ආර්මේනියාවේ භූගෝලය
ආර්මේනියාව භූ දේශපාලනික ට්රාන්ස්කෝකසස් (දකුණු කොකේසස්) කලාපයේ ගොඩබිම් සහිත රටකි, එය කළු මුහුද සහ කැස්පියන් මුහුද අතර දකුණු කොකේසස් කඳුකරයේ සහ ඒවායේ පහත් බිම්වල සහ ආර්මේනියානු කඳුකරයට ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත. භූගෝලීය වශයෙන් ආර්මේනියාව බටහිර ආසියාවේ කොටසක් ලෙස පුළුල් ලෙස පිළිගැනේ, නමුත් අනෙකුත් අර්ථ දැක්වීම් එය සම්පූර්ණයෙන්ම යුරෝපයේ හෝ යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා ස්ථානගත කරයි.[1][2] ආර්මේනියානු කඳුකරයේ පිහිටා ඇති එය බටහිරින් තුර්කිය, උතුරින් ජෝර්ජියාව, රුසියානු සාම සාධක හමුදාවක පාලනය යටතේ පවතින ලාචින් දිස්ත්රික්කයේ කොටසක් වන ලාචින් කොරිඩෝව සහ නැගෙනහිරින් අසර්බයිජානය සහ දකුණින් ඉරානය සහ අසර්බයිජානයේ නක්චිවන් බැහැර ප්රදේශය මායිම් වේ.[3] ආර්මේනියාව 38° සහ 42° උතුරු අක්ෂාංශ සහ 43° සහ 47° නැගෙනහිර මධ්යධරණි අතර පිහිටා ඇත. එහි භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප දෙකක් අඩංගු වේ: කොකේසස් මිශ්ර වනාන්තර සහ නැගෙනහිර ඇනටෝලියානු කඳුකර පඩිපෙළ.[4]
භූ ලක්ෂණය
[සංස්කරණය]
ආර්මේනියාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 29,743 (වර්ග සැතපුම් 11,484) ක භෞමික ප්රදේශයක් ඇත. භූමි ප්රදේශය බොහෝ දුරට කඳුකර වන අතර වේගයෙන් ගලා යන ගංගා සහ වනාන්තර ස්වල්පයක් ඇත. අරගට්ස් කන්දේ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4,090 (අඩි 13,419) දක්වා ගොඩබිම ඉහළ යන අතර මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 390 (අඩි 1,280) ට වඩා අඩු ස්ථානයක් නොමැත.[5] රටේ ප්රදේශයේ සාමාන්ය උන්නතාංශය ලෝකයේ දසවන උසම ස්ථානය වන අතර එහි කඳු ප්රදේශයෙන් 85.9% ක් ඇත, එය ස්විට්සර්ලන්තය හෝ නේපාලයට වඩා වැඩිය.[6]
ඓතිහාසික වශයෙන් ආර්මේනියාවේ කොටසක් වූ අරරත් කන්ද, මීටර් 5,137 (අඩි 16,854) ක උසකින් යුත් කලාපයේ උසම කන්ද වේ. දැන් තුර්කියේ පිහිටා ඇති නමුත් ආර්මේනියාවෙන් පැහැදිලිව පෙනෙන එය ආර්මේනියානුවන් විසින් ඔවුන්ගේ භූමියේ සංකේතයක් ලෙස සලකනු ලැබේ. මේ නිසා, කන්ද අද ආර්මේනියානු ජාතික ලාංඡනයේ ඇත.[7][8][9]
දේශගුණය
[සංස්කරණය]
ආර්මේනියාවේ දේශගුණය කැපී පෙනෙන ලෙස උස්බිම් මහාද්වීපික වේ. ගිම්හානය උණුසුම්, වියළි සහ අව්ව සහිත වන අතර ජුනි සිට සැප්තැම්බර් මැද දක්වා පවතී. උෂ්ණත්වය 22 සහ 36 °C (72 සහ 97 °F) අතර උච්චාවචනය වේ. කෙසේ වෙතත්, අඩු ආර්ද්රතා මට්ටම ඉහළ උෂ්ණත්වවල බලපෑම අඩු කරයි. කඳුකරයෙන් හමන සවස් කාලයේ සුළඟ ප්රබෝධමත් සහ සිසිලන බලපෑමක් ලබා දෙයි. වසන්ත කෙටි වන අතර සරත් සමය දිගු වේ. සරත් සමය ඔවුන්ගේ විචිත්රවත් හා වර්ණවත් පත්ර සඳහා ප්රසිද්ධය.
ශීත කාලය තරමක් සීතල වන අතර හිම බහුල වන අතර උෂ්ණත්වය −10 සහ −5 °C (14 සහ 23 °F) අතර පරාසයක පවතී. ශීත ක්රීඩා ලෝලීන් යෙරෙවන් නගරයෙන් පිටත මිනිත්තු තිහක් පිහිටා ඇති ට්සාග්කාඩ්සෝර් කඳුකරයේ ස්කීං කිරීමට කැමතියි. ආර්මේනියානු උස්බිම් වල පිහිටා ඇති සෙවන් විල, මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 1,900 (අඩි 6,234) ක උන්නතාංශයකට සාපේක්ෂව ලෝකයේ දෙවන විශාලතම විල වේ.
පරිසරය
[සංස්කරණය]
2018 දී පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ (EPI) රටවල් 180 න් 63 වන ස්ථානයට ආර්මේනියාව පත්විය. පාරිසරික සෞඛ්ය උප දර්ශකයේ එහි ශ්රේණිගත කිරීම (EPI හි 40% බර කර ඇත) 109 වන අතර, පරිසර පද්ධති ජීව ශක්තියේ උප දර්ශකයේ ආර්මේනියාවේ ශ්රේණිගත කිරීම (EPI හි 60% බර කර ඇත) ලෝකයේ 27 වන ස්ථානයේ සිටී.[11] මෙයින් ඇඟවෙන්නේ ආර්මේනියාවේ ප්රධාන පාරිසරික ගැටළු ජනගහන සෞඛ්යය සමඟ වන අතර පාරිසරික ජීව ශක්තිය අඩු සැලකිල්ලක් දක්වන බවයි. ජනගහනය නිරාවරණය වන වායු ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ පාරිසරික සෞඛ්ය උප දර්ශක ශ්රේණිගත කිරීමට දායක වන උප-උපදර්ශක අතරින් විශේෂයෙන් අසතුටුදායකය.
ආර්මේනියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්රමාණයෙන් 12% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 328,470 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 334,730 (හෙක්ටයාර) ට වඩා අඩුය. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 310,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 18,470 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 5% ක් ප්රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති ස්වදේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) සහ වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 0% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.[12][13]
ආර්මේනියාවේ අපද්රව්ය කළමනාකරණය ඌන සංවර්ධිතයි, මන්ද ආර්මේනියාවේ ගොඩකිරීම් 60 ක අපද්රව්ය වර්ග කිරීම හෝ ප්රතිචක්රීකරණය සිදු නොවේ. හ්රාස්ඩාන් නගරය අසල අපද්රව්ය සැකසුම් කම්හලක් ඉදිකිරීමට සැලසුම් කර ඇති අතර එමඟින් අපද්රව්ය ගොඩකිරීම් 10 ක් වසා දැමීමට ඉඩ සැලසේ.[14]
ආර්මේනියාවේ බහුල ලෙස පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්රභවයන් (විශේෂයෙන් ජල විදුලිය සහ සුළං බලය) තිබියදීත්, මෙට්සමෝර් හි න්යෂ්ටික බලාගාරය වසා දැමීමට යුරෝපා සංගම් නිලධාරීන්ගෙන් ඉල්ලීම් තිබියදීත්,[15] ආර්මේනියානු රජය නව කුඩා මොඩියුලර් න්යෂ්ටික ප්රතික්රියාකාරක ස්ථාපනය කිරීමේ හැකියාවන් ගවේෂණය කරමින් සිටී. 2018 දී පවතින න්යෂ්ටික බලාගාරය එහි ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ විදුලි නිෂ්පාදනය 10% කින් පමණ වැඩි කිරීම සඳහා නවීකරණය කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.[16][17]
යොමු කිරීම්
[සංස්කරණය]- ^ "Caucasus". www.britannica.com (ඉංග්රීසි බසින්). 18 March 2025. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
The watershed of the Greater Caucasus, the backbone of the system, traditionally has been part of the line dividing Europe and Asia, but Europe's eastern boundary has been the subject of much debate. One widely accepted scheme draws the dividing line along the crest of the Greater Caucasus range, putting the portion of the region north of the line in Europe and the portion south of it in Asia. Another puts the western portion of the Caucasus region in Europe and the eastern part (the bulk of Azerbaijan and small portions of Armenia, Georgia, and Russia's Caspian Sea coast) in Asia. Still another scheme identifies the Aras River and the Turkish border as the line of continental demarcation, thereby locating Armenia, Azerbaijan, and Georgia in Europe.
- ^ "Armenia country profile". BBC News (බ්රිතාන්ය ඉංග්රීසි බසින්). 16 March 2012. සම්ප්රවේශය 29 March 2025.
- ^ උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික
<ref>ටැගය;Oxford University Pressනමැති ආශ්රේයන් සඳහා කිසිදු පෙළක් සපයා නොතිබුණි - ^ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne; Hedao, Prashant; Noss, Reed; Hansen, Matt; Locke, Harvey; Ellis, Erle C; Jones, Benjamin; Barber, Charles Victor; Hayes, Randy; Kormos, Cyril; Martin, Vance; Crist, Eileen; Sechrest, Wes; Price, Lori; Baillie, Jonathan E. M.; Weeden, Don; Suckling, Kierán; Davis, Crystal; Sizer, Nigel; Moore, Rebecca; Thau, David; Birch, Tanya; Potapov, Peter; Turubanova, Svetlana; Tyukavina, Alexandra; de Souza, Nadia; Pintea, Lilian; Brito, José C.; Llewellyn, Othman A.; Miller, Anthony G.; Patzelt, Annette; Ghazanfar, Shahina A.; Timberlake, Jonathan; Klöser, Heinz; Shennan-Farpón, Yara; Kindt, Roeland; Lillesø, Jens-Peter Barnekow; van Breugel, Paulo; Graudal, Lars; Voge, Maianna; Al-Shammari, Khalaf F.; Saleem, Muhammad (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
- ^ "Geographic Characteristic of The Republic of Armenia" (PDF). Marzes of the Republic of Armenia in Figures, 2002–2006. National Statistical Service of the Republic of Armenia. 2007. 25 March 2009 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත (PDF). සම්ප්රවේශය 22 July 2009.
- ^ "Percentage of Mountain Area per Country (map)". 9 January 2019 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත.
- ^ Natasha May Azarian (2007). The Seeds of Memory: Narrative Renditions of the Armenian genocide Across Generations. p. 96. ISBN 978-0-549-53005-3. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Mount Ararat is considered the 'heart' of historical Armenia as it is Armenian folklore which considers the majestic mountain to be the place where Noah's Arc landed. Armenian businesses, households, and schools almost ubiquitously have at ...
- ^ Rouben Paul Adalian (13 May 2010). Historical Dictionary of Armenia. Scarecrow Press. p. 85. ISBN 978-0-8108-7450-3. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Although the mythology associated with the pagan worship of the mountain is now lost to popular belief, Mount Ararat has played a very ...
- ^ James Minahan (1998). Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states. Greenwood Publishing Group. pp. 2–3. ISBN 978-0-313-30610-5. 28 May 2013 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 28 April 2013.
Mount Ararat, the legendary landing place of Noah's Ark, is located in what is now modern Turkey. Situated near the border, the peak is visible from nearly every area of Armenia. Historically, the mountain has been the Armenian people's most ...
- ^ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 October 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution" (PDF). Scientific Data. 5 (1): 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988. 4 October 2020 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 6 September 2019.
- ^ "Environmental Performance Index". epi.envirocenter.yale.edu (ඉංග්රීසි බසින්). 16 October 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 2 February 2018.
- ^ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
- ^ "Global Forest Resources Assessment 2020, Armenia". Food Agriculture Organization of the United Nations.
- ^ ""We have good reasons to boast economic growth in the coming years" – Karen Karapetyan Pleased with 2017 Indices in Kotayk Marz". www.gov.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ "EU: Armenia nuclear plant should be shut down as soon as possible". news.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ "Modernization to increase the capacity of Armenian nuclear power plant by 10%". arka.am. 13 February 2018. 16 February 2018 දින පැවති මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂිත පිටපත. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
- ^ "Armenian Nuclear Power Plant upgrading program to continue in 2018". armenpress.am (ඉංග්රීසි බසින්). 16 February 2018 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්රවේශය 16 February 2018.
