Jump to content

ඇල්බේනියාවේ ඉතිහාසය

බැඳියන් එක්කරන්න
විකිපීඩියා වෙතින්

ප්‍රාග් ඉතිහාසය

[සංස්කරණය]
කෝර්චේ ප්‍රාන්තයේ කමේනිකා ටියුලස්ගේ නටබුන්

ඇල්බේනියාවේ මෙසොලිතික ජනාවාස පැවති බවට එම කාලය තුළ ඇඩ්‍රියාටික් වෙරළ තීරයට ආසන්නව පැවති විවෘත ස්ථාන කිහිපයක සහ ගුහා ස්ථානවල සාක්ෂි ලැබී ඇත. සාරේ අසල ගුහාවකින් හමු වූ මෙසොලිතික වස්තූන් අතර පොසිලීකරණය කරන ලද සත්ව අස්ථි සමඟ ෆ්ලින්ට් සහ ජැස්පර් වස්තූන් ඇතුළත් වන අතර, ඩැජ්ට් කන්දේ එම සොයාගැනීම් ඕරිග්නේෂියානු සංස්කෘතියට සමාන අස්ථි සහ ගල් මෙවලම් අඩංගු වේ.[1] ඇල්බේනියාවේ නව ශිලා යුගය ක්‍රි.පූ. 7000 දී පමණ ආරම්භ වූ අතර බැටළුවන් සහ එළුවන් හීලෑ කිරීම සහ කුඩා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය පෙන්නුම් කරන සොයාගැනීම් වලින් සාක්ෂි ලැබේ. නව ශිලා යුගයේ ජනගහනයෙන් කොටසක් දකුණු බෝල්කන්හි මෙසොලිතික ජනගහනයට සමාන වන්නට ඇත, එහිදී මෙසොලිතික ස්ථරය පූර්ව-කුඹල් නව ශිලා යුගයේ සොයාගැනීම් සමඟ සහජීවනයෙන් පවතී. ක්‍රි.පූ. 6500 න් පසු වෙරළබඩ ඇල්බේනියාවේ සහ ඇඩ්‍රියාටික් හරහා කාඩියම් මැටි බඳුන් සංස්කෘතිය දක්නට ලැබෙන අතර, අභ්‍යන්තරයේ ජනාවාස ස්ටාර්චෙවෝ සංස්කෘතිය සෑදූ ක්‍රියාවලීන්ට සහභාගී විය.[2] සෙලෙනික්හි ඇල්බේනියානු බිටුමන් පතල් යුරෝපයේ බිටුමන් සූරාකෑම පිළිබඳ මුල් සාක්ෂි සපයයි, එය අග නව ශිලා යුගයේ ඇල්බේනියාව (ක්‍රි.පූ. 5000 සිට) දක්වා දිව යයි, එහිදී දේශීය ප්‍රජාවන් එය සෙරමික් සැරසිලි, ජල ආරක්ෂණය සහ කැඩුණු යාත්‍රා අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා මැලියම් සඳහා වර්ණකයක් ලෙස භාවිතා කළහ. සෙලෙනික්හි බිටුමන් ක්‍රි.පූ. 5 වන සහස්‍රයේ මුල් භාගයේ සිට නැගෙනහිර ඇල්බේනියාව දෙසට සංසරණය විය. එහි විදේශ වෙළඳ අපනයනය පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය නව ශිලා යුගයේ සහ ලෝකඩ යුගයේ දකුණු ඉතාලියෙන් පැමිණේ. සෙලෙනික්හි උසස් තත්ත්වයේ බිටුමන් අග නව ශිලා යුගයේ සිට අද දක්වා සියලුම ඓතිහාසික යුග පුරා සූරාකෑමට ලක්ව ඇත.[3]

බටහිර බෝල්කන්වල IE-කරණය (IE-ization) සන්දර්භය තුළ ඇල්බේනියාවේ ඉන්දු-යුරෝපීයකරණය ක්‍රි.පූ. 2800 න් පසුව ආරම්භ විය. පසුකාලීන ඇපලෝනියාව අසල මුල් ලෝකඩ යුගයේ ටුමුලි පැවතීම 2679±174 calBC (2852-2505 calBC) දක්වා දිව යයි. මෙම සුසාන භූමි කොටස් උතුරු බෝල්කන් ප්‍රදේශයෙන් ඇඩ්‍රියාටික් දිගේ දකුණු දෙසට සංක්‍රමණය වූ ඇඩ්‍රියාටික්-ලුබ්ල්ජානා සංස්කෘතියේ (පසුකාලීන සෙටිනා සංස්කෘතියට අදාළ) දකුණු ප්‍රකාශනයට අයත් වේ. එම ප්‍රජාවම මොන්ටිනිග්‍රෝ (රකීකා කුචේ) සහ උතුරු ඇල්බේනියාවේ (ෂ්ටෝජ්) සමාන පස් කඳු ගොඩනැගූහ.[4] ඇල්බේනියාවේ IE-කරණයට අදාළ පළමු පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම, ප්‍රධාන වශයෙන් යම්නායා පරම්පරාවක් ඇති මිනිසෙකු ඊසානදිග ඇල්බේනියාවේ ටියුලස් එකක තැන්පත් කර ඇති අතර එය 2663–2472 calBC දක්වා දිව යයි.[5] මධ්‍යම ලෝකඩ යුගයේදී, සෙටිනා සංස්කෘතික ස්ථාන සහ සොයාගැනීම් ඇල්බේනියාවේ දක්නට ලැබේ. සෙටිනා සංස්කෘතිය ඩල්මැටියාවේ සෙටිනා නිම්නයේ සිට ඇඩ්‍රියාටික් හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කළේය. ඇල්බේනියාවේ, සෙටිනා සොයාගැනීම් දකුණු ෂ්කෝඩර් විල වටා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර සාමාන්‍යයෙන් ෂ්ක්‍රෙල් සහ ෂ්ටෝජ් වැනි ටියුලස් සුසාන භූමිවල සහ ගජ්තාන් (ෂ්කෝඩර්) වැනි කඳුකර බලකොටුවල මෙන්ම බ්ලාස්, නෙසීර් සහ කෙපුටා (මධ්‍යම ඇල්බේනියාව) වැනි ගුහා ස්ථානවල සහ සොව්ජාන් (ගිනිකොනදිග ඇල්බේනියාව) වැනි විල් ද්‍රෝණි ස්ථානවල දක්නට ලැබේ.[6]

පෞරාණිකත්වය

[සංස්කරණය]
ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ආරම්භ කරන ලද ෂ්කොඩ්‍රා නගරය, ඉලිරියානු රාජධානිය වන ආර්ඩියායි සහ ලැබීටේහි අගනුවර විය.

ඇල්බේනියාවේ ඒකාබද්ධ භූමිය ඓතිහාසිකව ඉන්දු-යුරෝපීය ජනයා විසින් ජනාවාස කරන ලද අතර, ඔවුන් අතර ඉලිරියානු සහ එපිරෝට් ගෝත්‍ර රාශියක් තිබුණි. ග්‍රීක ජනපද කිහිපයක් ද තිබුණි. ඉලිරියා ලෙස හඳුන්වන භූමිය මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට නැගෙනහිරින් දකුණින් වොජෝසේ මුඛය දක්වා විහිදෙන ප්‍රදේශයට ආසන්න වශයෙන් අනුරූප විය.[7][8] ඉලිරියානු කණ්ඩායම් පිළිබඳ පළමු වාර්තාව පැමිණෙන්නේ ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ලියන ලද ග්‍රීක ග්‍රන්ථයක් වන යුක්සීන් මුහුදේ පෙරිප්ලස් (Periplus of the Euxine Sea) විසිනි.[9] බ්‍රයිජස් මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ ද සිටි අතර, දකුණේ ෆීනිස් අගනුවර වූ එපිරෝට් චාඕනියානුවන් වාසය කළහ.[9][10][11] ඇපලෝනියා සහ එපිඩම්නෝස් වැනි අනෙකුත් ජනපද ක්‍රි.පූ. 7 වන සියවස වන විට වෙරළ තීරයේ ග්‍රීක නගර රාජ්‍යයන් විසින් පිහිටුවන ලදී.[9][12][13]

ඇපලෝනියා යනු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද දිගේ ඉලිරියානු වෙරළ තීරයේ වැදගත් ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වූ අතර රෝමය සහ කොන්ස්තන්තිනෝපල් සම්බන්ධ කළ වියා එග්නේෂියා මාර්ගයේ බටහිර ලක්ෂ්‍යයන්ගෙන් එකකි.

ඉලිරියානු ටෝලන්ටි යනු ප්‍රදේශයේ මුල්ම වාර්තාගත ගෝත්‍ර අතර වූ බලවත් ඉලිරියානු ගෝත්‍රයකි. ඔවුන් ජීවත් වූයේ වර්තමාන ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවලට අනුරූප වන ප්‍රදේශයක ය. ඩාර්ඩනියානු පාලක ක්ලීටස් සමඟ එක්ව, ටෝලන්ටියානු රාජධානියේ පාලකයා වූ ග්ලවුසියස්, ක්‍රි.පූ. 335 දී පෙලියම් සටනේදී මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ට එරෙහිව සටන් කළේය. කාලය ගෙවී යත්ම, පුරාණ මැසිඩෝනියාවේ පාලකයා වූ මැසිඩෝනියාවේ කැසැන්ඩර් ඇපලෝනියාව අල්ලාගෙන ක්‍රි.පූ. 314 දී ජෙනුසස් (ඇල්බේනියානු: ෂ්කුම්බින්) ගඟ තරණය කළේය. වසර කිහිපයකට පසු ග්ලවුසියස් ඇපලෝනියාව වටලා ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වන එපිඩම්නොස් අල්ලා ගත්තේය.[14]

මොන්ටිනිග්‍රෝව කේන්ද්‍ර කරගත් ඉලිරියානු ආර්ඩියායි ගෝත්‍රය උතුරු ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළේය. ඔවුන්ගේ ආර්ඩියා රාජධානිය දෙවන ප්ලූරාටස්ගේ පුත් ඇග්‍රොන් රජු යටතේ එහි විශාලතම ප්‍රමාණයට ළඟා විය. ඇග්‍රොන් අනෙකුත් අසල්වැසි ගෝත්‍ර කෙරෙහි ද ඔහුගේ පාලනය ව්‍යාප්ත කළේය.[15] ක්‍රි.පූ. 230 දී ඇග්‍රොන්ගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ බිරිඳ ටියුටා, ආර්ඩියා රාජධානිය උරුම කර ගත්තාය. ටියුටාගේ හමුදා ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම් දකුණු දෙසට අයෝනියන් මුහුද දක්වා ව්‍යාප්ත කළහ.[16] ක්‍රි.පූ. 229 දී, රෝමය රෝම නැව් පුළුල් ලෙස කොල්ලකෑම සඳහා රාජධානියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය.[17] ක්‍රි.පූ. 227 දී ඉලිරියානු පරාජයෙන් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 181 දී ටියුටාව ජෙන්ටියස් විසින් අනුප්‍රාප්තිකයා විය.[18] ක්‍රි.පූ. 168 දී ජෙන්ටියස් රෝමවරුන් සමඟ ගැටුණු අතර, තුන්වන ඉලිරියානු යුද්ධය ආරම්භ කළේය. ගැටුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ක්‍රි.පූ. 167 දී රෝමවරුන් කලාපය යටත් කර ගත්තේය. රෝමවරු කලාපය පරිපාලන අංශ තුනකට බෙදා ඇත.[19]

මධ්‍යතන යුගය

[සංස්කරණය]
මධ්‍යතන යුගයේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වූයේ කෘජේ නගරයයි.

395 දී I වන තියෝඩෝසියස්ගේ මරණයත් සමඟ රෝම අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර සහ බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයක් ලෙස බෙදී ගියේය. එයට හේතුව බාබේරියානු ආක්‍රමණ අතරතුර ඇති වූ තර්ජන හේතුවෙන්. 6 වන සියවසේ සිට 7 වන සියවස දක්වා, ස්ලාව් ජාතිකයන් ඩැනියුබ් ගඟ තරණය කර බෝල්කන්හි ස්වදේශික ග්‍රීකයන්, ඉලිරියානුවන් සහ ත්‍රේසියානුවන් බොහෝ දුරට අවශෝෂණය කර ගත්හ; මේ අනුව, ඉලිරියානුවන් අවසන් වරට ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් වූයේ 7 වන සියවසේදීය.[20][21]

11 වන සියවසේදී, මහා භේදය නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ බටහිර කතෝලික පල්ලිය අතර සහයෝගීතාවය බිඳ දැමීම විධිමත් කළ අතර එය කතෝලික උතුරක් සහ ඕතඩොක්ස් දකුණක් මතුවීම හරහා ඇල්බේනියාවේ පිළිබිඹු වේ. ඇල්බේනියානු ජනතාව ඕච්රිඩා විලෙහි බටහිර කොටසේ සහ ෂ්කුම්බින් ගඟේ ඉහළ නිම්නයේ වාසය කළ අතර 1190 දී කෘජා හි ප්‍රොගොන්ගේ නායකත්වය යටතේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තය ස්ථාපිත කළහ.[22] ඔහුගේ පුතුන් වන ජින් සහ ධිමිටර් විසින් මෙම රාජධානිය අනුප්‍රාප්තිකයා විය.

ඩිමිටර්ගේ මරණයෙන් පසු, එම ප්‍රදේශය ඇල්බේනියානු-ග්‍රීක ග්‍රෙගරි කමොනාස්ගේ පාලනයට යටත් වූ අතර පසුව කෘජාගේ ගොලෙම් යටතේ විය.[23][24][25] 13 වන සියවසේදී, ප්‍රාන්තය විසුරුවා හරින ලදී.[26][27][28] එපිරස් හි බයිසැන්තියානු ඩූකායි හෝ නයිසියාවේ ලස්කරිඩ්ස් යටතේ, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ බටහිර අන්තය ලෙස අර්ධ ස්වයං පාලන තත්වයක් රඳවා ගත් ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයක පළමු සිතුවම ලෙස ආර්බනන් සැලකේ.[29]

ෂ්කෝඩ්‍රා වටලෑම සිහිපත් කරන ස්කූලා ඩෙග්ලි ඇල්බනේසිගේ කැටයමක්. එය සුල්තාන් මෙහ්මෙට් II එවකට වැනීසියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වූ ඇල්බේනියානු නගරයක් වන ස්කූටාරි වටලෑම නිරූපණය කරයි.

12 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 13 වන සියවස ආරම්භයේදී, සර්බියානුවන් සහ වැනීසියානුවන් භූමිය අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත්හ.[30] ඇල්බේනියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනය අවිනිශ්චිතය; කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියානුවන් පිළිබඳ පළමු අවිවාදිත සඳහන 1079 හෝ 1080 සිට ඓතිහාසික වාර්තාවල මයිකල් ඇටලියට්ස් විසින් රචිත කෘතියක දක්වා දිව යයි, ඔහු ඇල්බනෝයිවරුන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්ට එරෙහි කැරැල්ලකට සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය.[31] මෙම අවස්ථාවේදී ඇල්බේනියානුවන් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්‍රිස්තියානිකරණය විය.

ආර්බනන් විසුරුවා හැරීමෙන් පසු, ඇන්ජෝහි චාල්ස් ඇල්බේනියානු පාලකයන් සමඟ ගිවිසුමක් අවසන් කළ අතර, ඔවුන් සහ ඔවුන්ගේ පුරාණ නිදහස ආරක්ෂා කරන බවට පොරොන්දු විය. 1272 දී, ඔහු ඇල්බේනියානු රාජධානිය ස්ථාපිත කළ අතර එපිරස්හි ඒකාධිපති රාජ්‍යයෙන් ප්‍රදේශ යටත් කර ගත්තේය. රාජධානිය ඩිරාචියම් සිට ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ තීරයේ බුට්‍රින්ට් දක්වා මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ සියලුම භූමි ප්‍රදේශවලට හිමිකම් කීවේය. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ කතෝලික ධර්මය ව්‍යාප්ත කිරීමේ පාප්තුමාගේ සැලසුම් සඳහා කතෝලික දේශපාලන ව්‍යුහයක් පදනමක් විය. මෙම සැලැස්මට ඇන්ජෝහි හෙලන්ගේ සහාය ද ලැබුණි. ඇගේ පාලන සමයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ඇල්බේනියාවේ කතෝලික පල්ලි සහ ආරාම 30 ක් පමණ ඉදිකරන ලදී.[32] 14 වන සියවසේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය තුළ පැවති අභ්‍යන්තර බල අරගල නිසා සර්බියානුවන්ගේ බලවත්ම මධ්‍යකාලීන පාලකයා වූ ස්ටෙෆාන් ඩුසාන් හට ඩුරේස් හැර අනෙකුත් සියලුම ඇල්බේනියාව ඇතුළත් කෙටි කාලීන අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කිරීමට හැකි විය.[30]

ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන්, 1390, ආර්ටා ඒකාධිපති රාජ්‍යය හැර

1367 දී ඇල්බේනියානු පාලකයන් ආර්ටා ඒකාධිපති රාජ්‍යය ස්ථාපිත කළහ. එම කාලය තුළ ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් නිර්මාණය කරන ලදී, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍යය, කස්ට්‍රියෝටි රාජ්‍යය, බෙරාත් රාජ්‍යය සහ ඩුකග්ජිනි රාජ්‍යය. 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් ආක්‍රමණය කළ අතර, ලෙෂේ සංගමය ස්කැන්ඩර්බෙග් යටතේ පාලකයෙකු ලෙස පැවති අතර ඔහු ඇල්බේනියානු මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසයේ ජාතික වීරයා බවට පත්විය.

ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය

[සංස්කරණය]
Gjergj Kastrioti Skanderbeg
වසර 20 කට ආසන්න කාලයක් ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයට සේවය කිරීමෙන් පසු, ග්ජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කන්ඩර්බෙග් අතහැර ගොස් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව සාර්ථක කැරැල්ලක් ආරම්භ කළ අතර එය වසර 25 ක් යුරෝපයට ඔටෝමාන් පැමිණීම නතර කළේය.
Ali Pasha Tepelena
අලි පාෂා ටෙපෙලේනා යනු යානිනාහි පෂාලික් පාලනය කළ බලවත් ස්වාධීන ඔටෝමාන්-ඇල්බේනියානු පාලකයෙකි.

කොන්ස්තන්තිනෝපල් බිඳ වැටීමත් සමඟ, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය අග්නිදිග යුරෝපයට ගැඹුරට යන පරිදි දිගු කාලීන යටත් විජිත හා ව්‍යාප්තියක් දිගටම කරගෙන ගියේය. ඔවුන් 1385 දී ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළට ළඟා වූ අතර 1415 දී දකුණු ඇල්බේනියාව හරහා ඔවුන්ගේ හමුදා කඳවුරු ඉදිකර 1431 දී ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගත්හ.[33][34] එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දහස් ගණනක් ඇල්බේනියානුවන් බටහිර යුරෝපයට, විශේෂයෙන් කැලබ්‍රියා, නේපල්ස්, රගුසා සහ සිසිලියට පලා ගිය අතර, එහිදී තවත් අය ඇල්බේනියාවේ බොහෝ විට ප්‍රවේශ විය නොහැකි කඳුකරයේ ආරක්ෂාව පැතූහ.[35][28] ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ඇල්බේනියානුවන් පහත් පන්තියේ ජනතාවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, එම නිසා සුල්තාන්ට ජැනිසරි රචනා කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ පවුල්වලින් ක්‍රිස්තියානි යෞවනයන්ගෙන් අවශ්‍ය ප්‍රතිශතයක් එකතු කිරීමට ඉඩ සලසන දේව්ෂිර්ම් ක්‍රමය මගින් ඔවුන් අධික බදු වලට යටත් විය.[36] ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් ඉස්ලාමීයකරණයේ ක්‍රියාවලිය සහ පල්ලි වේගයෙන් ඉදිකිරීම ද සිදු විය.

ලෙෂේ සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු සමෘද්ධිමත් හා දිගුකාලීන විප්ලවයක් ඇති වූ අතර, දෙවන සුල්තාන් මුරාඩ් සහ දෙවන මෙහ්මඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද ප්‍රධාන ඔටෝමාන් හමුදාවන් අඛණ්ඩව පරාජය කළ ග්ජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ නායකත්වය යටතේ ෂ්කෝඩර් බිඳ වැටීම දක්වා එය පුපුරා ගියේය. ඒරියන්ටිස්, ඩුකාග්ජිනිස්, සහරියාස් සහ තෝපියාස් ඇතුළු ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් එක්සත් කිරීමට සහ යටත් කර නොගත් බොහෝ ප්‍රදේශ කෙරෙහි මධ්‍යගත අධිකාරියක් ස්ථාපිත කිරීමට ස්කන්ඩර්බෙග් සමත් වූ අතර, ඔහු ඇල්බේනියාවේ අධිපතියා බවට පත්විය.[37] ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ හමුදා විරුද්ධ වූ කාලය තුළ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය නතර වූ අතර, බටහිර යුරෝපයට ඔටෝමාන් ව්‍යාප්තිය ප්‍රමාද වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ඔහු ගෞරවයට පාත්‍ර වී ඇති අතර, ඉතාලි රාජ්‍යයන්ට ඔටෝමාන් පැමිණීම සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට වැඩි කාලයක් ලබා දුන්නේය.[38] කෙසේ වෙතත්, නේපල්ස් හැර, බොහෝ යුරෝපීය ජාතීන් ඔහුට සහාය දැක්වීමේදී අසමත් වීමත්, ඔටෝමන්වරුන්ට එරෙහිව පොරොන්දු වූ කුරුස යුද්ධයක් සංවිධානය කිරීමට දෙවන පියුස් පාප්තුමාගේ සැලසුම් අසාර්ථක වීමත් සමඟ, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ කිසිදු ජයග්‍රහණයක් බටහිර බෝල්කන් ආක්‍රමණය කිරීමෙන් ඔටෝමන්වරුන්ට ස්ථිරවම බාධාවක් නොවීය.[39][40]

හමුදා නායකයෙකු ලෙස ඔහුගේ දක්ෂතාවය තිබියදීත්, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ ජයග්‍රහණ අවසාන ජයග්‍රහණ ප්‍රමාද කිරීම පමණක් සිදු විය. නිරන්තර ඔටෝමන් ආක්‍රමණ ඇල්බේනියාවට දැවැන්ත විනාශයක් ඇති කළ අතර, ජනගහනය බෙහෙවින් අඩු කළ අතර පශු සම්පත් සහ භෝග රංචු විනාශ කළේය. යටත් වීමට අමතරව, ඔටෝමන් ආක්‍රමණවලට එරෙහිව ඔහු සාර්ථක වුවද ඒවා නැවැත්වීමට ස්කන්ඩර්බෙග්ට හැකි විය හැකි ක්‍රමයක් නොතිබුණි. ඔහුගේ මිනිස් බලය සහ සම්පත් ප්‍රමාණවත් නොවූ අතර, යුද උත්සාහයන් පුළුල් කිරීමෙන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇල්බේනියානු දේශසීමා වලින් පලවා හැරීමෙන් ඔහු වළක්වන ලදී. එබැවින් ඇල්බේනියාව ඔහුගේ මරණයෙන් වසර ගණනාවකට පසු අවසානයේ එය බිඳ වැටෙන තෙක් නිමක් නැති ඔටෝමන් ප්‍රහාර මාලාවකට මුහුණ දීමට සිදුවිය.[41]

ඔටෝමන්වරු කලාපයේ ස්ථිර පදනමක් ලබා ගනිමින් සිටියදී, ඇල්බේනියානු නගර ප්‍රධාන සංජක් හතරකට සංවිධානය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤයේ පීඩාවෙන් පලා යන සරණාගතයින්ගේ සැලකිය යුතු යුදෙව් ජනපදයක් පදිංචි කිරීමෙන් රජය වෙළඳාම පෝෂණය කළේය. ව්ලෝරි නගරය බර්සා සහ කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වලින් යුරෝපයෙන් ආනයනය කරන ලද වෙළඳ භාණ්ඩ වන වෙල්වට්, කපු භාණ්ඩ, මොහයාර්, කාපට්, කුළුබඩු සහ සම් වැනි වරායන් හරහා ගමන් කරන ලදී. ව්ලෝරි හි සමහර පුරවැසියන්ට යුරෝපය පුරා ව්‍යාපාරික සහකරුවන් පවා සිටියහ.[42]

ඇල්බේනියානුවන් අතර ඉස්ලාමීයකරණයේ සංසිද්ධිය ප්‍රධාන වශයෙන් 17 වන සියවසේ සිට පුළුල් ලෙස පැතිර ගිය අතර 18 වන සියවස දක්වා පැවතුනි.[43] ඉස්ලාමය ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය තුළ ඔවුන්ට සමාන අවස්ථා සහ දියුණුව ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, සමහර විද්වතුන්ට අනුව, පරිවර්තනය සඳහා වූ චේතනාවන් සන්දර්භය අනුව විවිධ විය, නමුත් එවැනි ගැටළු විමර්ශනය කිරීමේදී මූලාශ්‍ර ද්‍රව්‍ය නොමැතිකම උපකාරී නොවේ.[43] කතෝලික ධර්මය මර්දනය වැඩි වීම නිසා, බොහෝ කතෝලික ඇල්බේනියානුවන් 17 වන සියවසේදී ආගමට හැරුණු අතර, ඊළඟ සියවසේදී ඕතඩොක්ස් ඇල්බේනියානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් එය අනුගමනය කළහ.

ඇල්බේනියානුවන් උපායමාර්ගිකව වැදගත් ලෙස සලකනු ලැබූ බැවින්, ඔවුන් ඔටෝමාන් හමුදා සහ නිලධාරිවාදයේ සැලකිය යුතු කොටසක් විය. බොහෝ මුස්ලිම් ඇල්බේනියානුවන් වැදගත් දේශපාලන හා හමුදා තනතුරු ලබා ගත් අතර පුළුල් මුස්ලිම් ලෝකයට සංස්කෘතික වශයෙන් දායක වූහ.[43] මෙම වරප්‍රසාදිත තනතුර භුක්ති විඳිමින්, ඔවුන් ඇල්බේනියානු ග්‍රෑන්ඩ් වීසියර්වරුන් දුසිම් දෙකකට අධික සංඛ්‍යාවක් සමඟ විවිධ ඉහළ පරිපාලන තනතුරු දැරූහ. අනෙක් අය අතර ප්‍රමුඛ කොප්‍රුලු පවුලේ සාමාජිකයින් වන සාගන් පාෂා, ඊජිප්තුවේ මුහම්මද් අලි සහ ටෙපෙලේනාහි අලි පාෂා ඇතුළත් විය. තවද, සුල්තාන්වරුන් දෙදෙනෙකු වන බේසිඩ් II සහ මෙහ්මඩ් III යන දෙදෙනාටම ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති මව්වරුන් සිටියහ.[42][44][45]

රිලින්ජා

[සංස්කරණය]
Naum Veqilharxhi
නාම් වෙකිල්හාර්ක්ෂි මුල් ඇල්බේනියානු පුනරුදයේ වැදගත්ම පුද්ගලයින් අතර විය.
Dora d'Istria
ඩෝරා ඩි ඉස්ට්‍රියා ඇල්බේනියානු අරමුණ වෙනුවෙන් යුරෝපයේ ප්‍රධාන උපදේශකයින් අතර විය.[46]

ඇල්බේනියානු පුනරුදය 18 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 19 වන සියවස දක්වා පැවතුන අතර, ඇල්බේනියානු ජනතාව ස්වාධීන ජාතියක් තුළ ස්වාධීන සංස්කෘතික හා දේශපාලන ජීවිතයක් සඳහා අධ්‍යාත්මික හා බුද්ධිමය ශක්තිය රැස් කරගත් කාල පරිච්ඡේදයකි. නූතන ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය ද සමෘද්ධිමත් විය, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියානු සාහිත්‍යය සහ කලාවන්, සහ රොමෑන්ටිකවාදයේ සහ ප්‍රබුද්ධ මූලධර්මවල බලපෑම් සමඟ නිතර සම්බන්ධ විය.[47] ජාතිකවාදයේ නැගීමට පෙර, ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඇල්බේනියානු ජනතාව විසින් ජාතික සමගිය හෝ හෘද සාක්ෂිය ප්‍රකාශ කිරීම මර්දනය කළහ.

රුසියානු-ඔටෝමන් යුද්ධවලින් පසු ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව රුසියාව ලැබූ ජයග්‍රහණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර එමඟින් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඔවුන්ගේ ස්ලාවික් සහ ග්‍රීක අසල්වැසියන්ට පවරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් රාජධානිය සහ ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්‍යය එම විධිවිධානය අවහිර කළ අතර බර්ලින් ගිවිසුම ඇති විය. මෙතැන් සිට, ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඒකීය ජාතියක් බවට ආරක්ෂා කර එක්සත් කිරීමේ අරමුණින් සංවිධානය වීමට පටන් ගත් අතර එය ප්‍රිස්රෙන් සංගමය පිහිටුවීමට හේතු විය. ඔටෝමාන් පරිපාලනයට සම්බන්ධ මුස්ලිම් ජනතාවගේ සහ ඉඩම් හිමියන්ගේ ආගමික සහයෝගීතාවය මත පදනම් වූ ඔටෝමාන් බලධාරීන්ගේ සහාය ලීගයට මුලින් තිබුණි. ඔවුන් මුස්ලිම් සහයෝගීතාවයට පක්ෂව සහ ආරක්ෂා කළ අතර මුස්ලිම් ඉඩම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එකවර ඉල්ලා සිටි අතර එය සැබෑ මුස්ලිම්වරුන්ගේ ලීග් කමිටුව නම් කිරීමට හේතුව විය.[48]

බොස්නියාවේ නියෝජිතයින්, ප්‍රිස්රෙන් සංජාක් හි පරිපාලක, මධ්‍යම බලධාරීන්ගේ නියෝජිතයන් ලෙස සහ ස්කුටාරි හි විලායෙට් හි නියෝජිතයින් නොමැතිව සමන්විත රැස්වීමට මුස්ලිම්වරුන් 300 ක් පමණ සහභාගී වූහ.[49] මුස්ලිම් නියෝජිතයින් 47 දෙනෙකු විසින් පමණක් අත්සන් කරන ලද ලීගය, කරර්නේම් නිකුත් කළ අතර, උතුරු ඇල්බේනියාව, එපිරස් සහ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යන රටවල ජනතාව බල්ගේරියාව, සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්‍රෝ යන රටවල හමුදාවන්ට එරෙහිව හැකි සෑම ආකාරයකින්ම ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටින බවට ප්‍රකාශයක් අඩංගු විය.[50]

අබ්ඩිල් ෆ්‍රාෂෙරි යටතේ ලීගය ඇල්බේනියානු ස්වයං පාලනයක් සඳහා කටයුතු කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර කොසෝවෝ, ෂ්කෝඩර්, මොනාස්ටිර් සහ අයෝනිනා ඇතුළු විලායට් හතරක් ඒකාබද්ධ විලායට් එකක් වන ඇල්බේනියානු විලායට් බවට ඒකාබද්ධ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි විට ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඔවුන්ගේ සහාය අවලංගු කළහ. මොන්ටිනිග්‍රෝවට පවරා ඇති ප්ලාව් සහ ගුසින්ජේ ප්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම වැළැක්වීම සඳහා ලීගය හමුදා බලය යෙදවීය. නොව්සික් සටන වැනි මොන්ටිනිග්‍රින් හමුදා සමඟ සාර්ථක සටන් කිහිපයකින් පසුව, ලීගයට ඔවුන්ගේ තරඟකාරී කලාපවලින් පසුබැසීමට සිදුවිය. පසුව සුල්තාන් විසින් එවන ලද ඔටෝමාන් හමුදාව විසින් ලීගය පරාජය කරන ලදී.[51]

නිදහස

[සංස්කරණය]
නූතන ඇල්බේනියානු ජාතියේ ආරම්භක පියා ලෙස ඉස්මයිල් කෙමාලි සැලකේ.

1912 නොවැම්බර් 28 වන දින ඇල්බේනියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, 1912 දෙසැම්බර් 4 වන දින ව්ලෝරි සභාව විසින් සෙනෙට් සභාව සහ රජය පිහිටුවීමත් සමඟ එය සිදුවිය.[52][53][54][55] ලන්ඩන් සමුළුව විසින් එහි ස්වෛරීභාවය පිළිගනු ලැබීය. 1913 ජූලි 29 වන දින, ලන්ඩන් ගිවිසුම මගින් රටේ සහ එහි අසල්වැසියන්ගේ දේශසීමා නිර්වචනය කරන ලද අතර, බොහෝ ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියාවෙන් පිටත තබමින්, ප්‍රධාන වශයෙන් මොන්ටිනිග්‍රෝව, සර්බියාව සහ ග්‍රීසිය අතර බෙදී ගියේය.[56]

ව්ලෝරි හි මූලස්ථානය වූ ජාත්‍යන්තර පාලන කොමිසම 1913 ඔක්තෝබර් 15 වන දින ඇල්බේනියාවේ පරිපාලනය බලා ගැනීම සඳහා පිහිටුවන ලදී, එහිම දේශපාලන ආයතන ක්‍රමවත් වන තුරු.[57][58] ඇල්බේනියාවේ පළමු නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ ආයතනයේ ප්‍රධානත්වය ලෙස ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරිය ස්ථාපිත කරන ලදී. නොවැම්බර් මාසයේදී, පළමු ජෙන්ඩර්මරි සාමාජිකයින් රටට පැමිණියහ. ඇල්බේනියාවේ වයිඩ්හි විල්හෙල්ම් කුමරු (විල්හෙල්ම් විඩි කුමරු) ප්‍රින්සිපල්ටියේ පළමු කුමාරයා ලෙස තේරී පත් විය.[59] මාර්තු 7 වන දින, ඔහු ඩුරස් හි තාවකාලික අගනුවරට පැමිණ ඔහුගේ රජය සංවිධානය කිරීමට පටන් ගත් අතර, පළමු ඇල්බේනියානු කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීම සඳහා ටර්හාන් පාෂා පර්මෙටිව පත් කළේය.

1913 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඇල්බේනියානු ඔටෝමන් ගැති හමුදා ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති ඔටෝමන් යුද ඇමති අහමඩ් ඉසෙට් පාෂාට ඇල්බේනියාවේ සිංහාසනය පිරිනැමීය.[60] ඔටෝමන් ගැති ගොවීන් විශ්වාස කළේ නව පාලන තන්ත්‍රය ක්‍රිස්තියානි මහා බලවතුන් හය දෙනාගේ සහ වගා කළ හැකි ඉඩම්වලින් අඩක් හිමි දේශීය ඉඩම් හිමියන්ගේ මෙවලමක් බවයි.[61]

1914 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇල්බේනියාවට සංස්ථාගත කිරීමට එරෙහිව දේශීය ග්‍රීක ජනගහනය විසින් උතුරු එපිරස් ස්වයං පාලන ජනරජය ග්ජිරොකාස්ටර් හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම මුලපිරීම කෙටි කාලීන වූ අතර, 1921 දී දකුණු පළාත් ඇල්බේනියානු ප්‍රින්සිපල්ටියට ඇතුළත් කරන ලදී.[62][63] මේ අතර, ඇල්බේනියාවේ සහ ඉස්ලාමයේ ගැලවුම්කරුවා ලෙස ප්‍රකාශ කළ එසාද් පාෂා ටොප්ටානි වටා රැස් වූ මුස්ලිම් පූජක කණ්ඩායමේ නායකත්වය යටතේ නව පාලනයට එරෙහිව ඇල්බේනියානු ගොවීන්ගේ කැරැල්ල පුපුරා ගියේය.[64][65] උතුරු ඇල්බේනියාවේ මිර්ඩිටාහි කතෝලික ස්වේච්ඡා සේවකයින්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා, වයිඩ් කුමරු ඔවුන්ගේ නායක ප්‍රෙන්ක් බිබේ ඩෝඩාව ඇල්බේනියාවේ ප්‍රින්සිපල්ටියේ විදේශ අමාත්‍යවරයා ලෙස පත් කළේය. 1914 මැයි සහ ජුනි මාසවලදී, ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරියට ඉසා බොලෙටිනි සහ ඔහුගේ මිනිසුන්, බොහෝ දුරට කොසෝවෝ වෙතින් පැමිණි අය,[66] එක් වූ අතර කැරලිකරුවන් උතුරු මිර්ඩිටා කතෝලිකයන් පරාජය කළ අතර, 1914 අගෝස්තු අග වන විට මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අල්ලා ගත්හ.[67] වයිඩ් කුමරුගේ පාලනය බිඳ වැටුණු අතර, ඔහු 1914 සැප්තැම්බර් 3 වන දින රට හැර ගියේය.[68]

පළමු ජනරජය

[සංස්කරණය]
ෆෑන් නෝලි 20 වන සියවසේදී ඇල්බේනියානු නිදහස සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමින් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර 1924 දී අගමැති ලෙසත් පසුව ඇල්බේනියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ප්‍රධානියා ලෙසත් සේවය කළේය.

ඇල්බේනියාවේ අන්තර් යුද්ධ කාලය අඛණ්ඩ ආර්ථික හා සමාජීය දුෂ්කරතා, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ විදේශ මැදිහත්වීම් වලින් සනිටුහන් විය.[69][70] පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ඇල්බේනියාවට ස්ථාපිත රජයක් සහ ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් දේශසීමා නොතිබූ අතර, එය ග්‍රීසිය, ඉතාලිය සහ යුගෝස්ලාවියාව වැනි අසල්වැසි ආයතනවලට වඩාත් අවදානමට ලක් විය, ඒ සියල්ල ඔවුන්ගේ බලපෑම පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කළේය.[69] මෙය දේශපාලන අවිනිශ්චිතතාවයට හේතු වූ අතර, 1918 දී ඩුරස් සම්මේලනය පැරිස් සාම සමුළුවේ ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියද එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර එය ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ ඇල්බේනියාවේ ස්ථාවරය තවදුරටත් සංකීර්ණ කළේය. යුගෝස්ලාවියාව, විශේෂයෙන් සර්බියාව, උතුරු ඇල්බේනියාව පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්‍රීසිය දකුණු ඇල්බේනියාවේ ආධිපත්‍යය ඉලක්ක කරගත් විට භෞමික ආතතීන් උත්සන්න විය. 1919 දී සර්බියානුවන් ගුසින්ජේ සහ ප්ලාව් හි ඇල්බේනියානු වැසියන්ට ප්‍රහාර එල්ල කළ විට තත්වය නරක අතට හැරුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සමූලඝාතන සහ මහා පරිමාණ අවතැන්වීම් සිදුවිය.[69][71][72] මේ අතර, ආර්ථික අවශ්‍යතා සහ දේශපාලන අභිලාෂයන් නිසා මෙම කාලය තුළ ඉතාලි බලපෑම අඛණ්ඩව පුළුල් විය.[70][73]

බටහිර පන්නයේ ව්‍යවස්ථාපිත රජයක් පිහිටුවීම, වැඩවසම්වාදය අහෝසි කිරීම, ඉතාලි බලපෑමට එරෙහිව සටන් කිරීම සහ යටිතල පහසුකම්, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා ඇතුළු තීරණාත්මක අංශ වැඩිදියුණු කිරීමේ දැක්මක් සහිතව, ඔහුගේ විඥානවාදය සඳහා ප්‍රසිද්ධ ෆෑන් නෝලි 1924 දී අගමැති ධුරයට පත්විය.[69] ඔහු සොග්ව බලයෙන් ඉවත් කිරීමට සහාය වූ හිටපු සගයන්ගෙන් විරෝධයට මුහුණ දුන් අතර, ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා විදේශ ආධාර ලබා ගැනීමට අරගල කළේය. සර්බියානු ප්‍රභූ පැලැන්තියේ විරුද්ධවාදියෙකු වූ සෝවියට් සංගමය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගැනීමට නෝලි ගත් තීරණය බෙල්ග්‍රේඩ් වෙතින් බොල්ෂෙවික්වාදය පිළිබඳ චෝදනා අවුලුවාලීය.[69] මෙය අනෙක් අතට ඉතාලියෙන් පීඩනය වැඩි වීමට හේතු වූ අතර සොග්ගේ අධිකාරිය නැවත ලබා දීමෙන් අවසන් විය. 1928 දී, සොග් විසින් ඇල්බේනියාව ජනරජයක සිට රාජාණ්ඩුවක් බවට පරිවර්තනය කරන ලද අතර එය ෆැසිස්ට් ඉතාලියේ සහාය ලබා ගත් අතර, සොග් විසින් පළමුවන සොග් රජු යන පදවි නාමය ලබා ගන්නා ලදී. ප්‍රධාන ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් මගින් සෙනෙට් සභාව විසුරුවා හැර සොග්ගේ අධිකාරී බලතල ආරක්ෂා කරමින් ඒක මණ්ඩල ජාතික සභාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී.[69]

1939 දී, බෙනිටෝ මුසොලිනි යටතේ ඉතාලිය ඇල්බේනියාව මත හමුදා ආක්‍රමණයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සොග් පිටුවහල් කර ඉතාලි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් නිර්මාණය විය.[74][75] දෙවන ලෝක යුද්ධය ඉදිරියට යත්ම, ඉතාලිය ග්‍රීසිය (චමරියාව), මැසිඩෝනියාව, මොන්ටිනිග්‍රෝ සහ කොසෝවෝ යන ප්‍රදේශ සඳහා භෞමික හිමිකම් ඇතුළුව බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ තම භෞමික ආධිපත්‍යය පුළුල් කිරීමට ඉලක්ක කළේය. මෙම අභිලාෂයන් මහා ඇල්බේනියාවේ අඩිතාලම දැමූ අතර, එය ඇල්බේනියානු බහුතර ජනගහනයක් සහිත සියලුම ප්‍රදේශ තනි රටක් බවට ඒකාබද්ධ කිරීම අරමුණු කළේය.[76] 1943 දී, ඉතාලියේ පාලනය පහත වැටුණු විට, නාසි ජර්මනිය ඇල්බේනියාවේ පාලනය භාර ගත් අතර, ජර්මානු පාලනය යටතේ ඇල්බේනියානුවන් බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය, ආර්ථික සූරාකෑම සහ මර්දනයට ලක් කළේය.[77] 1944 දී එන්වර් හොක්ෂා සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් නායකයින්ගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියානු පක්ෂග්‍රාහී හමුදා ඇල්බේනියාව ජර්මානු ආක්‍රමණයෙන් සාර්ථකව මුදා ගත් විට රැල්ල වෙනස් විය.[78]

කොමියුනිස්ට්වාදය

[සංස්කරණය]
එන්වර් හොක්ෂා කොමියුනිස්ට් ඇල්බේනියාවේ ආරම්භක නායකයා සහ දශක හතරකට වැඩි කාලයක් එහි පාලකයා වූ අතර, ඒකාධිපතිවාදය සහ හුදකලාවාදය මගින් සලකුණු කරන ලද පාලන තන්ත්‍රයක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

එන්වර් හොක්ෂාගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියා මහජන ජනරජය පිහිටුවීම නූතන ඇල්බේනියානු ඉතිහාසයේ සැලකිය යුතු යුගයක් විය.[79] හොක්ෂාගේ පාලන තන්ත්‍රය මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී දෘෂ්ටිවාදයන් වැළඳ ගත් අතර ආගමික පිළිවෙත් තහනම් කිරීම, ගමන් බිමන් සඳහා දැඩි සීමාවන් සහ පෞද්ගලික දේපළ අයිතිවාසිකම් අහෝසි කිරීම ඇතුළු ඒකාධිපති ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.[80] එය නිර්වචනය කරන ලද්දේ අඛණ්ඩ පවිත්‍ර කිරීමේ රටාවක්, පුළුල් මර්දනය, පාවාදීමේ අවස්ථා සහ බාහිර බලපෑම්වලට සතුරුකමෙනි.[80] ඔහුගේ පාලනයට එරෙහි ඕනෑම ආකාරයක විරුද්ධත්වයක් හෝ ප්‍රතිරෝධයක් අභ්‍යන්තර පිටුවහල් කිරීම, දීර්ඝ සිරගත කිරීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි කඩිනම් සහ දරුණු ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු විය.[80] පාලන තන්ත්‍රය පුළුල් දරිද්‍රතාවය, නූගත්කම, සෞඛ්‍ය අර්බුද සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාවය ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දුන්නේය.[78] ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, හොක්සා ආර්ථික හා සමාජ විමුක්තිය ලබා ගැනීම සහ ඇල්බේනියාව කාර්මික සමාජයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම අරමුණු කරගත් නවීකරණ මුලපිරීමක් ආරම්භ කළේය.[78] සෝවියට් විලාසිතාවේ කාර්මිකකරණය, පරිවර්තනීය දුම්රිය පද්ධතියක් හඳුන්වාදීම, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා පුළුල් කිරීම, වැඩිහිටි නූගත්කම තුරන් කිරීම සහ කාන්තා අයිතිවාසිකම් වැනි ක්ෂේත්‍රවල ඉලක්කගත දියුණුව වැනි පුළුල් යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය හරහා ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා පාලන තන්ත්‍රය ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක් ලබා දුන්නේය.[81][82][83][84]

බාහිර ආක්‍රමණ වැළැක්වීම සඳහා ඇල්බේනියාවේ බංකර් ඉදිකරන ලදී. 1983 වන විට, එහි භූමිය පුරා බංකර් 173,371 ක් පමණ විසිරී තිබුණි.[85]

හොක්සා යටතේ ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ඉතිහාසය සැලකිය යුතු ගැටුම් වලින් සංලක්ෂිත විය.[69] මුලදී යුගෝස්ලාවියාව සමඟ චන්ද්‍රිකා රාජ්‍යයක් ලෙස පෙලගැසී සිටි යුගෝස්ලාවියාව ඇල්බේනියාව එහි භූමිය තුළට ඇතුළත් කිරීමට ඉලක්ක කළ බැවින් සම්බන්ධතාවය පිරිහී ගියේය.[69] පසුව, ඇල්බේනියාව සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා ඇති කර ගත් අතර අනෙකුත් නැගෙනහිර යුරෝපීය රටවල් සමඟ වෙළඳ ගිවිසුම්වලට එළඹුණි, නමුත් සෝවියට් ප්‍රතිපත්ති සම්බන්ධයෙන් එකඟ නොවීම් අත්විඳින ලද අතර, එය 1961 දී මොස්කව් සමඟ සබඳතා පළුදු වීමට සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික වෙන්වීමට හේතු විය.[69] ඒ සමඟම, ඇල්බේනියාව නිදහස් මැතිවරණ පැවැත්වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ කොමියුනිස්ට් විරෝධී නැගිටීම් සඳහා බටහිර සහයෝගය දක්වන බවට චෝදනා හේතුවෙන් බටහිර රටවල් සමඟ ආතතීන් උත්සන්න විය. ඇල්බේනියාවේ කල් පවතින හවුල්කාරිත්වය චීනය සමඟ විය; එය චීන-සෝවියට් ගැටුමේදී බීජිනයට පක්ෂව සිටි අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා බිඳ වැටී 1968 දී චෙකොස්ලොවැකියාව ආක්‍රමණය කිරීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් වෝර්සෝ ගිවිසුමෙන් ඉවත් විය. නමුත් 1970 දී ඔවුන්ගේ සබඳතා එකතැන පල් වූ අතර, දෙදෙනාම ඔවුන්ගේ කැපවීම නැවත තක්සේරු කිරීමට පෙළඹවූ අතර, ඇල්බේනියාව චීනය මත යැපීම ක්‍රියාකාරීව අඩු කළේය.[69]

හොක්ෂාගේ පාලනය යටතේ, ඇල්බේනියාව විවිධ ආගම්වල ආගමික පූජකයන් ඉලක්ක කරගත් පුළුල් ව්‍යාපාරයක් සිදු කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මහජන පීඩා සහ මරණ දණ්ඩනය, විශේෂයෙන් මුස්ලිම්වරුන්, රෝමානු කතෝලිකයන් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් අනුගාමිකයින් ඉලක්ක කර ගනිමින් සිදු විය.[69] 1946 දී, ආගමික වතු ජනසතු කිරීමකට භාජනය වූ අතර, ආගමික ආයතන වසා දැමීම හෝ වෙනත් විවිධ අරමුණු බවට පරිවර්තනය කිරීමත් සමඟ සමපාත විය.[69] මෙය 1976 දී අවසන් විය, ඇල්බේනියාව ලොව ප්‍රථම ව්‍යවස්ථාපිතව අදේවවාදී රාජ්‍යය බවට පත් වූ විට.[86] මෙම පාලනය යටතේ, පුරවැසියන්ට තම ආගමික විශ්වාසයන් අත්හැරීමට, ලෞකික ජීවන රටාවක් අනුගමනය කිරීමට සහ සමාජවාදී දෘෂ්ටිවාදය වැළඳ ගැනීමට බල කෙරුනි.[69][86]

හතරවන ජනරජය

[සංස්කරණය]
1988 දී, පළමු විදේශිකයන්ට ටිරානා හි මෝටර් රථ රහිත ස්කන්ඩර්බෙග් චතුරශ්‍රයට ඇවිදීමට අවසර දෙන ලදී.

1989 විප්ලවයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ දශක හතරක කොමියුනිස්ට්වාදයෙන් පසුව, ඇල්බේනියාවේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වයේ කැපී පෙනෙන නැගීමක් දක්නට ලැබුණි, විශේෂයෙන් සිසුන් අතර, එය පවතින ක්‍රමයේ පරිවර්තනයකට හේතු විය. 1991 පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණයෙන් පසුව, කොමියුනිස්ට් පක්ෂය 1992 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පරාජය වන තෙක් පාර්ලිමේන්තුවේ ශක්තිමත් ස්ථානයක් පවත්වා ගෙන ගියේය.[87] රජය විසින් පුළුල් ලෙස සහාය දක්වන ලද පිරමීඩ යෝජනා ක්‍රම සඳහා සැලකිය යුතු ආර්ථික හා මූල්‍ය සම්පත් කැප කරන ලදී. මෙම යෝජනා ක්‍රම රටේ ජනගහනයෙන් හයෙන් එකක් සහ තුනෙන් එකක් අතර ප්‍රමාණයක් වෙත පැතිර ගියේය.[88][89] ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ අනතුරු ඇඟවීම් නොතකා, සාලි බෙරිෂා මෙම යෝජනා ක්‍රම විශාල ආයෝජන සමාගම් ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, වැඩි පිරිසක් තම ප්‍රේෂණ නැවත හරවා යෝජනා ක්‍රමවල තැන්පත් කිරීම සඳහා මුදල් සඳහා තම නිවාස සහ ගවයන් විකුණා දැමූහ.[90]

1996 අගභාගයේදී යෝජනා ක්‍රම බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, බොහෝ ආයෝජකයින් රජයට එරෙහිව මුලින් සාමකාමී විරෝධතාවලට එක්වී ඔවුන්ගේ මුදල් ආපසු ඉල්ලා සිටියහ. 1997 පෙබරවාරි මාසයේදී රජයේ හමුදා විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමෙන් ප්‍රතිචාර දැක්වීමත් සමඟ විරෝධතා ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. මාර්තු මාසයේදී, පොලිසිය සහ රිපබ්ලිකන් ආරක්ෂක භටයින් ඔවුන්ගේ අවි ගබඩා විවෘතව තබා, අතහැර දැමූහ. මිලීෂියා සහ අපරාධ කල්ලි විසින් මේවා වහාම හිස් කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් විදේශ ජාතිකයන් සහ සරණාගතයින් ඉවත් කිරීමේ රැල්ලක් ඇති විය.[91]

මෙම අර්බුදය හේතුවෙන් ඇලෙක්සැන්ඩර් මෙක්සි සහ සාලි බෙරිෂා යන දෙදෙනාම මහ මැතිවරණයෙන් පසු තනතුරුවලින් ඉල්ලා අස්වීමට හේතු විය. 1997 අප්‍රේල් මාසයේදී, ඉතාලිය විසින් මෙහෙයවන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවක් වන ඔපරේෂන් ඇල්බා, ඉලක්ක දෙකක් සමඟ ඇල්බේනියාවට ඇතුළු විය: විදේශිකයන් ඉවත් කිරීමට සහාය වීම සහ ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සඳහා භූමිය සුරක්ෂිත කිරීම. සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සංවිධානය වූයේ අධිකරණ පද්ධතිය සහ ඒ සමඟම ඇල්බේනියානු පොලිසිය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සඳහා රජය සමඟ කටයුතු කළ බටහිර යුරෝපීය සංගමයේ බහුජාතික ඇල්බේනියානු පොලිස් අංගයයි.

සමකාලීන

[සංස්කරණය]
2019 නොවැම්බර් මාසයේ ඇති වූ භූමිකම්පාව දශක හතරකට වැඩි කාලයක් තුළ ඇල්බේනියාවට බලපෑ ප්‍රබලතම භූමිකම්පාව විය.[92]

එහි කොමියුනිස්ට් ක්‍රමය බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව යුරෝපීය සංගමයේ (EU) සහ උතුරු අත්ලාන්තික් ගිවිසුම් සංවිධානයේ (NATO) සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමේ අභිලාෂය ඇතිව බටහිරකරණය දෙසට ක්‍රියාකාරී මාවතකට අවතීර්ණ විය.[93] 2009 දී රට නේටෝවේ සාමාජිකත්වය ලබා ගත් විට කැපී පෙනෙන සන්ධිස්ථානයක් අත්කර ගන්නා ලදී. එය අග්නිදිග යුරෝපයේ ජාතීන් අතර පුරෝගාමී ජයග්‍රහණයක් සනිටුහන් කරයි[94][95] EU වෙත තවදුරටත් ඒකාබද්ධ වීම සඳහා වූ එහි දැක්මට අනුකූලව, එය 2009 අප්‍රේල් 28 වන දින නිල වශයෙන් සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම් කළේය.[96] 2014 ජුනි 24 වන දින රටට නිල අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා දුන් විට තවත් සන්ධිස්ථානයක් ළඟා විය.[97]

සමාජවාදී පක්ෂයේ එඩි රාමා 2013 සහ 2017 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ දෙකම ජයග්‍රහණය කළේය. අගමැති ලෙස, ඔහු ආර්ථිකය නවීකරණය කිරීම මෙන්ම අධිකරණය සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ බොහෝ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කළේය. විරැකියාව ක්‍රමයෙන් පහත වැටී ඇති අතර, ඇල්බේනියාව බෝල්කන් කලාපයේ 4 වන අඩුම විරැකියා අනුපාතය අත්කර ගෙන ඇත.[98] රාමා ද ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රයේ කේන්ද්‍රස්ථානයේ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය තබා ඇත; 2017 සිට අමාත්‍යවරුන්ගෙන් 50% ක් පමණ කාන්තාවන් වන අතර එය රටේ ඉතිහාසයේ සේවය කරන විශාලතම කාන්තාවන් සංඛ්‍යාවයි.[99] 2021 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, රාමාගේ නායකත්වයෙන් යුත් පාලක සමාජවාදී පක්ෂය අඛණ්ඩව තුන්වන ජයග්‍රහණය ලබා ගත් අතර, ඡන්දවලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් සහ පාර්ලිමේන්තුවේ තනිවම පාලනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් ආසන ලබා ගත්තේය.[100][101]

2019 නොවැම්බර් 26 වන දින, රික්ටර් මාපකයේ 6.4 ක භූමිකම්පාවක් ඇල්බේනියාව විනාශ කළ අතර, එහි කේන්ද්‍රය මාමුරාස් නගරයට කිලෝමීටර් 16 (සැතපුම් 10) ක් පමණ නිරිත දෙසින් විය.[102] ටිරානා සහ ඉතාලියේ ටැරන්ටෝ සහ සර්බියාවේ බෙල්ග්‍රේඩ් වැනි දුර බැහැර ස්ථානවලට කම්පනය දැනුණු අතර, වඩාත්ම බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශ වූයේ වෙරළබඩ නගරයක් වන ඩුරස් සහ කොඩර්-තුමානේ ගම්මානයයි.[103] භූමිකම්පාවට පුළුල් ප්‍රතිචාරයක් ලෙස ඇල්බේනියානු ඩයස්පෝරාවෙන් සහ ලොව පුරා විවිධ රටවලින් සැලකිය යුතු මානුෂීය ආධාර ලැබුණි.[104]

2020 මාර්තු 9 වන දින, COVID-19 ඇල්බේනියාවට පැතිරී ඇති බව තහවුරු විය.[105][106] 2020 මාර්තු සිට ජූනි දක්වා කාලය තුළ, වෛරසය පැතිරීම සීමා කිරීමේ පියවරක් ලෙස රජය හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය.[107][108][109] රටේ COVID-19 එන්නත් කිරීමේ ව්‍යාපාරය 2021 ජනවාරි 11 වන දින ආරම්භ වූ නමුත්, 2021 අගෝස්තු 11 වන විට, ඇල්බේනියාවේ ලබා දී ඇති මුළු එන්නත් සංඛ්‍යාව 1,280,239 කි.[110][111]

යොමු කිරීම්

[සංස්කරණය]
  1. ^ F. Prendi, "The Prehistory of Albania", The Cambridge Ancient History, 2nd edn., vol. 3, part 1: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C., ed. John Boardman et al. (Cambridge: Cambridge UP, 1982), 189–90.
  2. ^ Bunguri, Adem (2014). "Different models for the Neolithisation of Albania". Documenta Praehistorica. 32.
  3. ^ Connan, J.; Elezi, G.; Engel, M.H.; Zumberge, A. (2024). "Natural asphalt on Late Neolithic (5000 – 4500 BCE) potsherds from southeastern Albania: A geochemical study". Journal of Archaeological Science: Reports. 53 104343: 2–3, 11. Bibcode:2024JArSR..53j4343C. doi:10.1016/j.jasrep.2023.104343. eISSN 2352-4103. ISSN 2352-409X.
  4. ^ Govedarica, Blagoje (2016). "The Stratigraphy of Tumulus 6 in Shtoj and the Appearance of the Violin Idols in Burial Complexes of the South Adriatic Region". Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja (45): 22–25. ISSN 0350-0020. සම්ප්‍රවේශය 7 January 2023.
  5. ^ Lazaridis, Iosif; Alpaslan-Roodenberg, Songül; et al. (26 August 2022). "The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe". Science. 377 (6609): 29. doi:10.1126/science.abm4247. ISSN 0036-8075. PMC 10064553. PMID 36007055. S2CID 251843620. : Supplementary Materials
  6. ^ Gori, Maja; Recchia, Giulia; Tomas, Helen (2018). "The Cetina phenomenon across the Adriatic during the 2nd half of the 3rd millennium BC: new data and research perspectives". 38° Convegno Nazionale Sulla Preistoria, Protostoria, Storia della Daunia: 201.
  7. ^ The Illyrians (The Peoples of Europe) by John Wilkes, 1996, ISBN 978-0-631-19807-9, page 92, "Appian's description of the Illyrian territories records a southern boundary with Chaonia and Thesprotia, where ancient Epirus began south of river Aoous (Vjose)" also map
  8. ^ Cambridge University Press. The Cambridge ancient history. 2000. ISBN 0-521-23447-6, page 261,"... down to the mouth of Aous"
  9. ^ a b c Wilkes, John (1995). The Illyrians. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishing. pp. 94, 96, 104. ISBN 0-631-19807-5.
  10. ^ Boardman, John; Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1982). The Cambridge Ancient History: The Expansion of the Greek World, Eighth to Six Centuries B.C. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. p. 284. ISBN 0-521-23447-6.
  11. ^ Lewis, David Malcolm; Boardman, John (1994). The Cambridge Ancient History, Volume 6: The Fourth Century BC. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. pp. 430, 434. ISBN 0-521-23348-8.
  12. ^ Wilson, Nigel Guy (2006). Encyclopedia of Ancient Greece. New York, New York and Oxford, United Kingdom: Routledge (Taylor & Francis). p. 594. ISBN 978-0-415-87396-3.
  13. ^ Chamoux, François (2003). Hellenistic Civilization. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishing. p. 97. ISBN 0-631-22242-1.
  14. ^ Justin, Epitome, 17.3
  15. ^ Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière; Walbank, Frank William (1 January 1972). A History of Macedonia: 336–167 B.C. Clarendon Press. ISBN 978-0-19-814815-9.
  16. ^ Jackson-Laufer, Guida Myrl (1 January 1999). Women Rulers Throughout the Ages: An Illustrated Guide. ABC-CLIO. pp. 382–383. ISBN 978-1-57607-091-8.
  17. ^ The History of Rome. D. Appleton & Company. 1 January 1846. p. 259.
  18. ^ Wilkes, John (9 January 1996). The Illyrians. Wiley. p. 189. ISBN 978-0-631-19807-9.
  19. ^ Marjeta Šašel Kos, "The Illyrian King Ballaeus – Some Historical Aspects", Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes, ed. Danièle Berranger (Clermont-Ferrand: Presses Universitaires Blaise Pascal, 2007), 127.
  20. ^ Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (24 January 2007). Balkans: A Post-Communist History. Routledge. p. 25. ISBN 978-1-134-58328-7. From AD 548 onward, the lands now known as Albania began to be overrun from the north by ever-increasing ...
  21. ^ Schaefer, Richard T. (2008), Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, SAGE Publications,
    ISBN 978-1-4129-2694-2
    , https://books.google.com/books?id=jscZAQAAIAAJ     
  22. ^ Nicol, Donald MacGillivray (1986). Studies in late Byzantine history and prosopography. Variorum Reprints. ISBN 9780860781905.
  23. ^ Jireček, Konstantin; Thopia (1916). Illyrisch-albanische Forschungen. Duncker & Humblot. p. 239. Griechen Gregorios Kamonas
  24. ^ Abulafia, David; McKitterick (21 October 1999). The New Cambridge Medieval History: Volume 5, C.1198-c.1300. Cambridge University Press. p. 786. ISBN 978-0-521-36289-4. Greco-Albanian lord Gregorios Kamonas
  25. ^ The Genealogist. 1980. p. 40.
  26. ^ Clements, John (1992), Clements encyclopedia of world governments, Vol. 10. Political Research, Inc. p. 31: "By 1190, Byzantium's power had so receded that the archon Progon succeeded in establishing the first Albanian state of the Middle Ages, a principality"
  27. ^ Pickard, Rob; Çeliku, Florent (2008). Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe. Strasbourg: Council of Europe Publishing. p. 16. ISBN 978-92-871-6265-6.
  28. ^ a b Norris, H. T. (1993). Islam in the Balkans: religion and society between Europe and the Arab world. University of South Carolina Press. p. 35. ISBN 978-0-87249-977-5.
  29. ^ Pipa, Arshi; Repishti, Sami (1984). Studies on Kosova. East European Monographs #155. pp. 7–8. ISBN 978-0-88033-047-3.
  30. ^ a b Zickel, Raymond; Iwaskiw, Walter R., eds. (1994). ""The Barbarian Invasions and the Middle Ages," Albania: A Country Study". සම්ප්‍රවේශය 9 April 2008.
  31. ^ Madgearu, Alexandru; Gordon, Martin (2008). The wars of the Balkan Peninsula: Their medieval origins. Lanham: Scarecrow Press. p. 43. ISBN 9780810858466. Albanoi.
  32. ^ Etleva, Lala (2008). Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility (PDF). Cambridge University Press. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  33. ^ Licursi, Emiddio Pietro (2011). Empire of Nations: The Consolidation of Albanian and Turkish National Identities in the Late Ottoman Empire, 1878–1913 (Thesis). New York: Columbia University. p. 19. hdl:10022/AC:P:10297. By 1415, after a chaotic interregnum, Sultan Mehmet I sent the military to erect the first Ottoman garrisons throughout southern Albania, establishing direct military authority in the region ... l jurisdiction over most of Albania ...
  34. ^ The Balkans: From Constantinople to Communism by D. Hupchick, page 110
  35. ^ Gjonça, Arjan (2001). Communism, Health and Lifestyle: The Paradox of Mortality Transition in Albania, 1950–1990. Greenwood Publishing Group. p. 7. ISBN 978-0-313-31586-2.
  36. ^ Zickel, Raymond; Iwaskiw, Walter R. (1994). "Albania: A Country Study ("Albanians under Ottoman Rule")". සම්ප්‍රවේශය 9 April 2008.
  37. ^ Rob Pickard (2008). Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe (Europarat ed.). Council of Europe. p. 16. ISBN 978-92-871-6265-6.
  38. ^ Hodgkinson 2005, පිටු අංකය: 240.
  39. ^ Hodgkinson 2005, පිටු අංකය: xii.
  40. ^ Donald Edgar Pitcher (1968). An Historical Geography of the Ottoman Empire: From Earliest Times to the End of the Sixteenth Century. Brill. p. 88.
  41. ^ Fine, John V.A. (1994). The late medieval Balkans: a critical survey from the late twelfth century to the Ottoman conquest (2. print ed.). Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. p. 598. ISBN 9780472082605.
  42. ^ a b "Arnawutluḳ." in Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2012.
  43. ^ a b c Clayer, Nathalie (2012). "Albania" in Encyclopaedia of Islam, Gudrun Krämer, Denis Matringe, Rokovet, John Nawas, Everett Rowson (eds.). Brill Online.
  44. ^ Babinger, Franz (1992). Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press. p. 51. ISBN 0-691-01078-1.
  45. ^ Peirce, Leslie P. (1993). The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. New York: Oxford University Press, Inc. p. 94. ISBN 0-19-507673-7.
  46. ^ Observator Cultural. "Dor de Dunăre şi alte nostalgii cosmopolite". observatorcultural.ro (රොමේනියානු බසින්).
  47. ^ Sarah Amsler (2007). Theorising Social Change in Post-Soviet Countries: Critical Approaches (Balihar Sanghera, Sarah Amsler, Tatiana Yarkova ed.). Peter Lang, 2007. p. 96105. ISBN 9783039103294.
  48. ^ Kopecek, Michal; Ersoy, Ahmed; Gorni, Maciej; Kechriotis, Vangelis; Manchev, Boyan; Trencsenyi, Balazs; Turda, Marius (2006), Discourses of collective identity in Central and Southeast Europe (1770–1945), 1, Budapest, Hungary: Central European University Press, p. 348,
    ISBN 978-963-7326-52-3
    , https://books.google.com/books?id=k5Vsjg508EYC&pg=PA349, "The position of the League in the beginning was based on religious solidarity. It was even called Komiteti i Myslimanëve të Vërtetë (The Committee of the Real Muslims) ... decisions are taken and supported mostly by landlords and people closely connected with Ottoman administration and religious authorities.."     
  49. ^ Kopeček, Michal; Ersoy, Ahmed; Gorni, Maciej; Kechriotis, Vangelis; Manchev, Boyan; Trencsenyi, Balazs; Turda, Marius (2006), "Program of the Albanian League of Prizren", Discourses of collective identity in Central and Southeast Europe (1770–1945), 1, Budapest, Hungary: Central European University Press, p. 347,
    ISBN 978-963-7326-52-3
    , https://books.google.com/books?id=k5Vsjg508EYC&pg=PA349, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 18 January 2011, "there were no delegates from Shkodra villayet and a few Bosnian delegates also participated. Present was also mutasarrif (administrator of sandjak) of Prizren as representative of the central authorities"     
  50. ^ Elsie, Robert. "1878 The Resolutions of the League of Prizren". albanianhistory.net. 8 September 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 20 February 2011. On 10 June 1878, ... The League of Prizren, Alb. Lidhja e Prizrenit, ... On 13 June 1878, the League submitted an eighteen-page memorandum to Benjamin Disraeli, the British representative at the Congress of Berlin
  51. ^ "Albanian League". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/12553/Albanian-League. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 5 January 2012. 
  52. ^ Giaro, Tomasz (2007). "The Albanian legal and constitutional system between the World Wars". Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen. Frankfurt am Main, Germany: Vittorio Klosterman GmbH. p. 185. ISBN 978-3-465-04017-0. සම්ප්‍රවේශය 24 January 2011. From its own members congress elected a senate (Pleqësi), composed of 18 members, which assumed advisory role to the government.
  53. ^ Qemali, Ismail. "Ismail Kemal bey Vlora: Memoirs". 17 June 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 January 2011. 15th–28th November 1912 ...
  54. ^ Qemali, Ismail. "Ismail Kemal bey Vlora: Memoirs". 17 June 2010 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 23 January 2011. On the resumption of the sitting, I was elected President of the Provisional Government, with a mandate to form a Cabinet ...
  55. ^ Giaro, Tomasz (2007). "The Albanian legal and constitutional system between the World Wars". Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen. Frankfurt am Main, Germany: Vittorio Klosterman GmbH. p. 185. ISBN 978-3-465-04017-0. සම්ප්‍රවේශය 24 January 2011. a provisional government, consisting of ten members and led by Vlora, was formed on 4 December.
  56. ^ Elsie, Robert. "1913 The Conference of London". 17 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 5 January 2012.
  57. ^ Jelavich, Barbara (1999), "The end of Ottoman rule in Europe", History of the Balkans: Twentieth century, 2, Cambridge, United Kingdom: The Press Syndicate of University of Cambridge, p. 101,
    ISBN 978-0-521-27459-3
    , https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC&pg=PA100, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 21 January 2011, "the International Commission ... had headquarters in Vlorë"     
  58. ^ Zaharia, Perikli (24 March 2003). "The post – 1989 constitutional course of south east Europe". Athens: Centre for European Constitutional Law. 16 June 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 22 January 2011.
  59. ^ Seton-Watson, R.W.; Wilson, J. Dover; Zimmern, Alfred E.; Greenwood, Arthur (10 January 2004), "III Germany", The War and Democracy (1st ed.), London: MacMillan, http://www.gutenberg.org/files/10668/10668.txt, "Prince William of Wied, the first Prince of Albania" 
  60. ^ Elsie, Robert. "Albania under prince Wied". 17 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 January 2011. pro-Ottoman forces ... were opposed to the increasing Western influence ... In November 1913, these forces, ... had offered the vacant Albanian throne to General Izzet Pasha ... War Minister who was of Albanian origin.
  61. ^ Jelavich, Barbara (1999), History of the Balkans: Twentieth century, 2, Cambridge, United Kingdom: The Press Syndicate of University of Cambridge, p. 103,
    ISBN 978-0-521-27459-3
    , https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC&pg=PA100, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 25 January 2011, "peasants..willing listeners to Ottoman propaganda ... attached the new regime as a tool of the beys and Christian powers"     
  62. ^ Bowden, William (2003). Epirus Vetus : the archaeology of a late antique province. London: Duckworth. p. 28. ISBN 978-0-7156-3116-4. the Greek Epirote population of the area refused to be incorporated into the new Albanian state and in February 1914 declared the Autonomous Republic of Northern Epirus ... in 1921 Albania was recognised as an independent sovereign state, with its borders established on their present lines.
  63. ^ ed, Gregory C. Ference (1994). Chronology of 20th century eastern European history. Detroit [u.a.]: Gale Research. p. 9. ISBN 978-0-8103-8879-6. February 28 George Zographos, a former foreign minister of Greece, proclaims at Gjirokaster the establishment of the Autonomous Republic of Northern Epirus, with Zographos as president. He notifies the International Commission that his government has been established because the Great Powers have not provided the Greeks in southern Albania any guarantees for the protection of the life, property and religious freedom, and ethnic existence.
  64. ^ "The Efforts to settle amputated Albania state". albaniainbrief.com. Archived from the original on 1 June 2011. සම්ප්‍රවේශය 28 January 2011. Thousands of muslim peasants, ... were exploited by their leaders Haxhi Qamili, Arif Hiqmeti, Musa Qazimi and Mustafa Ndroqi, ... to rebel
  65. ^ Vickers, Miranda (1999). The Albanians: a modern history. I.B. Tauris. p. 81. ISBN 978-1-86064-541-9. He gathered round him a group of discontented Muslim priests ... and proclaimed himself the savior of Albania and the Champion of Islam.
  66. ^ Elsie, Robert. "Albania under prince Wied". 17 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 January 2011. mostly volunteers from Kosova under their leader Isa Boletini
  67. ^ Elsie, Robert. "Albania under prince Wied". 17 July 2011 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 25 January 2011. Panic broke out in Durrës, and the royal family sought refuge on an Italian vessel ...
  68. ^ Springer, Elisabeth; Kammerhofer, Leopold (1993). Archiv und Forschung. Oldenbourg Wissenschaftsverlag. p. 346. ISBN 978-3-486-55989-7.
  69. ^ a b c d e f g h i j k l m Zickel, Raymond; Iwaskiw, Walter R. (eds.). Albania country study (PDF). Federal Research Division, Library of Congress. 11 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 11 September 2023.
  70. ^ a b Vickers, Miranda (29 November 1999). The Albanians: A Modern History. Bloomsbury Academic. p. 118. ISBN 978-1-86064-541-9. 13 September 2023 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2023.
  71. ^ Davies, Norman (2011). Vanished Kingdoms: The History of Half-Forgotten Europe. Penguin Books Limited. p. 17. ISBN 978-0-14-196048-7. 13 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
  72. ^ Pettifer, James; Buchanan, Tom (2015). War in the Balkans: Conflict and Diplomacy before World War I. Bloomsbury Publishing. p. 32. ISBN 978-0-85772-641-4. 13 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2023.
  73. ^ Gerwarth, Robert (2007). Twisted Paths: Europe 1914-1945. Oxford University Press. pp. 242–261. ISBN 978-0-1992-8185-5. 13 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2023.
  74. ^ Keegan, John; Churchill, Winston (1986). The Second World War (Six Volume Boxed Set). Boston, United States: Mariner Books. p. 314. ISBN 0-395-41685-X. 13 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 13 September 2023.
  75. ^ Zabecki, David T. (1999). World War II in Europe: an encyclopedia. New York: Garland Pub. p. 1353. ISBN 0-8240-7029-1.
  76. ^ Bogdani, Mirela; Loughlin, John (15 March 2007). Albania and the European Union: The Tumultuous Journey Towards Integration and Accession. I.B. Tauris. p. 230. ISBN 978-1-84511-308-7.
  77. ^ Morrock, Richard (11 October 2010). The Psychology of Genocide and Violent Oppression: A Study of Mass Cruelty from Nazi Germany to Rwanda. McFarland. p. 55. ISBN 978-0-7864-5628-4. The nationalist Balli Kombetar, which had fought against Italy, made a deal with the German invaders, and formed a "neutral" government in Tirana which ...
  78. ^ a b c "Albanian Nationalism". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Albania/Albanian-nationalism. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 22 November 2016. 
  79. ^ "Envery Hoxha". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Enver-Hoxha. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 22 November 2016. 
  80. ^ a b c "Human Rights in Post-Communist Albania". Human Rights Watch (HRW). 11 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 11 September 2023.
  81. ^ Fischer, Bernd (10 June 2010). "Albania and Enver Hoxha's legacy". OpenDemocracy. 11 September 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 11 September 2023.
  82. ^ Pano, Aristotel. "Panorama of the Economic-Social Development of Socialist Albania". 31 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 11 April 2012.
  83. ^ 40 Years of Socialist Albania, Dhimiter Picani
  84. ^ Qori, Arlind (22 February 2019). "From Faculty to Factory". Jacobin. සම්ප්‍රවේශය 14 March 2019.
  85. ^ "Hapet dosja, ja harta e bunkerëve dhe tuneleve sekretë". 17 September 2017 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 11 August 2016.
  86. ^ a b Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania. Historical Dictionaries of Europe, No. 75 (2nd ed.). Lanham, MD, and Plymouth: The Scarecrow Press. p. 27. ISBN 978-0-8108-6188-6.
  87. ^ "Report: The Elections in Albania". Commission on Security and Cooperation in Europe (CSCE). 4 April 1991. 1 October 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 October 2020.
  88. ^ Jarvis, Christopher (2000). "The Rise and Fall of the Albanian Pyramid Schemes". Finance and Development. 37 (1): 1.
  89. ^ Bezemer, Dirk (2001). "Post-socialist Financial Fragility: The Case of Albania" (PDF). Cambridge Journal of Economics. 25 (1): 1–25. doi:10.1093/cje/25.1.1. hdl:10419/85494. JSTOR 23599718. 9 October 2022 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF).
  90. ^ Musaraj, Smoki (2011). "Tales from Albarado: The Materiality of Pyramid Schemes in Post-socialist Albania". Cultural Anthropology. 26 (1): 84–110. doi:10.1111/j.1548-1360.2010.01081.x.
  91. ^ For the most part, the Albanian refugees emigrated to Italy, Greece, Switzerland, Germany, or North America.
  92. ^ National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information (1972). "Significant Earthquake Information". NOAA National Centers for Environmental Information. doi:10.7289/V5TD9V7K.
  93. ^ Burden, Brandon (December 2016). "Nato's small states: Albania as a case study" (PDF). Calhoun Naval Postgraduate School (NPS). pp. 44–60. 18 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්‍රවේශය 16 August 2021.
  94. ^ "Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO". North Atlantic Treaty Organization (NATO). 7 April 2009. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2019.
  95. ^ "Albania in NATO". ambasadat.gov.al. Permanent Delegation of the Republic of Albania to NATO.
  96. ^ "Albania – Eu-Albania relations". European Commission (EC). 26 June 2013 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2019.
  97. ^ "EU candidate status for Albania". European Commission (EC). 24 June 2014. 5 May 2023 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2019.
  98. ^ Shqip, Gazeta. "Ahmetaj: Premtimi për 300 mijë vende punë është mbajtur – Gazeta SHQIP Online". gazeta-shqip.com.
  99. ^ "PM Rama at 'Global Leader Woman' Summit". ambasadat.gov.al.
  100. ^ "Albania: PM Edi Rama secures third term for Socialist Party". Deutsche Welle (DW). 27 April 2021. 10 June 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2021.
  101. ^ Crowcroft, Orlando (27 April 2021). "Edi Rama claims 'beautiful victory' in Albanian election". Euronews. 30 April 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2021.
  102. ^ ANSS. "Comprehensive Catalog". Comprehensive Catalog. U.S. Geological Survey. https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m. ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 1 December 2019. 
  103. ^ "Very Strong earthquake – Albania – November 26, 2019". Earthquake-Report. 26 November 2019. Archived from the original on 28 November 2019. සම්ප්‍රවේශය 1 December 2019.
  104. ^ "Albanians Raise $13 Million in 3 Days for Earthquake Relief". Exit News. 29 November 2019. 3 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  105. ^ "Ministria e Shëndetësisë: Konfirmohen dy rastet e para me koronavirusin e ri" (ඇල්බේනියානු බසින්). Ministry of Health and Social Protection. 9 March 2020. 23 July 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  106. ^ Ruci, Ani (9 March 2020). "Shqipëria preket nga virusi Corona" (ඇල්බේනියානු බසින්). Deutsche Welle (DW). 3 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  107. ^ "Masat për koronavirusin, Rama: Nga nesër postblloqe, gjobë 5000 euro kush thyen karantinën" (ඇල්බේනියානු බසින්). A2 CNN. 11 March 2020. 3 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  108. ^ Gjonaj, Arlinda (9 March 2020). "Rama: Mbyllja e kufijve nuk këshillohet nga OBSH, vetëm kufizime të pjesshme". Agjencia Telegrafike Shqiptare (ඇල්බේනියානු බසින්). Albanian Telegraphic Agency (ATA). 3 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  109. ^ Cuka, Fatjon (1 June 2020). "COVID-19, në Shqipëri vazhdon lehtësimi i masave" (ඇල්බේනියානු බසින්). Anadolu Agency (AA). 3 August 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 August 2020.
  110. ^ "Fushata e vaksinimit 'Shqipëria buzëqesh'" (ඇල්බේනියානු බසින්). Ministry of Health and Social Protection. 16 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2021.
  111. ^ "Vaksinimi antiCOVID/ Kryhen 1,280,239 vaksinime" (ඇල්බේනියානු බසින්). Ministry of Health and Social Protection. 11 August 2021. 14 August 2021 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්‍රවේශය 16 August 2021.
"https://si.wikipedia.org/w/index.php?title=ඇල්බේනියාවේ_ඉතිහාසය&oldid=766626" වෙතින් සම්ප්‍රවේශනය කෙරිණි