එල් සැල්වදෝරයේ භූගෝලය
එල් සැල්වදෝරය මධ්යම ඇමරිකාවේ ඉස්ත්මස් හි 13° සහ 15°N අක්ෂාංශ සහ 87° සහ 91°W දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත. එය බටහිර-වයඹ සිට නැගෙනහිර-ගිනිකොන දක්වා කිලෝමීටර 270 (සැතපුම් 168) ක් සහ උතුරේ සිට දකුණට කිලෝමීටර 142 (සැතපුම් 88) ක් විහිදෙන අතර, මුළු භූමි ප්රමාණය කිලෝමීටර 21,041 (වර්ග සැතපුම් 8,124) කි. මහාද්වීපික ඇමරිකාවේ කුඩාම සහ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ රට ලෙස, එල් සැල්වදෝරය ආදරයෙන් පුල්ගාර්සිටෝ ඩි ඇමරිකා ("ඇමරිකාවේ ටොම් මාපටැඟිල්ල") ලෙස හැඳින්වේ. එල් සැල්වදෝරය ග්වාතමාලාව සහ හොන්ඩුරාස් සමඟ මායිම් මෙන්ම පැසිෆික් සාගරය සමඟ වෙරළ තීරයක් ද බෙදා ගනී. මුළු ජාතික මායිමේ දිග කිලෝමීටර 546 (සැතපුම් 339): ග්වාතමාලාව සමඟ කිලෝමීටර 203 (සැතපුම් 126) සහ හොන්ඩුරාස් සමඟ කිලෝමීටර 343 (සැතපුම් 213). කැරිබියානු වෙරළ තීරයක් නොමැති එකම මධ්යම ඇමරිකානු රට එයයි. පැසිෆික් සාගරයේ වෙරළ තීරය කිලෝමීටර 307 (සැතපුම් 191) කි.
එල් සැල්වදෝරයේ ගංගා 300 කට අධික සංඛ්යාවක් ඇති අතර, ඉන් වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ රියෝ ලෙම්පා ය. ග්වාතමාලාවේ ආරම්භ වන රියෝ ලෙම්පා, උතුරු කඳු වැටිය හරහා කැඩී, මධ්යම සානුවෙන් වැඩි කොටසක් දිගේ ගලා ගොස්, දකුණු ගිනිකඳු පරාසය හරහා විහිදී පැසිෆික් සාගරයට ගලා යයි. එය එල් සැල්වදෝරයේ එකම යාත්රා කළ හැකි ගංගාවයි. එය සහ එහි අතු ගංගා රටේ ප්රදේශයෙන් අඩක් පමණ ජලය බැස යයි. අනෙකුත් ගංගා සාමාන්යයෙන් කෙටි වන අතර පැසිෆික් පහත් බිම් ජලය බැස යයි හෝ මධ්යම සානුවේ සිට දකුණු කඳු වැටියේ හිඩැස් හරහා පැසිෆික් සාගරයට ගලා යයි. මේවාට ගෝස්කොරන්, ජිබෝවා, ටොරෝලා, පාස් සහ රියෝ ග්රෑන්ඩ් ද සැන් මිගෙල් ඇතුළත් වේ.
.jpg)
එල් සැල්වදෝරයේ භූගෝලය ගිනිකඳු ය. එල් සැල්වදෝරය යනු පෘථිවියේ ගිනි කඳු සහ භූමිකම්පා බහුතරයක් සිදුවන ගිනි වළල්ලේ පිහිටා ඇති රටකි.[1] වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ගිනි කන්ද වන්නේ ගිනිකඳු චාපරස්ටික් (සැන් මිගෙල් ගිනි කන්ද) වන අතර එය වඩාත් ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් ද ප්රදර්ශනය කරයි. උසම ගිනි කන්ද ඉලමටෙපෙක්[2] (සැන්ටා ඇනා ගිනි කන්ද) වන අතර එය මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 7,821 (මීටර් 2,384) දක්වා ළඟා වේ. මේවාට අමතරව තවත් ගිනි කඳු 20 ක් ඇති අතර ඒවායින් බොහොමයක් ක්රියාකාරී හෝ විභවයෙන් ක්රියාකාරී වේ. මධ්යම ඇමරිකානු රටක දෙවන වැඩිම ගිනි කඳු සංඛ්යාව එල් සැල්වදෝරයේ ඇත.[3]
එල් සැල්වදෝරයේ ගිනිකඳු ආවාටවලින් වට වූ විල් කිහිපයක් ඇත, ඒවායින් වඩාත් වැදගත් වන්නේ ඉලෝපන්ගෝ විල (කිලෝමීටර 70 හෝ වර්ග සැතපුම් 27) සහ කෝටෙපෙක් විල (කිලෝමීටර 26 හෝ වර්ග සැතපුම් 10) ය. ගුයිජා විල එල් සැල්වදෝරයේ විශාලතම ස්වාභාවික විල (කිලෝමීටර 44 හෝ වර්ග සැතපුම් 17) වේ. ලෙම්පා වේල්ල ඉදිකිරීමෙන් කෘතිම විල් කිහිපයක් නිර්මාණය වූ අතර, ඉන් විශාලතම සෙරෝන් ග්රෑන්ඩ් ජලාශය (කිලෝමීටර 135 හෝ වර්ග සැතපුම් 52) වේ. එල් සැල්වදෝරයේ මායිම් තුළ මුළු කිලෝමීටර් 320 (වර්ග සැතපුම් 123.6) ක ජල ප්රමාණයක් ඇත.
එල් සැල්වදෝරයේ උසම ස්ථානය හොන්ඩුරාස් දේශසීමාවේ මීටර් 2,730 (අඩි 8,957) ක උසකින් යුත් සෙරෝ එල් පිටාල් ය. සමාන්තර කඳු වැටි දෙකක් එල් සැල්වදෝරය හරහා බටහිරට ගමන් කරන අතර ඒවා අතර මධ්යම සානුවක් සහ පැසිෆික් සාගරය වැළඳ ගන්නා පටු වෙරළබඩ තැනිතලාවක් ඇත. මෙම භෞතික ලක්ෂණ රට භෞතික විද්යාත්මක කලාප දෙකකට බෙදා ඇත. භූමියෙන් 85% ක් ආවරණය වන කඳු වැටි සහ මධ්යම සානුව අභ්යන්තර උස්බිම් වලින් සමන්විත වේ. ඉතිරි වෙරළබඩ තැනිතලා පැසිෆික් පහත්බිම් ලෙස හැඳින්වේ.
දේශගුණය
[සංස්කරණය]
එල් සැල්වදෝරයේ උච්චතම තෙත් සහ වියළි කාලවල් සහිත නිවර්තන දේශගුණයක් ඇත. උෂ්ණත්වය ප්රධාන වශයෙන් උන්නතාංශය සමඟ වෙනස් වන අතර සෘතුමය වෙනසක් පෙන්නුම් නොකරයි. පැසිෆික් පහත් බිම් ඒකාකාරව උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත වේ; මධ්යම සානුව සහ කඳුකර ප්රදේශ වඩාත් මධ්යස්ථ වේ.
දේශීය වශයෙන් ඉන්වියර්නෝ ලෙස හඳුන්වන වැසි සමය මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා විහිදේ. මෙම කාලය තුළ වාර්ෂික වර්ෂාපතනය සියල්ලම පාහේ සහ වාර්ෂික වර්ෂාපතනයේ එකතුව, විශේෂයෙන් දකුණට මුහුණලා ඇති කඳු බෑවුම්වල, මිලිමීටර් 2,000 (අඟල් 78.7) දක්වා ඉහළ යා හැකිය. ආරක්ෂිත ප්රදේශ සහ මධ්යම සානුවට අඩු, නමුත් තවමත් සැලකිය යුතු ප්රමාණයක් ලැබේ. මෙම සමයේදී වර්ෂාපතනය සාමාන්යයෙන් පැසිෆික් සාගරයට ඉහළින් අඩු පීඩනයකින් ලැබෙන අතර සාමාන්යයෙන් දහවල් කාලයේ දැඩි ගිගුරුම් සහිත වැසි ඇති වේ. පැසිෆික් සාගරයේ සුළි කුණාටු ඉඳහිට ඇති වුවද, ඒවා කලාතුරකින් එල් සැල්වදෝරයට බලපායි, 1998 දී මිච් සුළි කුණාටුව (ඇත්ත වශයෙන්ම අත්ලාන්තික් ද්රෝණියට ඉහළින් ඇති විය) සහ 1973 දී එමිලි සුළි කුණාටුව හැර.
නොවැම්බර් සිට අප්රේල් දක්වා, ඊසානදිග වෙළඳ සුළං කාලගුණික රටා පාලනය කරයි. මෙම මාසවලදී, කැරිබියන් දූපත් වලින් ගලා එන වාතය හොන්ඩුරාස් හි කඳු හරහා ගමන් කරන විට එහි වර්ෂාපතනයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් අහිමි වී ඇත. මෙම වාතය එල් සැල්වදෝරයට ළඟා වන විට එය වියළි, උණුසුම් සහ මීදුම සහිත වේ. මෙම සමය දේශීයව වෙරානෝ හෝ ගිම්හානය ලෙස හැඳින්වේ.
සමය අනුව උෂ්ණත්වය සුළු වශයෙන් වෙනස් වේ; උන්නතාංශය මූලික නිර්ණායකයයි. පැසිෆික් පහත් බිම් යනු උණුසුම්ම කලාපය වන අතර වාර්ෂික සාමාන්යයන් 25 සිට 29 °C (77.0 සිට 84.2 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. සැන් සැල්වදෝරය මධ්යම සානුවේ නියෝජිතයා වන අතර, වාර්ෂික සාමාන්ය උෂ්ණත්වය පිළිවෙලින් 23 °C (73 °F) සහ නිරපේක්ෂ ඉහළ සහ පහළ කියවීම් 38 සහ 6 °C (100.4 සහ 42.8 °F) වේ. කඳුකර ප්රදේශ සිසිල්ම වන අතර, වාර්ෂික සාමාන්යයන් 12 සිට 23 °C (53.6 සිට 73.4 °F) දක්වා සහ අවම උෂ්ණත්වය සමහර විට හිමාංකයට ළඟා වේ.
ස්වාභාවික විපත්
[සංස්කරණය]අධික කාලගුණික සිදුවීම්
[සංස්කරණය]පැසිෆික් සාගරයේ එල් සැල්වදෝරයේ පිහිටීම නිසා එය දැඩි වැසි කුණාටු සහ දරුණු නියඟ ඇතුළු දරුණු කාලගුණික තත්ත්වයන්ට ද යටත් වේ. මේ දෙකම එල් නිනෝ සහ ලා නිනා බලපෑම් මගින් වඩාත් දරුණු විය හැකිය.[4] අත්ලාන්තික් සාගරයේ නිර්මාණය වී මධ්යම ඇමරිකාව හරහා ගිය මිච් හරිකේන් හැරුණු විට පැසිෆික් සාගරයේ ඉඳහිට සුළි කුණාටු ඇති වේ.
2001 ගිම්හානයේදී දරුණු නියඟයක් එල් සැල්වදෝරයේ භෝග වලින් 80% ක් විනාශ කළ අතර ගම්බද ප්රදේශවල සාගතයක් ඇති කළේය.[5][6] 2005 ඔක්තෝබර් 4 වන දින, දරුණු වර්ෂාව හේතුවෙන් භයානක ගංවතුර සහ නායයෑම් ඇති වූ අතර එමඟින් අවම වශයෙන් 50 දෙනෙකු මිය ගියහ.[7]
භූමිකම්පා සහ ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම්
[සංස්කරණය]
එල් සැල්වදෝරය පැසිෆික් ගිනි වළල්ල දිගේ පිහිටා ඇති අතර එම නිසා නිරන්තර භූමිකම්පා සහ ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් ඇතුළුව සැලකිය යුතු භූ කම්පන ක්රියාකාරකම් වලට භාජනය වේ. සැන් සැල්වදෝරයේ අගනුවර 1756 සහ 1854 දී විනාශ වූ අතර 1919, 1982 සහ 1986 කම්පන වලදී එය දැඩි හානිවලට ලක් විය. මෑත උදාහරණ අතර 2001 ජනවාරි 13 වන දින රිච්ටර් පරිමාණයෙන් 7.7 ක් වූ භූමිකම්පාවක් සහ 800 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය නායයෑමක් ඇති විය;[7] සහ මාසයකට පසුව, 2001 පෙබරවාරි 13 වන දින තවත් භූමිකම්පාවක් ඇති වූ අතර එය පුද්ගලයින් 255 දෙනෙකු මිය ගොස් රටේ නිවාසවලින් 20% ක් පමණ හානි කළේය. 1986 දී 5.7 Mw ක භූමිකම්පාවකින් 1,500 ක් මිය ගිය අතර 10,000 ක් තුවාල ලැබූ අතර 100,000 ක් නිවාස අහිමි විය.[8][9]
එල් සැල්වදෝරයේ ගිනි කඳු විස්සකට වඩා තිබේ; ඒවායින් දෙකක්, සැන් මිගෙල් සහ ඉසාල්කෝ, මෑත වසරවලදී ක්රියාකාරී වී ඇත. 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට 1950 දශකයේ මැද භාගය දක්වා, ඉසාල්කෝ ගිනි කන්ද නිරන්තරයෙන් පුපුරා ගිය අතර එය "පැසිෆික් සාගරයේ ප්රදීපාගාරය" යන නම ලබා දුන්නේය. එහි දීප්තිමත් ගිනිදැල් මුහුදේ බොහෝ දුරක් පැහැදිලිව දැකගත හැකි වූ අතර රාත්රියේදී එහි දිලිසෙන ලාවා එය දීප්තිමත් දීප්තිමත් කේතුවක් බවට පත් කළේය. මෑත කාලීන විනාශකාරී ගිනිකඳු පිපිරීම සිදු වූයේ 2005 ඔක්තෝබර් 1 වන දින, සැන්ටා ඇනා ගිනි කන්ද අළු, උණුසුම් මඩ සහ පාෂාණ වලාකුළක් විසි කළ අතර එය අසල ගම්මාන මතට වැටී දෙදෙනෙකු මිය යාමට හේතු විය. මෙම ප්රදේශයේ ඇති දරුණුතම ගිනිකඳු පිපිරීම සිදු වූයේ ක්රි.ව. 5 වන සියවසේදී ඉලෝපන්ගෝ ගිනි කන්ද VEI ශක්තියකින් 6 කින් පුපුරා යාමෙන් පුළුල් පයිරොක්ලාස්ටික් ප්රවාහයන් සහ මායා නගර විනාශ කිරීමෙනි.[10]
වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ
[සංස්කරණය]
එල් සැල්වදෝරයේ පක්ෂි විශේෂ 500 ක්, සමනලු විශේෂ 1,000 ක්, ඕකිඩ් විශේෂ 400 ක්, ගස් විශේෂ 800 ක් සහ සමුද්ර (ලුණු වතුර) මත්ස්ය විශේෂ 800 ක් සිටින බවට ගණන් බලා ඇත.
ලෝකයේ මුහුදු කැස්බෑ විශේෂ අටෙන් හයක් මධ්යම ඇමරිකාවේ වෙරළ තීරයේ කූඩු කරන අතර හතරක් සැල්වදෝර වෙරළ තීරයේ තම නිවහන බවට පත් කර ගනී: ලෙදර්බැක් කැස්බෑවා, හෝක්ස්බිල්, කොළ පැහැති මුහුදු කැස්බෑවා සහ ඔලිව් රිඩ්ලි. හෝක්ස්බිල් දැඩි ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත.
මෑත කාලීන සංරක්ෂණ උත්සාහයන් රටේ ජෛව විවිධත්වයේ අනාගතය සඳහා බලාපොරොත්තුවක් සපයයි. 1997 දී රජය පරිසර හා ස්වාභාවික සම්පත් අමාත්යාංශය පිහිටුවන ලදී. 1999 දී ජාතික සභාව විසින් පොදු පාරිසරික රාමු නීතියක් අනුමත කරන ලදී. රාජ්ය නොවන සංවිධාන කිහිපයක් රටේ වැදගත්ම වනාන්තර ප්රදේශ කිහිපයක් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කටයුතු කරමින් සිටී. මේවායින් ප්රමුඛ වන්නේ එල් සැල්වදෝරයේ පාරිසරික බලධාරීන් සමඟ ගිවිසුමක් යටතේ රටේ විශාලතම ජාතික වනෝද්යානය වන එල් ඉම්පොසිබල් කළමනාකරණය කරන සැල්වානාටුරා ය.
එල් සැල්වදෝරය භෞමික පරිසර පද්ධති හයකට නිවහන වේ: මධ්යම ඇමරිකානු කඳුකර වනාන්තර, සියෙරා මැඩ්රේ ද චියාපාස් තෙතමනය සහිත වනාන්තර, මධ්යම ඇමරිකානු වියළි වනාන්තර, මධ්යම ඇමරිකානු පයින්-ඕක් වනාන්තර, ෆොන්සෙකා බොක්ක කඩොලාන සහ උතුරු වියළි පැසිෆික් වෙරළබඩ කඩොලාන.[11] එයට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්ය ලකුණු 4.06/10 ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 136 වන ස්ථානයට පත්විය.[12]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "Where do earthquakes occur?". bgs.ac.uk.
- ^ "Santa Ana Volcano". britannica.com.
- ^ "Which countries have the most volcanoes?". volcano.si.edu.
- ^ El Salvador builds resilience in the face of a stormy future සංරක්ෂණය කළ පිටපත 1 ජනවාරි 2016 at the Wayback Machine Climate & Development Knowledge Network, 24 December 2013
- ^ "Photo Essay: El Salvador, the Makings of a Gangland". Pbs.org. 11 July 2006. 16 April 2008 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2 May 2010.
- ^ "El Salvador" (PDF). Fiu.edu. 2 July 2007 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 May 2010.
- ^ a b "El Salvador landslide". Travel.state.gov. 10 May 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 May 2010.
- ^ Harlow, David H. (1993). "The San Salvador earthquake of 10 October 1986 and its historical context". Bulletin of the Seismological Society of America. 83 (4): 1143–1154. Bibcode:1993BuSSA..83.1143H. doi:10.1785/BSSA0830041143. S2CID 130882786. 13 October 2012 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 29 July 2012.
- ^ Bommer, Julian; Ledbetter, Stephen (1987). "The San Salvador earthquake of 10th October 1986". Disasters. 11 (2): 83–95. Bibcode:1987Disas..11...83B. doi:10.1111/j.1467-7717.1987.tb00620.x.
- ^ Dull, Robert A.; Southon; Sheets (2001). "Volcanism, Ecology and Culture: A Reassessment of the Volcan Ilopango Tbj eruption in the Southern Maya Realm". Latin American Antiquity. 12 (1): 25–44. doi:10.2307/971755. JSTOR 971755. S2CID 163686184.
- ^ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- ^ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.