ඇන්ඩෝරාවේ භූගෝලය
පැරිෂ්
[සංස්කරණය]ඇන්ඩෝරා හි පැරිෂ් හතක් අඩංගු වේ:
භෞතික භූගෝලය
[සංස්කරණය]නැගෙනහිර පිරනීස් කඳු වැටියේ පිහිටා ඇති නිසා, ඇන්ඩෝරා ප්රධාන වශයෙන් රළු කඳු වලින් සමන්විත වන අතර, උසම ස්ථානය වන්නේ කෝමා පෙඩ්රෝසා වන අතර එහි සාමාන්ය උන්නතාංශය මීටර් 2,946 (අඩි 9,665) වන අතර ඇන්ඩෝරා හි සාමාන්ය උන්නතාංශය මීටර් 1,996 (අඩි 6,549) වේ.[1] මේවා Y හැඩයේ පටු නිම්න තුනකින් විච්ඡේදනය වන අතර ඒවා ප්රධාන ගංගාව වන ග්රාන් වැලිරා ගඟ ලෙස ඒකාබද්ධ වී ස්පාඤ්ඤය බලා පිටත් වේ (ඇන්ඩෝරා හි පහළම ස්ථානය වන මීටර් 840 හෝ අඩි 2,756). ඇන්ඩෝරා හි භූමි ප්රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 468 (වර්ග සැතපුම් 181) කි.
පරිසරය
[සංස්කරණය]භූගෝලීය වශයෙන්, ඇන්ඩෝරා අයත් වන්නේ බොරෙල් රාජධානිය තුළ සර්කම්බෝරියල් කලාපයේ අත්ලාන්තික් යුරෝපීය පළාතටයි. WWF ට අනුව, ඇන්ඩෝරා භූමි ප්රදේශය පිරනීස් කේතුධර සහ මිශ්ර වනාන්තර පරිසර කලාපයට අයත් වේ.[2] ඇන්ඩෝරා හි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්ය ලකුණු 4.45/10 ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 127 වන ස්ථානයට පත්විය.[3] ඇන්ඩෝරා හි වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 34% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 16,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 සිට නොවෙනස්ව පැවතුනි. 2020 දී, ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 16,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 0 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරයෙන් 0% ක් ප්රාථමික වනාන්තරයක් ලෙස වාර්තා විය (මිනිස් ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) සහ වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 0% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි.[4][5]
වැදගත් කුරුළු ප්රදේශය
[සංස්කරණය]වනාන්තර සහ කඳුකර පක්ෂීන් සඳහා වැදගත් වන අතර රතු-බිල් සහිත චව්, සිට්රිල් ෆින්ච් සහ පාෂාණ බන්ටිං ගහනයට සහාය වන බැවින්, මුළු රටම BirdLife International විසින් තනි වැදගත් කුරුළු ප්රදේශයක් (IBA) ලෙස පිළිගෙන ඇත.[6]
දේශගුණය
[සංස්කරණය]ඇන්ඩෝරාවේ උන්නතාංශය අනුව ඇල්පයින්, මහාද්වීපික සහ සාගර දේශගුණයක් ඇත. එහි ඉහළ උන්නතාංශය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සාමාන්යයෙන් ශීත ඍතුවේ දී වැඩි හිම ප්රමාණයක් ඇති අතර ගිම්හානයේදී එය තරමක් සිසිල් බවයි. බිම් සලකුණු වල විවිධත්වය, නිම්නවල විවිධ දිශානතිය සහ මධ්යධරණී දේශගුණයේ සාමාන්ය අක්රමිකතා සහනය නිසා රට තුළ උස් කඳු දේශගුණයේ සාමාන්ය ආධිපත්යයට බාධා කරන විශාල ක්ෂුද්ර ක්ලයිමේට් විවිධත්වයක් ඇති කරයි. අවම සහ උපරිම ලක්ෂ්යවල උන්නතාංශයේ විශාල වෙනස්කම්, මධ්යධරණී දේශගුණයේ බලපෑම සමඟ එක්ව, ඇන්ඩෝරා පිරනීස් හි දේශගුණය වර්ධනය කරයි.
වර්ෂාපතනය සිදුවන විට, වසන්ත හා ගිම්හාන කාලය තුළ සංවහන සහ බහුල වැසි මගින් සංලක්ෂිත ගෝලීය ආකෘතියක් අර්ථ දැක්විය හැකි අතර එය සරත් සමය දක්වා පැවතිය හැකිය (මැයි, ජුනි සහ අගෝස්තු සාමාන්යයෙන් වැසි සහිත මාස වේ). කෙසේ වෙතත්, ශීත ඍතුවේ දී, අත්ලාන්තික් සාගරයේ පෙරමුණු වල බලපෑමට යටත්ව, උස්බිම් හැර, අඩු වැසි සහිත වේ, එය ඇන්ඩෝරා කඳුකරයේ විශාල හිම පතනයක් පැහැදිලි කරයි. උෂ්ණත්ව පාලන තන්ත්රය, පුළුල් ලෙස, ප්රින්සිපලිටියේ කඳුකර තත්ත්වයට අනුකූලව, සෞම්ය ගිම්හානයක් සහ දිගු හා සීතල ශීත කාලයක් මගින් සංලක්ෂිත වේ.[7]
| ඇන්ඩෝරා ලා වෙල්ලා (රොක් ඩි සැන්ට් පෙරේ), උන්නතාංශය: මීටර් 1,075 (1971-2000, අන්ත 1934-වර්තමානය) සඳහා කාලගුණ දත්ත | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| මාසය | ජන | පෙබ | මාර් | අප්රි | මැයි | ජුනි | ජූලි | අගෝ | සැප් | ඔක් | නොවැ | දෙසැ | වසර |
| වාර්තාගත ඉහළම °C (°F) | 18.0 (64.4) |
20.0 (68.0) |
24.8 (76.6) |
29.0 (84.2) |
29.2 (84.6) |
37.4 (99.3) |
39.0 (102.2) |
35.9 (96.6) |
32.0 (89.6) |
31.0 (87.8) |
21.2 (70.2) |
19.0 (66.2) |
39.0 (102.2) |
| මධ්යන්ය දෛනික උපරිමය °C (°F) | 6.9 (44.4) |
8.9 (48.0) |
11.7 (53.1) |
13.3 (55.9) |
17.6 (63.7) |
21.9 (71.4) |
26.2 (79.2) |
25.4 (77.7) |
21.4 (70.5) |
16.0 (60.8) |
10.7 (51.3) |
7.5 (45.5) |
15.6 (60.1) |
| දෛනික සාමාන්යය °C (°F) | 2.2 (36.0) |
3.5 (38.3) |
5.8 (42.4) |
7.5 (45.5) |
11.5 (52.7) |
15.4 (59.7) |
18.8 (65.8) |
18.5 (65.3) |
14.9 (58.8) |
10.3 (50.5) |
5.7 (42.3) |
3.0 (37.4) |
9.8 (49.6) |
| මධ්යන්ය දෛනික අවමය °C (°F) | −2.5 (27.5) |
−1.8 (28.8) |
−0.2 (31.6) |
1.7 (35.1) |
5.3 (41.5) |
8.8 (47.8) |
11.4 (52.5) |
11.4 (52.5) |
8.5 (47.3) |
4.7 (40.5) |
0.6 (33.1) |
−1.4 (29.5) |
3.9 (39.0) |
| වාර්තාගත අවම °C (°F) | −15 (5) |
−16 (3) |
−11 (12) |
−7 (19) |
−2 (28) |
0.0 (32.0) |
3.0 (37.4) |
2.0 (35.6) |
0.0 (32.0) |
−6 (21) |
−10.5 (13.1) |
−13 (9) |
−16 (3) |
| සාමාන්ය වර්ෂාපතනය mm (inches) | 53.1 (2.09) |
37.9 (1.49) |
40.5 (1.59) |
71.2 (2.80) |
89.8 (3.54) |
84.2 (3.31) |
60.7 (2.39) |
85.6 (3.37) |
80.9 (3.19) |
72.4 (2.85) |
68.4 (2.69) |
67.9 (2.67) |
812.3 (31.98) |
| Source 1: ACDA[8] | |||||||||||||
| Source 2: Meteo Climat (record highs and lows)[9] | |||||||||||||
කුඩා කඳුකර රටක් ලෙස, ඇන්ඩෝරා දේශගුණික විපර්යාසයන්ට බෙහෙවින් ගොදුරු වේ. එහි ඉහළ උන්නතාංශ ප්රදේශවල උෂ්ණත්වය දශකයකට 0.17 °C කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 49 කින් අඩු වී ඇත. මෙම මාරුවීම් ජල සම්පත් සහ හිම ආවරණයට බලපෑම් ඇති කරයි, ඒවා ඇන්ඩෝරා හි සංචාරක කර්මාන්තය මත පදනම් වූ ආර්ථිකය සඳහා ප්රධාන අංග වේ.[10] ස්කීං සඳහා ප්රමාණවත් හිම ඇති දින ගණන අඩු වෙමින් පවතින අතර හිම රේඛාව ඉහළ උන්නතාංශවලට පසුබසිමින් පවතී.[11]
එහි ජාතික හරිතාගාර වායු විමෝචනය ලෝකයේ අඩුම එකක් වුවද (2023 දී විමෝචනය වන ටොන් 534 දහසක්),[12] පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සහ බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින්, ඇන්ඩෝරා සතුව ශක්තිමත් දේශගුණික විපර්යාස අවම කිරීමේ උපාය මාර්ගයක් ඇත. එහි ජාතික වශයෙන් තීරණය කරන ලද දායකත්වය තුළ, ඇන්ඩෝරා 2030 වන විට එහි විමෝචනය 55% කින් අඩු කිරීමට සහ 2050 වන විට කාබන් උදාසීනත්වයට කැපවී සිටී.[13] කෙසේ වෙතත්, උපාය මාර්ගයේ අනුවර්තනය වීමේ කොටස තවමත් මුල් අවධියේ පවතින අතර එය ක්රියාත්මක කිරීම දුෂ්කර හා මිල අධික විය හැකිය. රට සංචාරක ව්යාපාරය මත රඳා පවතින බැවින්, වඩාත් ඔරොත්තු දෙන ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීම සඳහා අනුවර්තනය වේගවත් කිරීම අත්යවශ්ය වේ.[11]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ↑ Atlas of Andorra (1991), Andorran Government. OCLC 801960401. (Catalan බසින්)
- ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- ↑ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C.; Robinson, J. G.; Callow, M.; Clements, T.; Costa, H. M.; DeGemmis, A.; Elsen, P. R.; Ervin, J.; Franco, P.; Goldman, E.; Goetz, S.; Hansen, A.; Hofsvang, E.; Jantz, P.; Jupiter, S.; Kang, A.; Langhammer, P.; Laurance, W. F.; Lieberman, S.; Linkie, M.; Malhi, Y.; Maxwell, S.; Mendez, M.; Mittermeier, R.; Murray, N. J.; Possingham, H.; Radachowsky, J.; Saatchi, S.; Samper, C.; Silverman, J.; Shapiro, A.; Strassburg, B.; Stevens, T.; Stokes, E.; Taylor, R.; Tear, T.; Tizard, R.; Venter, O.; Visconti, P.; Wang, S.; Watson, J. E. M. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications. 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
- ↑ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
- ↑ "Global Forest Resources Assessment 2020, Andorra". Food Agriculture Organization of the United Nations.
- ↑ "Pirineo de Andorra". BirdLife Data Zone. BirdLife International. 2021. සම්ප්රවේශය 25 February 2021.
- ↑ "Clima promedio en Andorra la Vella, Andorra, durante todo el año – Weather Spark" [Average climate in Andorra la Vella, Andorra, throughout the year]. es.weatherspark.com (ස්පාඤ්ඤ බසින්). 6 May 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 26 March 2019.
- ↑ "Andorra La Vella 1971–2000 averages". ACDA. 14 January 2016 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 3 January 2016.
- ↑ "Station Andorra la Vella" (ප්රංශ බසින්). Meteo Climat. සම්ප්රවේශය 14 October 2016.
- ↑ "World Bank Climate Change Knowledge Portal". climateknowledgeportal.worldbank.org (ඉංග්රීසි බසින්). සම්ප්රවේශය 2024-12-06.
- 1 2 International Monetary Fund African Dept. (6 March 2024). "Climate Change in Small open Economies: The Case of Andorra". IMF Staff Country Reports (ඉංග්රීසි බසින්). 2024 (58). doi:10.5089/9798400268205.002.A003 (inactive 1 July 2025). ISBN 9798400268205.
{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of ජූලි 2025 (link) - ↑ Jones, Matthew W.; Peters, Glen P.; Gasser, Thomas; Andrew, Robbie M.; Schwingshackl, Clemens; Gütschow, Johannes; Houghton, Richard A.; Friedlingstein, Pierre; Pongratz, Julia; Le Quéré, Corinne (2023-03-29). "National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850". Scientific Data. 10 (1): 155. Bibcode:2023NatSD..10..155J. doi:10.1038/s41597-023-02041-1. ISSN 2052-4463. PMC 10060593. PMID 36991071.
- ↑ "Andorra Climate Change Data | Emissions and Policies". www.climatewatchdata.org. සම්ප්රවේශය 2024-12-06.