උරුගුවේ රජය සහ දේශපාලනය
උරුගුවේ යනු ජනාධිපති ක්රමයක් සහිත නියෝජිත ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයකි.[1] රජයේ සාමාජිකයින් විශ්වීය ඡන්ද ක්රමයක් මගින් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වේ.[1] උරුගුවේ යනු ඒකීය රාජ්යයකි: යුක්තිය, අධ්යාපනය, සෞඛ්ය, ආරක්ෂාව, විදේශ ප්රතිපත්තිය සහ ආරක්ෂාව යන සියල්ලම රට පුරා පරිපාලනය කෙරේ.[1] විධායක බලය ජනාධිපතිවරයා සහ අමාත්යවරුන් 14 දෙනෙකුගෙන් යුත් කැබිනට් මණ්ඩලයක් විසින් ක්රියාත්මක කරනු ලැබේ.[1]

ව්යවස්ථාදායක බලය මහා සභාව විසින් පිහිටුවා ඇති අතර එය සභා දෙකකින් සමන්විත වේ: නියෝජිත මණ්ඩලය, සමානුපාතික නියෝජනය මත පදනම්ව වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ දෙපාර්තමේන්තු 19 නියෝජනය කරන සාමාජිකයින් 99 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ; සහ සෙනෙට් සභිකයින් 31 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 30 දෙනෙකු සමානුපාතික නියෝජනය මගින් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර, සභා ගර්භයේ මුලසුන හොබවන සහ ඡන්දය ප්රකාශ කිරීමේ අයිතිය ඇති උප ජනාධිපතිවරයා.[1]
අධිකරණ අංශය ක්රියාත්මක කරනු ලබන්නේ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය, විනිසුරු මඩුල්ල සහ රට පුරා විනිසුරුවරුන් විසිනි. ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයේ සාමාජිකයින් මහා සභාව විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ; විනිසුරු මඩුල්ලේ සාමාජිකයන් සෙනෙට් සභාවේ කැමැත්ත ඇතිව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තෝරා ගනු ලබන අතර, විනිසුරුවන් සෘජුවම ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් පවරනු ලැබේ.[1]
උරුගුවේ එහි වත්මන් ව්යවස්ථාව 1967 දී සම්මත කරන ලදී.[2][3] එහි බොහෝ විධිවිධාන 1973 දී අත්හිටුවන ලද නමුත් 1985 දී නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. ස්විට්සර්ලන්තය සහ එහි මුලපිරීම භාවිතා කිරීම උපයෝගී කරගනිමින්, උරුගුවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව පුරවැසියන්ට නීති අවලංගු කිරීමට හෝ ජනප්රිය මුලපිරීමකින් ව්යවස්ථාව වෙනස් කිරීමට ද ඉඩ සලසයි, එය රටපුරා ජනමත විචාරණයකින් අවසන් වේ. මෙම ක්රමය පසුගිය වසර 15 තුළ කිහිප වතාවක් භාවිතා කර ඇත: හමුදා පාලන සමයේදී (1973–1985) මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කළ හමුදා සාමාජිකයින්ට නඩු පැවරීම ප්රතික්ෂේප කරන නීතියක් තහවුරු කිරීම; මහජන උපයෝගිතා සමාගම් පෞද්ගලීකරණය කිරීම නැවැත්වීම; විශ්රාමිකයන්ගේ ආදායම් ආරක්ෂා කිරීම; සහ ජල සම්පත් ආරක්ෂා කිරීම.[4]
උරුගුවේ ඉතිහාසයේ වැඩි කාලයක් තිස්සේ, පාර්ටිඩෝ කොලරාඩෝ රජය පාලනය කර ඇත.[5][6] කෙසේ වෙතත්, 2004 උරුගුවේ මහ මැතිවරණයේදී, පුළුල් පෙරමුණ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණවලදී නිරපේක්ෂ බහුතරයක් දිනා ගත් අතර, 2009 දී පුළුල් පෙරමුණේ ජෝස් මුජිකා බ්ලැන්කොස් හි ලුයිස් ඇල්බර්ටෝ ලැකල් පරාජය කරමින් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත්තේය. 2020 මාර්තු මාසයේදී උරුගුවේට ගතානුගතික රජයක් ලැබුණි, එනම් පුළුල් පෙරමුණු සන්ධානය යටතේ වසර 15 ක වාමාංශික නායකත්වයේ අවසානයයි. ඒ සමඟම, මධ්යම-දකුණු ජාතික පක්ෂයේ ලුයිස් ලැකල් පෝ උරුගුවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.[7] 2024 මහ මැතිවරණයේදී, පුළුල් පෙරමුණ ජනාධිපති ධුරය (යමණ්ඩු ඕර්සි) සහ සෙනෙට් සභාවේ බහුතරයක් නැවත ලබා ගත් අතර නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලයේ ඔවුන්ගේ බහුත්වය වැඩි කළේය.
2010 ලතින්බාරෝමෙට්රෝ මත විමසුමකින් හෙළි වූයේ, ලතින් ඇමරිකාව තුළ, උරුගුවේ ජාතිකයන් ප්රජාතන්ත්රවාදයට වඩාත්ම සහයෝගය දක්වන අය අතර සිටින බවත්, ඔවුන්ගේ රටේ ප්රජාතන්ත්රවාදය ක්රියාත්මක වන ආකාරය පිළිබඳව වඩාත්ම තෘප්තිමත් බවත්ය.[8] නිදහස් මන්දිරයේ "ලෝකයේ නිදහස" දර්ශකයේ උරුගුවේ 27 වන ස්ථානයට පත්විය. 2023 දී V-Dem Democracy දර්ශකවලට අනුව, උරුගුවේ මැතිවරණ ප්රජාතන්ත්රවාදය අතින් ලෝකයේ 31 වන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර පුරවැසියන් විසින් ආරම්භ කරන ලද සෘජු ප්රජාතන්ත්රවාදය අතින් ස්විට්සර්ලන්තයට පසුව 2 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත.[9]
පරිපාලන අංශ
[සංස්කරණය]
උරුගුවේ ප්රජා කොට්ඨාශ 19 කට බෙදා ඇති අතර එහි ප්රාදේශීය පරිපාලනය විධායක සහ ව්යවස්ථාදායක බලතල බෙදීම අනුකරණය කරයි.[1] සෑම ප්රජා කොට්ඨාශක්ම විශ්වීය ඡන්ද බලය ක්රමයක් හරහා තමන්ගේම බලධාරීන් තෝරා පත් කර ගනී.[1] ප්රජා කොට්ඨාශ විධායක අධිකාරිය අධිකාරීවරයෙකු තුළ සහ ව්යවස්ථාදායක අධිකාරිය ප්රජා කොට්ඨාශ මණ්ඩලයක පිහිටා ඇත.[1]
| ප්රජා කොට්ඨාශය | අගනගරය | ප්රමාණය (ව.කි.මී.) | ජනගහනය (2023 සංගණනය)[10] |
|---|---|---|---|
| අර්ටිගාස් | අර්ටිගාස් | 11,928 | 77,487 |
| කේන්ලෝන්ස් | කනේලොන්ස් | 4,536 | 608,956 |
| සෙරෝ ලාර්ගෝ | මෙලෝ | 13,648 | 91,025 |
| කොලොනියා | කොලෝනියා ඩෙල් සැක්රමෙන්ටෝ | 6,106 | 135,797 |
| ඩුරන්සෝ | ඩුරස්නෝ | 11,643 | 62,011 |
| ෆ්ලොරෙස් | ට්රිනිඩෑඩ් | 5,144 | 26,271 |
| ෆ්ලොරිඩා | ෆ්ලොරිඩා | 10,417 | 70,325 |
| ලවලේජා | මිනාස් | 10,016 | 59,175 |
| මල්ඩොනාඩෝ | මල්ඩොනාඩෝ | 4,793 | 212,951 |
| මොන්ටෙවීඩියෝ | මොන්ටෙවීඩියෝ | 530 | 1,302,954 |
| පෙසන්දු | පයිසන්ඩු | 13,922 | 121,843 |
| රියෝ නෙග්රෝ | ෆ්රේ බෙන්ටෝස් | 9,282 | 57,334 |
| රිවෙරා | රිවෙරා | 9,370 | 109,300 |
| රෝචා | රෝචා | 10,551 | 80,707 |
| සල්ටෝ | සල්ටෝ | 14,163 | 136,197 |
| සැන් ජොසේ | සැන් ජොසේ ඩි මයෝ | 4,992 | 119,714 |
| සොරියානෝ | මර්සිඩිස් | 9,008 | 83,685 |
| ටකුඅරෙම්බෝ | ටකුඅරෙම්බෝ | 15,438 | 96,013 |
| ට්රේනිටා වයි ට්රෙස් | ට්රියෙන්ටා වයි ට්රෙස් | 9,529 | 47,706 |
| Total[note 1] | මොන්ටෙවීඩියෝ | 175,016 | 3,499,451 |
විදේශ සබඳතා
[සංස්කරණය]
රටේ විදේශ ප්රතිපත්තිය මෙහෙයවනු ලබන්නේ විදේශ සබඳතා අමාත්යාංශය විසිනි.[12] උරුගුවේ සාම්ප්රදායිකව එහි අසල්වැසි රටවල් සහ යුරෝපය සමඟ ශක්තිමත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික සබඳතා පවත්වා ඇති අතර, එහි ජාත්යන්තර සබඳතා මැදිහත් නොවීම සහ බහුපාර්ශ්විකත්වයේ මූලධර්ම මගින් මෙහෙයවනු ලැබේ.[13] එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ඇමරිකානු රාජ්ය සංවිධානය, දකුණු පොදු වෙළඳපොළ සහ ලතින් ඇමරිකානු ඒකාබද්ධතා සංගමය වැනි ජාත්යන්තර සංවිධානවල ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.[14] දෙවැන්නෙහි මූලස්ථානය එහි අගනුවර වන මොන්ටෙවීඩියෝ හි පිහිටා ඇති අතර, ඒ සඳහා නගරයේ කාර්යභාරය යුරෝපයේ බ්රසල්ස් සමඟ සංසන්දනය කර ඇත.[15]

උරුගුවේ බ්රසීලය සමඟ ඉස්ලා බ්රසීලෙරා සහ මැසොලර් අසල වර්ග කිලෝමීටර 235 ඉන්වර්නාඩා ගංගා කලාපය සම්බන්ධයෙන් අවිවාදිත මායිම් ආරවුල් දෙකක් ඇත. 1851 දී දෙරට අතර දේශසීමා ගිවිසුමට අනුව, දෙවැන්න මතභේදයට තුඩු දුන් කොටසේ මායිම නිර්වචනය කරන ක්වාරායි/කුවාරීම් ගඟේ නීත්යානුකූල මූලාශ්රය නියෝජනය කරන්නේ කුමන අතු ගංගාවද යන්න පිළිබඳව දෙරට එකඟ නොවේ.[16] මතභේදාත්මක ප්රදේශ තවමත් බ්රසීල පාලනය යටතේ පවතින අතර, උරුගුවේ තම හිමිකම් තහවුරු කර ගැනීමට දරන උත්සාහය ඉතා අල්පය. රටවල් දෙකටම මිත්රශීලී රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා සහ ශක්තිමත් ආර්ථික සබඳතා ඇත.
උරුගුවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ස්වේච්ඡා සහ අවිධිමත් කණ්ඩායමක් වන කුඩා රාජ්ය සංසදයේ (FOSS) ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.[17] ප්රජාතන්ත්රවාදයට නැවත සංක්රමණය වීමෙන් පසු රට එක්සත් ජනපදය සමඟ මිත්ර සබඳතා පවත්වයි.[18] 2004 දී ද්විපාර්ශ්වික ආයෝජන ගිවිසුමක් සහ 2007 ජනවාරි මාසයේදී වෙළඳ හා ආයෝජන රාමු ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමත් සමඟ දෙරට අතර වාණිජ සබඳතා පුළුල් වී ඇත.[18] එක්සත් ජනපදය සහ උරුගුවේ හමුදා කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ද සහයෝගයෙන් කටයුතු කර ඇති අතර, රටවල් දෙකම හයිටියේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්ථාවරකරණ මෙහෙයුමේ සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.[18] 2017 දී උරුගුවේ න්යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.[19] එය 2020 දී අන්තර්-ඇමරිකානු අන්යෝන්ය ආධාර ගිවිසුමට (TIAR හෝ "රියෝ ගිවිසුම") නැවත එක්විය.[20]
මිලිටරි
[සංස්කරණය]උරුගුවේ සන්නද්ධ හමුදා ව්යවස්ථානුකූලව ආරක්ෂක අමාත්යවරයා හරහා ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයාට යටත් වේ.[21] හමුදාව සඳහා සන්නද්ධ හමුදා සාමාජිකයින් 18,000 ක් පමණ ද,[22] නාවික හමුදාව සඳහා 6,000 ක් ද, ගුවන් හමුදාව සඳහා 3,000 ක් ද වේ.[21] සාම කාලය තුළ බඳවා ගැනීම ස්වේච්ඡාවෙන් සිදු වේ, නමුත් හදිසි අවස්ථා වලදී බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීමට රජයට බලය ඇත.[16]
එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවන්ට දායක වීම සඳහා ඒක පුද්ගල පදනමක් මත උරුගුවේ ලෝකයේ පළමු ස්ථානයේ සිටින අතර, එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක මෙහෙයුම් 10 ක සොල්දාදුවන් සහ නිලධාරීන් 2,513 ක් සිටී.[21] 2010 පෙබරවාරි වන විට, උරුගුවේ හි මිනුස්ටාට සහය දැක්වීම සඳහා හයිටියට හමුදා නිලධාරීන් 1,136 ක් සහ කොංගෝවේ මොනුක් සඳහා 1,360 ක් යොදවා තිබුණි.[21] 2010 දෙසැම්බර් මාසයේදී, උරුගුවේ මේජර් ජෙනරාල් ග්ලූඩ්ඩොෆ්ස්කි, ඉන්දියාවේ සහ පකිස්ථානයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදා නිරීක්ෂක කණ්ඩායමේ ප්රධාන හමුදා නිරීක්ෂකයා සහ ප්රධානියා ලෙස පත් කරන ලදී.[23]
2009 මැයි මාසයේ සිට, ආරක්ෂක අමාත්යවරයා හමුදා බඳවා ගැනීමේ ප්රතිපත්තිය ලිංගික දිශානතිය මත පදනම්ව තවදුරටත් වෙනස්කම් නොකරන බවට නියෝගයක් අත්සන් කිරීමෙන් පසු, සමලිංගිකයින්ට හමුදාවේ සේවය කිරීමට අවසර දී ඇත.[24] 2010 මූල්ය වර්ෂයේදී, එක්සත් ජනපදය උරුගුවේට ඩොලර් මිලියන 1.7 ක හමුදා ආධාර ලබා දුන් අතර, එයට ඩොලර් මිලියන 1 ක විදේශ හමුදා මූල්යකරණයක් සහ ඩොලර් මිලියන 480,000 ක ජාත්යන්තර හමුදා අධ්යාපනය සහ පුහුණුව ඇතුළත් විය.[18]
සටහන්
[සංස්කරණය]යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ a b c d e f g h i "Business Guide" (PDF). Uruguay XXI. 1 May 2011 දින මුල් පිටපත (PDF) වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 25 February 2011.
- ^ (in en) Uruguay: The Uruguayan Constitution, http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=7541, ප්රතිෂ්ඨාපනය 10 May 2017
- ^ "Uruguay's Constitution of 1966, Reinstated in 1985, with Amendments through 2004" (PDF). constituteproject.org. 28 March 2017. 24 September 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 10 May 2017.
- ^ Uruguay: A country study (Rex A. Hudson and Sandra W. Meditz, eds.). Library of Congress Federal Research Division (December 1990).
පොදු වසමෙහි පවතින මෙම මූලාශ්රයෙන් ලබා ගත් පෙළ මෙම ලිපියෙහි අඩංගු වෙයි. pp. 152–159
- ^ Alexander, Robert (2005). A History of Organized Labor in Uruguay and Paraguay. Praeger. ISBN 978-0275977450.
- ^ Verdesio, Gustavo (1 June 2010). "EL DÍA DE LA INDEPENDENCIA O DOSCIENTOS AÑOS DE INCERTIDUMBRE: LA INDECIDIBILIDAD DE UNA FECHA EN EL URUGUAY POST-INDEPENDENCIA". Revista de Critica Literaria Latinoamericana, 2010. 36 (71): 75–99. ISSN 0252-8843.
- ^ "Uruguay ushers in first conservative government in 15 years". 1 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 8 June 2021.
- ^ "The democratic routine". The Economist. 2 December 2010. 27 January 2011 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2011.
- ^ Coppedge, Michael; Gerring, John; Knutsen, Carl Henrik; Lindberg, Staffan I.; Teorell, Jan; Alizada, Nazifa; Altman, David; et al. (2021). "V-Dem [Country–Year/Country–Date] Dataset v11.1". Varieties of Democracy (V-Dem) Project. doi:10.23696/vdemds21. 7 August 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 20 May 2023..
- ^ "Censos 2011 – Instituto Nacional de Estadistica". Instituto Nacional de Estadística. 12 January 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 13 January 2012.
- ^ ((Unidades Geoestadísticas (UGeo) – Uruguay)); ((División Servicios Técnicos, Unidad de Cartografía)) (2011), "Definiciones geoestadísticas utilizadas en el del Censo de 2004 Fase I; y del Censo de 2011" (in es), Mapas de Unidades Geoestadísticas 2004, Instituto Nacional de Estadística, p. 2, https://www.gub.uy/instituto-nacional-estadistica/datos-y-estadisticas/estadisticas/mapas-unidades-geoestadisticas-2004. (Direct PDF file download)
- ^ "Cometidos". Ministerio de Relaciones Exteriores (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 6 April 2024 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2024-05-05.
- ^ Bizzozero Revelez, Lincoln (2010). Uruguay y los procesos de integración regional: Trayectoria, cambios y debates [Uruguay and regional integration processes: Trajectory, changes and debates] (ස්පාඤ්ඤ බසින්). Porto Alegre: Civitas - Revista de Ciências Sociais. p. 105. ISSN 1519-6089.
- ^ "Políticas e historia". Embajada de Estados Unidos en Uruguay (යුරෝපීය ස්පාඤ්ඤ බසින්). 7 November 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2024-05-05.
- ^ "Google Earth Montevideo Map". One World – Nations Online Project. 28 March 2015 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 5 March 2015.
- ^ a b Central Intelligence Agency (2016). "Uruguay". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. සම්ප්රවේශය 1 January 2017.
- ^ 50 Years of Singapore and the United Nations. World Scientific. 2015. ISBN 978-981-4713-03-0.
- ^ a b c d Meyer, Peter J. (4 January 2010). "Uruguay: Political and Economic Conditions and U.S. Relations" (PDF). Congressional Research Service. 8 February 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 24 February 2011.
- ^ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. 6 August 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 15 August 2019.
- ^ "Uruguay returns to the Inter-American Treaty of Reciprocal Assistance". 19 March 2020. 14 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 April 2021.
- ^ a b c d Bureau of Western Hemisphere Affairs. "Background Note: Uruguay". US Department of State. 22 January 2017 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2011.
- ^ "Para Jefe del Ejército, número de efectivos está en "nivel crítico"" [For the Army Chief, the number of personnel is at a "critical level"]. Diario El País (ඉංග්රීසි බසින්). 2015-10-22. 10 December 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 2024-05-05.
- ^ "Uruguayan Major General appointed head of UN mission in India and Pakistan". MercoPress. 23 December 2010. 28 December 2010 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 23 February 2011.
- ^ Uruguay To Lift Ban On Gays In The Military සංරක්ෂණය කළ පිටපත 4 මාර්තු 2016 at the Wayback Machine. Huffingtonpost.com (13 May 2009). Retrieved on 25 June 2012.