7 July 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 27 January 2016.
  102. ↑ "First-class citizens: Father de Nicoló and the street kids of Colombia". iaf.gov. 28 March 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2016.
  103. 1 2 Historical Memory Group (2013). "Enough Already!" Colombia: Memories of War and Dignity (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). The National Center for Historical Memory's (NCHM). ISBN 9789585760844. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  104. ↑ Mario A. Murillo; Jesús Rey Avirama (2004). Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization. Seven Stories Press. p. 54. ISBN 978-1-58322-606-3.
  105. ↑ "The Colombian Cartels". WGBH educational foundation. 28 July 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 25 May 2020.
  106. ↑ "20 grandes cambios que generó la Constitución de 1991" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). elpais.com.co. 11 December 2015 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 28 March 2013.
  107. ↑ "Colombian Constitution of 1991" (ස්පාඤ්ඤ බසින්). secretariasenado.gov.co. 28 March 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 March 2014.
  108. ↑ Mercado, Juan Guillermo (22 September 2013). "Desmovilización, principal arma contra las guerrillas" [Demobilization, main weapon against the guerrillas]. El Tiempo (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 23 September 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 26 September 2013.
  109. ↑ "Former Colombian President Alvaro Uribe Speaks at Yale SOM". Yale School of Management. 3 December 2012. 20 December 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 June 2016.
  110. ↑ "Colombia". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. සම්ප්‍රවේශය 24 September 2015. (Archived 2015 edition)
  111. ↑ "Oscar Morales and One Million Voices Against FARC". Movements.org. 23 July 2010. Archived from the original on 22 October 2013. සම්ප්‍රවේශය 1 April 2013.
  112. ↑ "Colombia's peace deals". altocomisionadoparalapaz.gov.co. 14 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 6 September 2017.
  113. ↑ "Colombia referendum: Voters reject Farc peace deal". BBC News. 3 October 2016. 30 September 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2016.
  114. ↑ "Plebiscito 2 octubre 2016 – Boletín Nacional No. 53". Registraduría Nacional de Estado Civil. 2 October 2016. 3 October 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 November 2016.
  115. ↑ "Colombia signs new peace deal with Farc". BBC News. 24 November 2016. 28 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 June 2018.
  116. ↑ Partlow, Joshua; Miroff, Nick (30 November 2016). "Colombia's congress approves historic peace deal with FARC rebels". The Washington Post. 1 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2016.
  117. ↑ "Nobel Lecture by Juan Manuel Santos, Oslo, 10 December 2016". NobelPrize.org. 10 December 2016 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 10 December 2016.
  118. ↑ "The Victims and Land Restitution Law" (PDF) (ස්පාඤ්ඤ බසින්). unidadvictimas.gov.co. 25 September 2015 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 21 December 2014.
  119. ↑ "the Land Restitution Unit". restituciondetierras.gov.co. 4 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 March 2013.
  120. ↑ Peters, Toni (12 October 2011). "Colombia has improved under Santos: Human Rights Watch". Colombia Reports. 13 April 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 31 March 2015.
  121. ↑ "ABC Jurisdicción Especial para la Paz". Oficina del Alto Comisionado para la Paz. 5 October 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 24 August 2016.
  122. ↑ "Pope at Colombia prayer meeting for reconciliation weeps with victims". radiovaticana.va. 8 September 2017. 9 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 9 September 2017.
  123. ↑ "Colombia's president-elect Duque wants to 'unite country'". BBC News. 18 June 2018. 18 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 April 2021.
  124. ↑ "Iván Duque: Colombia's new president sworn into office". BBC News. 8 August 2018. 30 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 July 2021.
  125. ↑ "Colombia and Venezuela restore diplomatic relations". BBC News. 11 August 2010. 13 June 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 21 June 2018.
  126. ↑ "Colombia reitera ofrecimiento de ayuda humanitaria a Venezuela" [Colombia reiterates offer of humanitarian aid to Venezuela]. Presidencia.gov.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 11 January 2018. 12 January 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 12 January 2018.
  127. ↑ "Comunicado de prensa del Ministerio de Relaciones Exteriores" [Press release of the Ministry of Foreign Affairs]. Presidencia.gov.co (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 2 June 2017. 13 August 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 August 2017.
  128. ↑ Caballero, Paula (20 September 2016). "A Short History of the SDGS". Impakter.com. 8 October 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 October 2017.
  129. ↑ "Colombia rejects Venezuelan proposal to resume diplomatic relations". Reuters. 30 January 2020. 21 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 July 2021.
  130. ↑ Guillermoprieto, Alma (22 July 2021). "Confrontation in Colombia | by Alma Guillermoprieto | The New York Review of Books" (ඉංග්‍රීසි බසින්). 1 July 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 July 2021.
  131. ↑ "Former guerrilla Gustavo Petro wins Colombian election to become first leftist president". The Guardian (ඉංග්‍රීසි බසින්). 20 June 2022. 2 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 2 August 2022.
  132. ↑ "Ex-rebel takes oath as Colombia's first left-wing president" (ඉංග්‍රීසි බසින්). Al Jazeera. 8 August 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 8 August 2022.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=කොලොම්බියාවේ_ඉතිහාසය&oldid=751001" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි